משפּחה Mekies

דער נאָמען Mekies שטעלט זיך פּון אָנהייב אָס אַ עטימאָלאָגישער קנופּ וווּ טרעפּן זיך די מेמאָריע פּון שבטים און די מेמאָריע פּון הנדווערקן. די יודאיש-מאָראָקאַנער אָנאָמאַסטיק, ווי Abraham Laredo האָט זי געגרינדעט אין זײַן באדייטנדיקן ווערק, טוט זיסטעמאַטיש איינרעכענען די נעמן וואָס קומען פון עתניש און שבטיׁשע באַצַיכנונגן בערבער, וואָס מאַכן אויס אײנס פון די עלטסטע שיכטן פון דער יודאיש-מאָראָקאַנער נאָמנמענקלטור [Les Noms des Juifs du Maroc]. אין דעם פּערספּעקטיוו וואָלט Mekies אָפּשטאַמט פון דעם נאָמען פּון אַ בערבערישער שבט, די Mékies, דעמן האָביטאַט די טראַדיציע שטעלט אום Oujda, אין דעם אַלטערמאָסטן מזרח פון דעם לאַנד, ביים גבול עם אַלדזשיריע [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina].

די צוטייлונג פּון אַ בערבערישן שבטנאָמען צו אַ יודיִשער משפּחה האָט גארנישט אויסנעמלעכס אין דעם מאָראָקאַנערן קאָנטעקסט. ווײַט פּריי פּון דער אַראַביזאַציע און פּריי פּון דער אַנקונפט פּון די סענפּאַראַדיש-גלוים פּון 1492, האָבן יודיִשע קהלות געלעבט אין עדינער סימביאָזע מיטן בערבערישן שבטים פּון דער Atlas, פּון דער Sous און פּון די מזרח-געגנטן, שעילנדיק זײַער שפּראַך, זײַער קליידער-געברייכן און מאָל אויך זײַער קלאַנישער סטרוקטור. דער נאָמען וואָס האָט אַ יודיִשע משפּחה געטראָגן קען דעמָלט האָבן באַצָיכנט דעם בערבערישן שבט אויפן טעריטוריום וווּ זי האָט אונטערגעהערט, אָדער מיטן וואָסער זי האָט אונטערהאַלטן שוץ- און האַנדלס-בעציהונגן. די טיפֿע פּריינקימונג פּון דעם מאָראָקאַנערן יידנטום אין דער בערבערישער וועלט האָט מען טאָן ביז דעם שטאַט געטריבן דורך די אַנטראָפּאָלאָגן און היסטאָרקיקער וואָס האָבן שטודיִרט דעם יודיִשן לעבן פּון פֿאָרקאָלאָניאַלער צײַט [Les Gens du Mellah : la vie juive au Maroc à l'époque précoloniale].

דער צװייטער עטימאָלאָגישער שטיג, קאָמפּלעמענטאַר, האַנגט דעם נאָמען צו דער אַראַביש-דיאַלעקטאַלער mqâys, מנייה פּון maqiyâsa, אַ ווערט וואָס באַצַיכנט גאָלדענע אָדער זילבערנע ברַאַנגלעכ. לאַ׀ט דעם אָיסלעגן וואָלט Mekies אورספּרינגלעך זיין אַ הנדווערקס-נאָמען: יענער פּון דעם מעכער פּון ברַאַנגלעכ, קוקנדיק־ווארט דעם אָרפּעווער [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina]. אָבער די אָרפּעווערקונסט, די אַרבעט מיט זילבער און גאָלד, האָבן שײַנט צו די סימבאָליש-הויפּטזאַכלעכע הנדווערקן פּון די מאָראָקאַנער יידן, אַזאָי אַז אין פּאָל-רוביל בערבערישע רעגיאָנעס איז דער שמוק־כּלִי־מעכער כּמעט דיספּיניציע אַ יידן געװען. Joseph Chetrit, אין זײַנע אַרבעטן וועגן דער יודאיש-אַראַביש קולטור פּון דער Maghreb, האָט ווײַזגעמאַכט ווי פּאָל די גערעדטע שפּראַך און די פּראָפעסיאָנאַלע באַצַיכנונגן האָבן שטרוקטורירט די קהילה-אידענטיטעט און זיך זעדימענטירט אין די שלאַכטנעמן [Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco].

די צװיי הױפּאָטעזן שליסן זיך נישט אויס: עס איז סך האַל ווארשיינלעך אַז די בערבערישע שבט און דער הנדװערק פּון דעם אָרפּעווער האָבן זיך געװעקסלװײַז פּאָטענציאָיִרט אין דער קאָלעקטיוער מעמאָריע, אַ משפּחה פּון אַרטיזאַנס פּון עדלן מעטאַל האָט קען טראָגן אַ נאָמען מיט שבטישער כלנץ־קוואַליטעט, אָדער אומגעקערט. די היסטאָרישע ערליכקײט פּערמאַנירט אונדז פּרעזענטירן די עטימאָלאָגיעס ווי סאָלידלעך אַטעסטירטע הױפּאָטעזן דורך די אָנאָמאַסטישע טראַדיציע, אָן דיספּיניטיולי צװישן זיי אַנטשיידלעך צו נעמן [Les Noms des Juifs du Maroc].

וואס מע קען פֿאָלגן דעם שבטי שטייַג, איז דער וויגל פֿון דער שושלת Mekies געלעגן אין דער מזרחית מאָראָקא, אַרום Oujda. די שטאָט־גרעניץ, וואָס איז לאַנג ווידערשפּריכן געווען צווישן די מאָראָקאַנער און אַלזשיריער אַלעם־עולם, האַט אַ בזונדערער אָרט אין דער געשיכטע פֿון דער אידישער דינאַמיק פֿון צפון־אַפֿריקע. ווי קאַרוואַן־שניטפּונקט צווישן Fès און Tlemcen, צווישן מאָראָקא און דער אָטאָמאַנער און דערנאָך פֿרענטשער אַלזשיריע, איז Oujda געווען אַ דורך־גאַנגס־פּונקט פֿאַר מענשן, וואָרן און אידישע משפּחות, וואָס האַבן אַ בשלום אָבער אַלטע קהילה דאָרטן געגרינדיכט.

די אידישע בבחינתות אין מאָראָקא די מזרחית פֿאָלגן דעם אַלגעמיינן לוגיק פֿון mellah און יידישע קוואַרטערן, אַבער אויך אַ גרויס רעגיאָנאַלער באַוועגונג. די משפּחות האַבן ציריקולירט צווישן די בעלן פֿון דער גרעניץ, צווישן Oujda, די ksour ארומען און די נאָכבאַרישע אַלזשיריער שטעט ווי Tlemcen און Nedroma. די דורכלאָציקײט פֿון דער מזרחית גרעניץ ערקלערט וואָס עטלעכע אידישע משפּחה־נעמען זענען משותפים פֿאַר ביידע זײטן און וואָס אַ שושלת פֿון מאָראָקאַנער הרכס האָט געמעגן צערשפּרײַטן צום אָריאַנזש. די אִיסטאָריקער האַבן צײַגן אַז וויפל די אַלזשיריער־מאָראָקאַנער גרעניץ איז געווען, אין יט״ט יוםהשנה־הונדרט, אַ פּלאַץ פֿון צירקולאַציע און רעקאָמפּאָזיציע פֿון קהילות [Juifs et musulmans au Maroc, 1859-1948].

דער רעכטלעכער סטאַטוס פֿון די יידן פֿון Oujda, ווי דער ווי בדיוק פֿון אלע יידן פֿון מאָראָקא, איז געווען פֿון דער סטאַטוס פֿון dhimmi: פּראָטעקטיד אין אַוועקס פֿון דעם צוויקן פֿון jizya, אונטערווארפן צו קלײדונגס־ און גור־רעסטריקציעס, אָבער אנערקאנט ווי אַן אַװטאַנאָמער קהילה אין דער פּראָװיזיע פֿון זייער רעליגיעזער און ציװיל־אַנגעלעגנהײטן. דער סטאַטוס, און די שטעטיק־פּערמאַנענטע פֿאַרהאַנדלונגען וואָס עס האָט מיטגנומען צווישן די יידן און דער מאַכט, איז געווען אַ אָבדזשעקט פֿון דיפּלאָמאַטיש אַ שטוּדיעס אַז דעם שנאָר צווישן די קהילות איז געווען סך אַ רעכטלעך און אױך דורכלאָציק [Across Legal Lines: Jews and Muslims in Modern Morocco]. אין דעם קאַדער, אַ משפּחה פֿון סיטרים ווי די שושלת Mekies האָט געקענט זיך טרײַפן פֿאַרן צוציק באַשעפטיקונג אין דער לאָקאַלער עקאָנאָמיע, פּאַרשּׁאָפּן פֿאַר די בערבער און אַרבער באַפֿעלקערונגן דער זילבער־שמוקים וואָס האָבן געמאַכט בײדע אַ שמוק און אַ ערך־רעזערװ.

עס איז פּאַסונדיק דאָ צו בלײַבן זיכער: קיין דירעקט אַרכיוו־שטיק וואָס זענען קאָנסולטיד פֿאַר דעם בוך ערמעגלעכן דאָ צו דאָקומענטירן אַ משפּחה Mekies צו Oujda אין אַ נאָמן לאַנג אין אַ גענוע דאַטום. דער מזרחית אַנקער בלײַבט אַ צרל אָיסנוצבאַרער דעדוקציע, פֿאָנדגן אין דער עטימאָלאָגיע שבטי ווי עס איז היינטיק פֿון דער טראַדיציע אָנאָנַסטיש און אַוך פֿון דער היסטאָריש־גראַפֿיער פֿון מזרחית מאָראָקא [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord — Dafina].

דער הילץ פון דער אָנומען־אַרבעט — Mekies ווי „צימערער פון בראַנגלעץ" — פארדינט אַ בעסונדערן אַנטװיקלונג, ווײַל זי עפנט אויף איינס פון די בעסטן־דאָקומענטירטע קאַפיטלען פון דער סאָציאַלער געשיכטע פון די יידן פון מאָראָקאָ: זייערע קוואַזי־מאָנאָפאָל־ראָלע אין דער אַרבעט מיט עדלע מעטאַלן. אין די בערבער־ און אַראַבישע סאָציעטעטן פון דער מאָגרעב, איז די אַרבעט פון גאָלד און זילבער צו האָפיג געווען בעטראַכט ווי אומװערט אָדער פארבאָטן פאַר מוסלימן, אין שטח פון ריליגיעזן פארבאָטן קעגן פרילה בעשטערונג און קעגן דער האַנדלונג פון גאָלד. דער לפד איז בעזעצט געװארן דורך די יידישע קרייטלס, וואָס זיינען געװארן די אָפיציעלע גאָלדשמידן פון די לאַנדלעך־ און שטאָט־פאָלקנס.

דער זילבער־שמוק בערבער — פיבולן, בראַנגלעץ, האַלז־קעטנס, דיאַדעמן — איז געווען פראָדוצירט, זיזלירט און ניעלירט אין די יידישע וועּרקשטעטן פון די mellahs און די שטעטלאך. די שמוקס זיינען נישט געווען קיין איינפאַך אַדאָרנמענטן: זיי האָבן געקאַנסטיטוירט די מיתאָנע פון ווײַבער, אַן מאָנעטער־רעזערװ וואָס איז מעגלעך־בעװעגלעך, אַן זייכן פון שטאַם־צוגעהעריקייט און סאָציאַלער סטאַטוס. דער יידישער גאָלדשמיד האָט בעזעצט אַ צענטרױס אָיקאָנאָמישן און סימבאָלישן פלאַץ, איידער דער קמונקאַציע צווישן דער יידישער קאָמינע און דער שטאַם־וועלט אַרומנדיק. דער יאָמדיק לעבן, די מעטיירן און די באַציענונגן פון אָיקאָנאָמישער דעפענדענץ פון די יידן פון מאָראָקאָ ווָרקאָנישערן איז בין געשריבן דורך די היסטאָרישע אַנטראָפאָלאָגיע [די מענטשן פון מעלאַה: דער יידישער לעבן אין מאָראָקאָ אין דער פאָראָקאָלאָניאַלער פּעריאָדע].

אין דעם קאָנטעקסט, אַז אַ שושלת איז געווען בענומט נאָך די mqâys, די בראַנגלעץ וואָס זי האָט פאַבריצירט, געהערט צו אַ פערפעקט־אַטעסטירטער אָנאָמאַטישער לאָגיק: דער מעטיער־נאָמען איז איינער פון די פרוכטבאַרסטע קוועלן פון די פאַמיליען־שמנס פון יידישע צנטראָל־אַפריקע. Joseph Toledano, אין זײַן რეפერטואַר פון פאַמיליען־שמנס פון יידן אַפריקע קוואַרטער, גישט אַ סך פאַרביזלן פון נעמן דעריװד פון די מעטיערן פון מאַנופאַקטור און קאָמערץ [די פאַמיליען־שמנס פון יידן פון צנטראָל־אַפריקע]. דער אַרבעט פון זילבער, ספּעציפיק, האָט אַ דױערנדיק אַנדרוק מאַכט אין דער אָנאָמאַטיק ווי אין דער קאָלעקטיװער זיקאָרנדיקייט פון יידן מאָראָקאָ, וואָס זיכער זיך מעמברע פון זייערע אַלטףאָװס ווי גאָלדשמידן — פיגורן פון משתוקד און טיױקונפט־העָװדװערק וואָס איז געווען אָבערגעגעבן פון פאַטער צו זון [Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco].

די אינשטאָלירונג פון דער פראנצויזישער פראָטעקטאָראַט אין 1912 האָט אין טיף פאַרוואַנדלט די לאַגע פון די אידן פון מאָראָקאָ, און מיט איר דעם גורל פון משפּחות ווי די Mekies. Oujda, אָנגענומען דורך די פראנצויזישע טרופן שוין אין 1907, איז געווען איינס פון די ערשטע שטעט וואָס האָט דערקענט די קאָלאָניאַלע אַדמיניסטראַציע. די עפּנונג פון די שולים פון דער Alliance israélite universelle, די פראנצויזישע אָפּלייַזונג, דער צוטריט צו נייע מסחרות און די אורבאַניזאַציע האָבן פאַרוואַנדלט די לעבנס־אָרטן און די האָריזאָנטן פון די מיזרחי אידישע קהילות.

די דורה האָט אויך געזען די מיגראַציע פון פּילע אידישע משפּחות פון מאָראָקאָ־מיזרח צו די גרויסע עקאָנאָמישע צענטרן — Oran, Casablanca, און דערהינטער — אָנגעצאָגן דורך די מעגליכקייטן פון האַנדל און ביזנס. די טראַיעקטאָריע פון די אידן פון מאָראָקאָ אין דער דורה פון מאָדערניזאַציע, צווישן טריווּ צו טראַדיציעס און שטרעבן נאָך אמאנציפּאַציע, איז געװארן דעטאַילירט דערציילט דורך די היסטאָריקערס פון דער קאָלאָניאַלער דורה [Une certaine histoire des Juifs du Maroc, 1860-1999].

די הויפט־מצוקה פון דער דורה איז געווען דער צווייטער וועלט קריג און די אַנווענדונג אין מאָראָקאָ פון דער אַנטיידישער לעגיסלאַציע פון Vichy. די מאָראָקאָישע אידן, אָן די פון מאָראָקאָ־מיזרח, זיינען געווארן אונטערװאָרפן צו דיסקרימינאַטאָרישע סטאַטוטן, אַרויסגעשלאָסן פון געװיסע מסחרות, ביפּערצירט. די שטעלונג פון דער סולטאן Mohammed V, וועלכער האָט סימבאָליש מודער זיך געשטעלט גגן געװיסע מאַסנאַמען און האָט מעטער געוויגערט צו אונטערשיידן זיינע אידישע סובּיעקטן פון זיינע אנדערע סובּיעקטן, בלייבט אַ מאַרקאַנטער איפּיזאָד פון דער קאָלעקטיווער זיכרון, זאָרגפּול געלערנט דורך די היסטאָריאָגראַפיע [Mohammed V et les Juifs du Maroc à l'époque de Vichy]. אַ משפּחה ווי די Mekies, צי זי האָט ריזידירט אין Oujda אָדער מיגרירט צו די גרויסע שטעט, דורכגעגאנגן נאָטװענדיק די דינקלע יאָרן, טיילנדיק דעם אומזיכערן שיקזאל פון דעם גאנצן מאָראָקאָישן יידישקייט.

די דורה האָט אויך באציעלט דעם גורל פון נעמנוואָרטער וואס זיינען געשעהן צו ווערן פערשפּרייט אויס פון מאָראָקאָ. די מאָדערניזאַציע, די מאָביליטעט און די פּאָליטישע ומטומלטן האָבן זיך פּאַרשיקט די גרויסע מיגראַציעס נאָך דער מלחמה, וואס האָלטן געשע צערשטריטן די שושלות פון מאָראָקאָ־מיזרח צו די ווירן קנפות פון דער וועלט.

וואס אנהויבן זיך אין יערן 1948-1956, אַ מסה עקסאָדוס פֿון דער מרוקאָאַישער ייִדישער קהילה. פּון עטלעכע הונדערטאָזנטער נשמות האָט זי זיך פֿאַרקלײנערט אין עטלעכע דעצעניעס צו עטלעכע טויזנטער. דער אָסטליכער מרוקאָ, נאָענט צום אַלגעריִשן גרענעץ און דעמט צו די מיגראַציע פֿון אָראַניע, איז געווען אויף די ערשטע בעטרָפן דורך דעם באַװעגונג. די הויפּטשטימענישן זײנען געווען ישׂראַל, פֿראַנקרײַך און קאַנאַדע.

די צעטײלונג איז געווען דערלעבט ווי אַ צעברוך, אָבער אויך ווי אַ פּלאַנצירונג: די משפּחות האָבן נעמען, ליטורגישע טראַדיציעס, עסן, מעלאָדיעס און דער זיקרון פֿון זייערע הייליקים. די קשר צום מרוקאָ איז נעמאָל צעריסן, ווי בעװייזן די הילולות — די הילולות — וואָס האָלטן צוזאַמען די אַפּטראָגן פֿון מרוקאָאַישע יידן אויף קברים פֿון זייערע גוטלאָזטע הייליקים [Moroccan Jews — Pèlerinages au Maroc]. די אַנטראָפּאָלאָגיע פֿון חזרה, שטודיִרט גנבה דורך פּאַראַל פֿון קאַזאַבלאַנקאַ, האָט דערװײזן וויווײל דער זיקרון פֿון מרוקאָ בלײבט לעבן בײ די דורות פֿון עמיגראַציע [Return to Casablanca: Jews, Muslims, and an Israeli Anthropologist].

פֿאַר אַ שושלת ווי די Mekies, וואָס דער נאָמען אַליין באַװאָרט דעם אַפּדרוק פֿון אַ טעריטאָריום — דער געגנט פֿון Oujda — און אַ מלאָכה — צירפּער־װאַרקשטאַט —, די צעטײלונג גיט צום פּאַטראָנימיק אַ ווערט פֿון קאָנדענסערטער זיקרון. צו טראָגן דעם נאָמען Mekies איז צו טראָגן אין זיך די פּוד פֿון אַ יִדישע אָסטליכער שבט, דער זיקרון פֿון זילברװאַרק־אַטעליעס און דער ערצחלונג פֿון אַ לאַנגער מענטש דורך דער יארהונדערטער און גרענצעס. די גראַפּישע ווערשאַנטן פֿון דעם נאָמען, אַדאַפּטיִרט צו פֿראַנצויזיש, ישׂראַלי אָדער ענגלישוק סטאַטוסער, בעװייזן דער צעטרײט בילטן בילביאָלישן אָפּן [Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord].

די געשיכטע פון דער שושלת Mekies, ווי די מקורות לאָזן דאָס צו צוריקצובנייַען, איז נישט דעם אַלזא דער געשיכטע פון אַ באַזונדערע משפּחה דערצו מען וואָלט געפֿולגט די טאָטן, נאָר דער געשיכטע פון אַ נאָמען וואָס איז דיכט מיט בעדייטונגען. צוויי קאָנוועררדזשאַנטע עטימאָלאָגיעס בעלײכטן עס: דער בערבער־שטאַם Mékies פון אַרום Oujda, און דער אַראביש mqâys, די גאָלדענע און זילבערנע בראַנגלעטן, וואָס וואָלט דעזיגנירט אַ גאָלדשמיד [די פֿאַמיליע־נעמען פון די איידן פון צפֿון־אַפֿריקע — Dafina] [די נעמען פון די איידן פון מאָראָקאָ]. צווישן דעם צוויי פּאָלן — דער ערד און דער מעטיער, דער בערבער־קלאַן און דער ווערקשטאַט פון דעם זילבערשמיד — צייכנט זיך אָן דאָס טיפּיש פּאָרטרעט פון אַ משפּחה־אידן פון מאָראָקאָ־אָסטן, טיף אַנגעווירצלט אין אירן לאַנד און זיך באַטיילנדיק אין דער סימּבאָליש אָיקאָנאָמיע פון דער שמוקרע.

אַהער פון דער אומזיכערהייט וואָס שטייט אַף די דעטאַלן פון דעם דורות, איז די קאָלעקטיווע טראַיעקטאָריע קלאָר: אַן אַלטער אַנקער אין מאָראָקאָ־אָסטן, אַ אַרײנשטעלונג אין די מעטיערן פון סילבער, די פּרובע פון דעם Protectorat און פון Vichy, און דעמאָלט די גרויסע דיספּערסיע פון דער צווייטער האַלב פון דעם 20ן יאָרהונדערט [אַ גוויסע געשיכטע פון די איידן פון מאָראָקאָ, 1860-1999]. דער נאָמען Mekies, הייַנט געטראָגן פֿון וואַײט פון אַ ערדן פון אורשפּרונג, בלייַבט אַ דינער — אָבער שטאַרק דראָד — פֿאַדן וואָס פֿאַרבינדט אַלע טראָגער צום זיכרון פון Oujda, פון דעם בערבער־שטימער און פון יידישע גאָלדשמידן פון דער Maghreb. דער גרויסער ספּר האָט נישט די פּרעטענסיע אַז עס האָט גענדיקט דעם הקידוש, נאָר אַז עס האָט ערליך באַ־צייכנט דעם טערריטאָריום פון דעם בקנֿוען, דעם וואָס איז מעגלעך און דעם וואָס איז יבערגעבן, און באַ־לאָדנדיק די קומעندיקע דורות צו פֿאָרצעצן די פֿאָרשונג אין דעם נאָך־פון־אומ־אונטערזוכטע אַרכיווס פון מאָראָקאָ־אָסטן.