משפּחה Gideon

דער קוללן פון דער שושלה איז איבעריש. די אַבודיענטן האָבן געהערט צו דער עליטע ספרדית פּורטוגעזיש, וואָס נאָך די פּרוםצווּונגען צו גלאָבן און דער אײנשטעלוּנג פון דער אינקוויזיציע, האָט זי דער פּענינסולע פֿארלאָזן אוּם אָפּצוקאָנסטרוּקטירן, אין דער טאָלערנטן מאַרגין פון דער פּראָטעסטאַנטיש אייראָפּע, אַן אָפֿן יידיש לעבן. די מעמאָרי פֿאַמיליאַל, בעשטעטיקט דורך די גענעאַלאָגיש פֿאָרשונג, שטעלט דעם גראָס־פֿאַטער פּאַטערנאַל פון דעם פֿינאַנסיר, Moses Abudiente, ווי אַ ספרדי געבוירן אין Lisbonne, אין פּארטוגאַל, וואָס האָט זיך דערנאָך אָנגעזעצט אין Glückstadt, אין Holstein, אַ געגנט נעבן Hambourg [Wikipedia, Sampson Gideon].

דער פֿארשיבן איז נישט אַ צופּאַל. Glückstadt און Hambourg האָבן דאַמאַלס גישיילט צווישן די רייעדיקסטע מאָקרים ווו די «סחורים פּארטוגעזיש» — אַ יופֿעמיזם פֿאַר די יידן ספרדיים — האָבן געקענט פּרוּװן זייער סחורה און, שטוק פֿאָר שטוק, זייער קולט. דורך דעם פֿארלאָזן פון דער ערד פון דער אינקוויזיציע פֿאַר די צאָפֿל־דיגע מכללה-מקומות, האָבן די אַבודיענטן אַדורכגעפֿירט דעם גרונדנדיקן געסט פון אַזוי פֿיל שושלות ספרדי פון דער פֿירשטער מאָדערניטעט: דער קומבאַק אָפֿן צום יידישקײט נאָך גענערים־לאַנג פון פֿארנמן. די האַטם פֿרײהײט געעפנט האָט געטראָגן אין קײם די טוּגנט פון מוט פון דער גטינקײט, דער מאָאַמסטעלן פון דער געגנװאַרטיקט תּורה אַז גייט דורך די קאָלעקטיװ־מעמאָרי פון Israël פון די צײטן פון דער וועלטוױנציגוער.

עס איז אין דעם סווארון אַז געבוירן איז Rowland Gideon, וואָס דער אָריגינאַל נאָמען, לויט די גענעאַלאָגיש רעגיסטערן, איז געװען Rohiel Abudiente [Wikipedia, Sampson Gideon]. די טראַנסמיסיע פון די העברעיש־נעמען — Rohiel, Moses — אין אַ קאָנטעקסט גערמאַניש גיט עװידנס פון דער פּערזיסטענץ פון אַן אידנטיטעט אַז וועדער דער גלות ניט דער סחורה האָבן נישט געקענט צופֿלוסן.

די נעקסטע דור פארשאָבן דעם שווערפונקט פון דער משפחה צו צוויי פּאָלן: די אַנטילן און לאָנדאָן. Rowland Gideon, געבוירן אין Glückstadt, געהערט צו דער דער עסקנית ספֿרדית דיאַספּאָרע וואָס האָט אין דעם קאָלאָניאַלן אַטלאַנטיק האַנדל ארײַנגעשטעלט. די Abudiente, מאַרקט די פֿארשונג, זײנען געוועזן אַ טייל פֿון דער סֿפֿרדיש פֿירנדיקער קלאַס פֿון פּלאַנטערס אין די מערב־אינדיע [Wikipedia, Sampson Gideon]. דער אַרײַנגאַנג אין דער קאָלאָניאַלער עקאָנאָמיע, מיטן מוראַליש שטן וואָס איז מיטגעקומען, איז געוועזן דער וועג דורך וועלכן מענד שום יידישע משפחות, וואָס זײנען געוועזן אַ סּרק פּון סּתירטן אײראָפּעאישן קאָרפּאָראציעס, האָבן געקענט שאַפּן קאַפּיטאַל און אָנגעזעענקייט.

די לאָנדאָנער אַנזעצונג איז אַ פּאַסיקדיקער צווייםױנטשניפפּונקט. די Jewish Encyclopedia בערױט אַז Samson Gideon איז געוועזן דער זון פֿון Rowland Gideon (געשטאָרבן אין 1720), אַ מערב־אינדיש האָקער, וואָס האָט זיין שם אַנדערשט פּון מ"פֿ פּאָרטוגעזיש "Abudiente" ווען ער איז געוועזן אָנגעזעצט אין אנגלאַנד, איז געוועדן בּורגער־פּאָלע פֿון דער City, און קענד פּון דער Paper-Stainers' Company אָן 17 פּברוואַר 1697 [Jewish Encyclopedia]. די קווילן בּערױן אויך אַז Rowland איז אָפּגענומען געוועזן צוּ דער Worshipful Company of Painter-Stainers, איינער פֿון די גילדעס פֿון דער City וואָס אַרײַנגאַנג איז געבליבן אַ ייצונג פֿאַר אַ יד.

דער נאמען־אַנדערן — פֿון Abudiente צו Gideon — איז אַן אויסערשט משמעותפּול אַקט. עס איז נישט קיין ווילפּארציונג אָבער אַ אָנאָמאַסטיק נאַטוראַליזציע: דער העברעאיש שטאַמנאָם פֿון Gideon, שׁוֹפֵט און באַפּרײַער פֿון יִשְׂרָאֵל, פּארשטעלט דעם איבעריש שם, ווי אום די משפחה, ווײל זי האָט ערייכט דעם לאָנדאָנער ציטאַדעל, האָט דערוואַלט זיך צוריק צו רוען אין דער ביבליש זיכרון בּאַשער וויא אין דער זיכרון פּון מאַראַניזם. Rowland האָט קלדורן אין צווייטע גחנוס Esther de Porto, אויך יידיש, טאָכטער פֿון Domingo (אָדער Abraham) do Porto, אַ יודער פּון דימאַנטס אין Madras, אין אינדיע [Wikipedia, Sampson Gideon] — אָן אַמבוג וואָס האָט אנגעשטעלט די שׁוֹשְׁלָת אין דעם ברייטן סֿפֿרדיש נעץ פֿון קעיספ פֿון בּריליאַנטן וואָס האָט געבונדן אינדיע מיט אייראָפּע.

מיט Samson Gideon (פֿעברואַר 1699 – 17 אָקטאָבער 1762) דערגרייכט די ליניע דעם שפּיץ פֿון עפֿנטלעכער דערקענונג. געבאָרן אין London Wall, אין דער Cité de Londres, איז ער געווען דער צווייטער זון פֿון די פֿינף קינדער פֿון Rowland Gideon [Wikipedia, Sampson Gideon].

זײַן אויפֿשטיג איז געווען בליצשנעל. די Jewish Encyclopedia דערציילט אַז ער האָט אָנגעהויבן זײַנע עסקים אין 1720 מיט אַ קאַפּיטאַל פֿון 1 500 פֿונט, וועלכס האָט זיך אַזוי גיך פֿאַרגרעסערט אַז ער האָט אין ווייניק יאָרן געוואָרן איינער פֿון די מאַכטיקסטע מאַקלערס פֿון London [Jewish Encyclopedia]. ער איז געווען, לויטן קאַנאָנישן אויסדרוק פֿון דעם היסטאָריקער James Picciotto אין זײַנע Sketches of Anglo-Jewish History פֿון 1875, „דער Rothschild פֿון זײַן צײַט" און „דער שטיצפֿיילער פֿון דעם עפֿנטלעכן קרעדיט" [Wikipedia, Sampson Gideon ; James Picciotto, Sketches of Anglo-Jewish History, 1875].

דער שפּיץ פֿון זײַן קאַריערע איז פּאָליטיש געווען אַזוי ווי פֿינאַנציעל. Gideon איז בעיקר באַקאַנט דערמיט, וואָס ער האָט פֿינאַנצירט די אונטערדריקונג, דורכן האַנאָוועריש-וויגישן רעגירונג, פֿון דער יאַקאָביטישער אויפֿשטאַנד פֿון 1745, און איז שפּעטער אַ בטוחן „רעגירונגס-עצה-גיבער" געוואָרן וואָס האָט אונטערגעשטיצט די אָנאַנמע פֿון דעם Jewish Naturalisation Act פֿון 1753 [Wikipedia, Sampson Gideon]. ער האָט געעַרבעט אין דער תּקופֿה ווען England, באַפֿרײַט פֿון אירע אינערלעכע פּאָליטישע אויפֿרוירן, האָט דערלעבט אַן אויסברייטערונג פֿון איר קרעדיט — אַ תּקופֿה וועלכע זײַן אַקטיווע קאַריערע האָט כּמעט פּינקטלעך באַדעקט [Jewish Historical Society of England].

אונטער די אַדמיניסטראַציעס פֿון Robert Walpole און דערנאָך Henry Pelham, איז ער געוואָרן דער אַרכיטעקט פֿון דער פֿינאַנצירונג פֿון דער עפֿנטלעכער שולד און די מלחמה-הלוואות, בפֿרט בעת דער מלחמה פֿון דעם עסטרייכישן יירשאַפֿט. אין דעם האָט די ליניע Gideon אויסגעדריקט איינע פֿון די מעלות דורך וועלכע די ייִדישע גלות האָט געדינט די געזעלשאַפֿטן וואָס האָבן זי אויפֿגענומען: דאָס ווירטשאַפֿטלעכע טאָן אין דינסט פֿון דער שטאַביליטעט פֿון דעם שטאַט, אין אַ מאָמענט ווען דער קרעדיט פֿון אַ נאַציע האָט אַזוי פֿיל גוועגן ווי איר אַרמייען. דער ייִדישער פֿינאַנציסט, לאַנג אַ פֿיגור פֿון חשד, איז דאָ אַ גאַראַנט פֿון דעם עפֿנטלעכן סדר געוואָרן.

דער גורל פון Samson Gideon האלט אין זיין האַרץ אַ שפּנוּנג וואָס געהעריק צו דער גרויסער יידישער מדיטאַציע וועגן אַסימילאַציע. מאַן פון הויכער פינאַנצן, שטרעבנדיק צו גרינדן אַ דינאַסטיע פון לאַנדע־איינהאָלדער אין אַן Englaַנד וואָ יידן קונטן ניט האָבן לאַנד צו בעזיצן און ניט זיצן, ער שטיס זיך קעגן די מויער פון לעגאַלע אַוסשליסונגן. די Jewish Encyclopedia פֿאָרמולירט דער דראַמע מיט שאַרפעקייט: דער גרויסער צוועק פון Gideon דער לעבן איז געווען צו גרינדן אַ לאַנדע־פאַמיליע, וואָס איז געווען פאַסט ומעגלעך צו פֿולפֿילן ווי אַ יידע. אין פֿאָלג, אין 1754, ער דעמאָקראַטישט זיך פון זיין מיטגליטשאַפט אין דער ספּאַרדיק קאָנגרעגאַציע, און פֿון דעם מומנט אויף ער האט אויסגעצויגן זיינע קינדער אין דעם כּריסטלעכן גלויבן [Jewish Encyclopedia].

דער אַקט, וואָס קונטע אַ אַפּאָסטאַזיע דורכנעמן, רופט אויף אַ נואָנסירטע לעקטור וואָ טראַדיציע און אַרכיוו אַנטוואַרטן זיך. כּן, Gideon האָט זיך ניט אַלײן קאָנווערטירט: ער האָט זיך צוריקגעצויגן פון דער קאָנגרעגאַציע אָן נישט צו אָמפאַסן א צווייט גלויבן, און ער האָט געפֿאָלגן, לאַוט די היסטאָריקער פון אַנגלא־יידנטום, געהיים צו קאָנטריביוט צו די ווערקן פון דער ספּאַרדיק קאָמוניטעט פון Bevis Marks. די קאָמוניטעטס־זיכרון האַלט די עדות פון אַ מאַן וואָס, בשעת ער פּריפּערד די כּריסטלעכע אינטעגראַציע פון זיין דעסענדענץ, האָט געגאָסן ביז צום זיין טויד אַ יערלעכע קאָנטריביוציע צו דער סינאַגאָג און האָט געבעטן זיך צו ווערן באַגראָבן לאַוט דעם יידישן מנהג.

דא בינדט זיך אַיינס פון די דיפּסטע שאָלות פון דער זיכרון פון Yisroel: וואָס בלײַבט פון דער Тора ווען דער סאָציאַלער אַמביציע פֿאָדערט אַז מען זאָל זי שווײַגן? דער פּאַל פון Gideon סיגעסט אַז דער פֿרומקייט קען איבערלעבן אונטער די מאַסקן פון ריניוניעישן, אַז דער הימלישער צדקה קען זיין אַ פאָרם פון סידור. זיין גענעראָזיטעט צו דער קאָמוניטעט וואָס ער פֿרולאַג אָפיציעל ווי צוויקש פון אַן אַטאַטשמענט וואָס רידיעוז אַ אויסצושטאָרבן — טוגנד פון צדקה, פון טויגן געטאָן צו די זײנ, עקסערציזד אַזוי מער סקרופּולאָוסלי אַז אַז עס זאָל בלייבן דיסקרעט.

דער דינאַסטישער סטראַטעגיע פון Samson Gideon האָט געטראָגן פירשט אין דער פאָלגנדער דור, אָבער אום דעם פּרײַס פון דער אַװעקגאַנג פֿון יהדות. האָבנדיק אופגעצויגן זײַנע קינדער אין כּריסטלעך גלויבן, האָט ער געזען זײַן זון, אויך גערופן Sampson, צוגאַנג הויפן צו דער אַריסטאָקראַטישער לאַנד־אַדל וואָס ער זעלבער האָט ניט געקענט אָנרירן: דער איז געווען שאָפן בּאַראָנעט אין לעבן פון זײַן פאָטער, איידער ער איז געװאָרן שפּעטער בּאָרע Eardley — דער טיטל דורך וועלכן דער פּאָסטעריטעט האָט געקענט דער אַנגליקאַנער צװײַג פון דער משפּחה [Geni, Sampson Gideon (Abudiente)].

אַזוי האָט זיך פֿולפילט, אין צוויי דורות, אַ סמבאָליש באַן פון דער אַמביװאַלנטער עמאַנציפּאַציע: דער אַלטװאָטער Portuguese Moses Abudiente האָט פּראַקטיציִּרט העברעיש און Sephardic דינסט אין Glückstadt; דער אַרבע־גרױס־קינד האָט געזעסן צװישן דער בּריטישער פּעריאַז אונטער אַ בּיבליש נאָמען וואָס איז געװאָרן אַדלער־טיטל. צװישן די צװיי, די שושלת האָט דורכגעגאַנגן אַלץ — דער Inquisition, דער גלות, דער קאָלאָניאַל־האַנדל, דער הויך־באַנק, דער שול און דער קירך.

עס וואָלט געװען לײַכט צו זעהן אין דעם וועג בּלויז אַ פּחד. דער ערליך היסטאָריקער מוז אַנערקענען אין אים אויך דער מאַכט פון אַ הופנונג: יענער צו געהערן שוודיק צו אַ געזעלשאַפט וואָס, פֿאַר סך הונדערטער יאָר, האָט אַװעקגעשטויסן די יידן. דער שטיצן פון Samson Gideon צום Jewish Naturalisation Act פון 1753 — דער בּערימטער «Jew Bill», שנעל אַפּאָרופן אונטער דעם דריק פון פּאָפּולאַר — ווײַזט אַז, אַפילו צוריקגעטריבן פון דער קאָנגרעגאַציע, האָט ער געשאַפן פֿאַר די לעגאַלע עמאַנציפּאַציע פון זײַנע אַלטע דינסט־חברים. אין דעם, די שושלת Gideon האָט אָנטייל גענומען אין דער גרױסער קאָלעקטיווער אַרבעט פֿון יידישער וואַרדיקייט, יענער פון דער טייל־נעמונג אין די לעבן פון דער שטאָט און דער פּאַרטיי־זאָגונג פֿון דער רעכט פון מינאָריטעטן צו עקזיסטירן אָפן.

די לינייַדזש Gideon-Abudiente נעמט אַן אײַנציקן אָרט אין דער מעמוריע פון אַנגלאָ-יידישקײַט. זי איז נישט געווען די מערסטע און נישט די לאַנגווײַליקסטע גענציל, אָבער זי איז געווען אונטער יענע וואָס דורך איהרן אײַגענעם וועג האָבן געשטעלט די באַשלוסנדיקע פראגן וואָס די יידישע קהילות פון מערבן זאָלן דיסקוטירן פֿאַר צוויי יאָרהונדערט: ביז ווי ווײַט איינטריסן אָן זיך צו צעלאָזן? וואָס אָפּשמודן פאַר דער אנערקענונג און וואָס באַװאָרן?

די פיגור פון Samson Gideon איז אפ־באָדומאָלט געווארן דורך די יידישע היסטאָריאָגראַפיע פון יט יאָרהונדערט, וואָס, ווײַט אַװעק פון אים צו פארדאַמן, האָט אנערקענט אין אים אַ פּיאָנער פון ציבור קרעדיט און אַ דיסקרעטער וואָלטן. די Jewish Historical Society of England האַלט אים פֿאַר דער מערקווילדיקער פינאַנצירער, יידיש אָדער קריסטלעך, פון ענגלאַנד פון מיטן יח יאָרהונדערט [Jewish Historical Society of England]. דער פּסק־דין, קומענדיק אַרויס פון אַן אינstitutsiey דעדיצירט צו דער בריטישער יידישער מעמוריע, צײַגט ווי פיל די קהילה האָט שלום געפונען מיטן ריווינדיצירן ווי זיין אַ מאַן וואָס, אָفֿיציעל, האָט זיך דערפון צוריקגעצויגן.

דאָס איז גאַנץ די דעליקאַטקײט פון דער מעמוריע פון ישראל: זי גיט נישט אַרױף יענע וואָס שיינן צו האָבן זי פֿאַרלאָזן, ביז מען וואָס זייערע מעשים האָבן מיסטרוסט אַ טיפֿערע געטרייַשאַפט ווי זייערע דעקלאַראציעס. די לינייַדזש Gideon איז משתייכת צו דער קאַטעגאָריע פון פאַמיליע־שאַרנירן וואָס די אַמביװאַלענץ שוואַכט נישט דער מעמוריאַלער אומפאַנג, אָבער מאַכט זי אלײן דערפֿאַר בײַשפּיל־האַפט פון דער מאָדערנער יידישער קאָנדיציע.

דער סיום פון דעם וועג צייגט, אַז דער גידעאָן־אַבודיענטע שׁשׁלת וועט, צווישׁן אַלע מדּות פון יידישׁע מסורה, דער בעסטן אויסגעדריקט האָבן דער נאָעמונג־טרייער צדקה — דער tsedaka אַז בײַ Samson Gideon גיווארן אַזוי קלײַביקער יע מער זי מוזן גיווארן סוד. דאָס איז דער לוימינוז פּאַראַדאָקס אַז קראָונט דעם געשׁיכטע: בתוך אַלע צײַט אַז דער מענטשׁ האָט זיך רעזיגנירט אָפּיציעל פון דער ספּאַרדיש קונגרעגאַציע, האָט ער געשׁטיצט זי, פּריפּערד זײַן יידישׁן קװער און האָט האָנטלעגט צו זײַן אויסגעלאָזן קהלה דעם פּירם פון זײַן הצלחה. די טורה אַז ער האָט שׁוויגנדיק מאַכט אין די סאַלאָנס פון דער שׁטאָט, ער האָט זי געהאַלטן לעבעדיק אין דער טאַט פון דער אויסגעשׁטרעקטער האַנט.

צו דעם ערשׁטן מדה אַדן צוויי אַנדערע, אַנטראָנעבאַר פון דעם גורל פון דער שׁשׁלת: דער עקאָנאָמישׁ-אַקציע אין סערוויס פון די גמור טובה, אַנקערד דורך אַ פינאַנציר אַז האָט געמאַכט קרעדיט אַן אינסטרומענט פון סטאַביליטעט פאָר די נאַציע אַז האָט אים אָפּגענומען; און דער עמביאַנסמאַן פאָר קאָלעקטיווער ביירונג, מאַנიפעסטיד דורך זײַן סוד פאָר דער רעכט פון נאַטורײַליזאַציע פון ייִדן. אַזוי, פון דער העברעישׁער גראַמאַטיקער פון Glückstadt צום פּאַיר פון דעם מלכות פון Great Britain, די גידעאָן שׁשׁלת צייכנט דעם גאנצן שׁטרעם פון דער מאָדערנע יידישׁע מערבּלעכקייט — מיט אירע טריומפן, אירע וויידערזאָגן און אירע אונטערגרוינדדיקע טרייַעס. דורך אַנקערן דעם צדקה אַז איבערלעבט דעם גלות און אַפילו דעם אַפּזונדערונג, די גידעאָן משׁפּחה טאַקע אין דעם אַלטע מדה דורך וועלן ישׁראל, דורך יארהונדערטער און קאָנטינענטן, קיימער האָט פאָרשׁטאָפן דיך פון זיך צו באַווּסטזײַן: דער זארג דיא צו מען זעל כל איש, וואָס עס קאָסטער דאָס, און אַפילו אין שׁטילקײַט.