משפּחה Hyamson

די דאָקומענטירטע שטאַם פון דער פamily איז Nathan Hyamson — באַשטעטיקט אונטער די פארמעס Nathan Haimsohn און Nathan Hyamson —, אַ מאַן פון וויסן אויס Suwałki, אין דער רוסישער פּוילן. לויט דעם בריטישן צענזוס פון 1871, האָט ער אין לאָנדאָן געארבעט אַלס שולמעיסטער (schoolmaster), נאָך דעם וואָס ער האָט זיין משפּחה צו ענגלאַנד געברענגט אין 1864 [Jewish Miscellanies, 2024]. דאָס דאָפּלטע קרוואָם — דער לימוד און דער איבערלייגן — מאַכט אים צום אַרכעטיפּ פון דעם ליטווישן melamed וואָס איז איבערפלאַנצט געוואָרן, פאַר וועלכן דער יוגנט־אַנטערײַעם אין דער תורה איז נישט קיין פּרנסה ווי אַנדערע, נור די שלימות פון דעם מצוה צו איבערלייגן.

די עמיגראַציע פון יהימסאָנס איז אַ טייל פון דעם גרויסן באַוועגונג וואָס, אונטער דער הערשאַפט פון nikolay I און אין די יאָרן דערנאָך, האָט ווידער געצייכנט דעם מאַפּע פון אַשכנזים־יידנטום. די צאַריסטישע פּאָליטיק, וואָס האָט אָפטמאָל אומגעטוישט מיליטערלאָס צוואַנג, עקאָנאָמישע בעשrengkung און קאָנטשעלדע אַסימילאַציע, האָט געטריבן גאַנצע משפּחות צו זוכן אַנדערשוואָ דעם פריהײט אין לימוד און תפילה [Stanislawski, 1983]. דורך דאָס וואָס זיי האָבן אַוועק געלאָזט Suwałki פאַר לאָנדאָן שוין אין 1864, האָבן יהימסאָנס אָנגענומען אַ לאַנד וואָס דאָ האָט די יידישע קהילה, וואָס איז געווען עמאַנציפּירט פּאָליטיש נור פּאָר עטלעכע יאָרן, אָנגעבאָטן סך וואָס הו־ פרייהײט און די מעגלעכקייט פון אַן אָפהייבונג דורך וויסן. דער געגנטס פון Nathan — דער תורה היטן בײַ איינריידן זיך אין אַ נײַע געזעלשאַפט — טרעגט יענע טוגנד וואָס די קאָלעקטיװ־געדענק פון Israel פון דעם גלות אָנבינדט: מאַכן פון יעדער אַנקומשלאַנד אַ נײַ בית מדרש.

די קאָנפראָנטאַציע צווישן דער משפּחה־מסורה, וואָס האָלט אַ טאַטן אַ „רב", און דער אַרכיוו, וואָס שטעלט אים אָן אַלס לימוד־מענטש, איז נישט קיין קאָנטראַדיקציע נור אַ ניואַנס: אין דער ליטווישער וועלט האָט דער געלערנטער מענטש נאַטירליך אָפשטאַמען פון לימוד צו דער רבנוית, און דער טיטל האָט אָפטמאָל געווען נאָך דעם וויסן ווער וואָס נאָך דער אָפיציעלער מעמונה. פון דעם הויז ווע זיי ווירן אָנלאָזן די צווייי גרויסע דידות פון דעם נאָמען.

Moses Hyamson יז געבוירן אין Suwałki דעם 3טן סעפטעמבער 1862 און געמעמנט געװאָרן אין ענגלאַנד דורך זיינע עלטערן שוין אין פריער קינדהייט [Wikipedia ; Encyclopedia.com]. אַוסגעבילדעט אין Jews' College פון לאָנדאָן, דער האַװפט רעביישע אינסטיטוציע פון ענגלישער יידישקייט, האָט ער דאָרט אויך באקומען אַ וועלטלעכע בילדונג געקרעמט דורך דער אוניווערסיטעט פון לאָנדאָן — פאַרבינדונג פון קודש־לימוד און סקולאַר־וויסן אַז וועט ווערן די סיגנאַטור פון דער משפחה [Encyclopedia.com]. אין 1899, צוזאמן מיט זיין שׂכנ־בחורים Asher Feldman, איז ער געװען אײנער פון די צװיי ערשטע מענער אַז מען האָט געגעבן זײ די semicha — דער רעביישער סמיכה — געדעליווערט אין ענגלאַנד אַלײן דורך דעם גרויסן רב Hermann Adler [Jewish Miscellanies, 2024]. דער פאַקט, וואס שטייט מיר טעכנִיש, איז אין אמת אַ מקום־יסוד: ער מארקירט דעם מומנט ווען די ענגלישע יידישקייט האָט אפגעשטעלט מיטנייַען אירע רבנים פון דער אויסלאַנד און ס'שטארט צו מבנות זיך זײ. Moses Hyamson איז אַזוי אַ ישׂ-כל אָנוואָרצלונג פון אַ אָטאָנאָמער יידישער אינסטיטוציע אויף בריטישער ערד.

עמטלעך מאַכט dayan — שׂופט פון Beth Din פון לאָנדאָן — אין 1902, איז ער געװאָרן דער האַװפט־שׂופט, אויסגעיבט די אַוטאָריטעט פון דער הלכה צום דינסט אַ קאָמוניטעט אין פולער וואַקס אונטער דער אַנשטרימונג פון פליטים פון מזרח־אייראָפע [Jewish Miscellanies, 2024]. די פונקציע פון dayan רירט זיך אין הארץ וואס די יידישע טראַדיציע האָלט פֿאַר די יקר־טוגנד: צדק, tsedek, געגעבן לויט דער תורה אָבער געטעמפערט דורך קאָנקרעטע זאָרג פון מענטשן. צװיִשן 1911 און 1913, בײַ דער טויט פון Hermann Adler, האָט Moses Hyamson אָנגענומן די בוררדה פון גרויסן־רב בשנֵי־זמן פון דעם בריטישן אימפעריום [Wikipedia]. באכנט פֿאַר זיין אונגעהײערטע העברעאישע לרנות און זיין רעדנות, האָט ער פֿאַרעפֿנטלעכט שוין אין 1910 The Oral Law and Other Sermons, ווו דער תורה־שבעל־פה — הארץ פון רעביישער דערזאגונג — איז אונטער־זוכט פֿאַר אַ אַדיטאָריום פון ענגלישער שפּراַך [Jewish Miscellanies, 2024].

דער האַנדונג־אַרײַן וואס ער האָט געדינט שטאָס דאָ דער לאנגער געשיכטע פון תפלה און יידיש־געזעץ, וואס די היסטאָריקער האָבן געװיזן אַז זיי האָבן זיך קאָנטִינואָס דורכגעארבעט אָן קיין מאָל צו צעריסן דעם פאָדן [Elbogen, 1993] ; [Reif, 1993]. בײַ אָנלײ־גונג אין ענגלִיש די סובסטאַנץ פון Torah she-be-al-pe, האָט Moses Hyamson פֿאַרלאַנגערט דעס טױזנטיכן יאָרן פון אַדאַפּטאַציע־אַרבעט אַז זיי לאָזן דער תורה רעדן צו יעדע דור אין זיין אייגענער שפּראַך.

אין 1913, ווען א סופֿידיקער כלף איז נוער אינגעשטעלט געװאָרן אויפן קעסן פון גראָס-רב, האט Moses Hyamson אויסגעקליבן א נייע שורה און איבערגעקומען דעם אַטלאַנטיש צו ווערן רב פון דער קהילה Orach Chaim אין ניו יארק. די מיטליקייט — פון איין קאָנטינענט צו אַנדערן, פון א העכסטער אַמט צו אַ קהילתנית קאַטעדער — זאָגט עפּעס וועגן דער אַנטװאָס־לוקן פון דעם מענטש, וואָס האט אױסגעװאָלט דעם דינסט איינער קהילה איבער דער בלױז כּבֿוד פון א טיטל. אין דן פֿאַרבונדענע שטאַטן האט ער אויך געלערנט אין Jewish Theological Seminary, מיטמאַכן אין דער אַנװװיקלונג פון אַ דור אַמעריקאַנער עלמונים און רבנים.

עס איז אין דעם לעצטן קאַפּיטל פון זיין לעבן אַז ער פֿולברינגט זיין הדּוראן טרעּפענדסטע קאָם־ווארק: די איבערטײַג און קריטיש עדיציע פון הויפּטװערק פון דער מיטלאַלטערישער ייִדיש געדאַנקן. ער געב אין אַנגליש, מיטן העברעיש טעקסט אַנטקעגן, דעם Sefer ha-Madda — דער „ספּר פון דער ידיעה", ערשטער בוך פון דער Mishné Torah פון Maimonide — זאַמע אַ עדיציע פון Hovot ha-Levavot — „דער כּובות־לבּבות" — פון Bahya ibn Paquda. זיך מעסטערן מיט Maimonide, דאָס האייסט זיך אַרײַנשרײַבן אין דער העכסטער טראַדיציע פון דער פילאָסאָפיע און דער halakha ייִדיש, יענער וואָס, אָבן דער מיטלאַלטערלעכער Spain, האט געזוכט צו מקביל מאַכן דעם קשטרענג פון דער داָג און דער סברה [Baer, 1966]. אין מאַכן צוגענגלעך צום אַנגליש־שפּראַך קוועלן די מאָנומענטן פון דער גײַסטלעכקײט און פון דער דינסט, האט Moses Hyamson געפֿירט פון איין שפּראַך אין אַנדערן נישט בלױז ווערטער, נאָר אַ גאַנצן קאָנטינענט פון געדאַנקן — קאָנטריביוציע צום ווישן תלמודיש און פילאָסאָפיש וואָס פֿאַרלענגערט די ראָפּונג פון לערער אָנגערבּט פון זיין פֿאָטער. ער איז געשטאָרבן דעם 9 יוני 1949, לאַזן דעם בילד פון איין ריכטער און איין איבערטײַגער פֿאַר וועם די דאָג און דער קלוגקײט זיינען געװען איין [Wikipedia].

דער נעפן פון די דיין, Albert Montefiore Hyamson, איז געבוירן געווארן אין לאָנדן אַם 27סטן אַװגוסט 1875, בײַם 7 Marquess Grove, אין דער שכונה פון Canonbury [Jewish Islington ; Powerbase]. זײַן צװײטער נאָמן, Montefiore, אַ הוקר צו די גרויסע פיגור פון וואָלטעטיקייט אין דער וויקטאָריאנער יידישקייט, האָט שוין געזאָגט דעם אָפֿנבאָר אין וועלכן ער האָט אײַנגעשריבן זיין לעבן. ער איז אַרײַנגעקומן אין דער בריטישער סטייט־פונקציע אין 1895, צוערשט בײַם פּאָסט, האָט ער געפֿירט צו גלײַך אַ אַדמיניסטראַטיווע קאַריערע און אַ אינטעלעקטואַלע שאַפֿן פון אַ סלדן פֿרוכטבאַרקײט [Jewish Miscellanies, 2022]. די משפּחה האָט אַזוי געהאלטן אייניקע צװײ פּאָלן: בײַ דער דיין די טורה, בײַ דער היסטאָריקער די זכירה.

Albert Hyamson איז געווען זייער אַלס דער היסטאָריקער פון זיין אייגן קהילה. זיין A History of the Jews in England, אַרויסגעגעבן פֿאַר דער Jewish Historical Society of England אין 1907-1908, בלײַבט אַ מײַלשטײַן פון דער אַנגלא־יידישער היסטאָריאָגראַפיע [Online Books Page]. ער האָט אַך געגעבן אין 1903 אַ פּיאָניר־לערנונג וועגן די פֿאַרלוירענע שבטים און דער השפּעה פון זייער זוכן, דערנאָך אין 1951, The Sephardim of England, אַ עבודת־הנחיה וועגן די ספרדי־יידן וואָס האָבן זיך אַרײַנגעשטעלט אין דער מלוכה [Online Books Page ; Jewish Miscellanies, 2022]. דער लעצטער וואַרק פֿאַרבינדט די משפּחה, וואָס איז געקומן פון מזרח־אַשכנז, צו דער אנדער גרויסער צװײַג פון דעם יידישן פּאָליק — די נאַכקומים פון דער יִבור־ספרד דערן געשיכטע איז געווען צעצעטן מיט דער צירעדלונג, דער האַלסשטּױער מריד ״וםנט זיך צו בלײַבן זיך אַליין [Baer, 1966] ; [Yerushalmi, 1981].

זיין עברה אין דער קלעקטיװער לעבן איז געווען קונסטאַנט: אַנערדיק־סעקרעטאַר פון דער Union of Jewish Literary Societies אין 1904, געװאלט Fellow פון דער Royal Historical Society, ער האָט פּרעזידירט דער Jewish Historical Society of England פון 1945 בּיז 1947 און איז געווען אַן אַנערדיק־רעדאַקטאָר פון די פּובליקאַציעס פון 1944 ביז צו זיין טויט אין 1954 [Wikipedia]. דורך דעם וויידמן זיין לעבן צו שרײַבן און צו מאַכן שרײַבן די געשיכטע פון די יידן, האָט Albert Hyamson געדינט אַ טוגנד וואָס דעם יידישטום שטעלט אין דער גרונד פון זיין אידענטיטעט: zakhor, „געדענק דיך". די נאָיערע אַ־קהילה־געשיכטע האָט אַרופגרופֿן ווי מיטל איז עס צו גיבן זייער קול צו די פּשוטים־יידן זאַמט דעם גרויסן פֿיגורן [Endelman, 2011] ; די וואַרק פון Hyamson, דורך דעם דאָקומענטירן די יידישע אָנװעזנקייט אין ענגלאַנד זינט דעם אָנהײַב, טײַל דעם פֿליכט פון זכירה וואָס געטראָגן מיט אַ גאַנצער פּאָליק דורך זיינע יארהונדערטער פון דער גאָלה.

די אַנגייזשמענט פון Albert Hyamson האט אויך געהאט אירע שאטן־צונעם, און די עערליכקײט פון דער ערציילונג פאָדערט אַז מען בענעם זיי. בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה איז ער געווען איינער פון די אַקטיווסטע סיאָניסטישע שרײבערים אין די בריטישע קרוניש [Jewish Miscellanies, 2022]. אָבער ווען ער איז געווען א הויך־פונקציאָנער פון דער בריטישער מאַנדאַט־רעגירונג אין Palestina — ווו ער האט געפֿירט דעם דעפּארטאַמענט פון ימיגראַציע —, זײַן שטעלע האט זיך אנטװיקלט ביז צו אַנטי־סיאָניזם, אַזוי װאַס ער האט דערצום אַ טײל פון דער באַװעגונג מוך װידערשטאנד, דערﺫ ער איז אָריגין קומען [Powerbase]. מחבר פון Palestine Old and New (1928), ער פארשטעלט דעם דילעמע פון אַ יִדן וואס דינט אַ קאָלאָניאַלן אַדמיניסטראַציע אין דער צײט ווען דער יידיש־אַראַביש קאָנפליקט האט זיך אָנגעקנאַפּט [Wasserstein, 1978].

עס איז דאָ אַ שפּאַנונג וואס דאָס בוך זוכט נישט אַװעקצוטאָן. די מאַנדאַט־רעגירונג, געציס­טן צוויִשן די פֿאַרשפּרעכונגען פון דער Balfour Declaration און די רעאַליטעטן פונעם בױדן, האט געמאַכט אויס אירע יידישע פונקציאָנערים צו מענטשן וואס ווארן צערײסן [Wasserstein, 1978]. Hyamson, ביי קאָנטראָלירן דער ימיגראַציע ביי דער זעלביקער שעה ווען אייראָפּע האט אָנגעהויבן צו ווערן דעדלי פֿאַר יידן, האט געמעד אַ צערישעטע שטעלע, ווו די לויאַלטעט צום סטאַט און די סאָלידאַריטעט מיט זײַן פֿאָלק זײנען גיווען זיך מחלוקת־נשׂא װעגן זײַן גוויסן. מען קען עס לייזן, נאָך דעם אַ שיטות פון פּער שפּעקטיוו, אַ אַדמיניסטראַטיווע שטרענגקײט פּוש­ט ביז צו בלינדקײט, אָדער דער שקירופּול פון אַ מענטש דערצו מצדיק בלויז אז קאָעקסיסטענץ האַט פאָדערט רעזערווירטקײט. די יידישע טראַדיציע, וואס האט לאַנג מעדיטאַציע דער בציאה פון דער גּלות־יהודי צו דער פרעמדער מַלכות — פון Joseph אין Egypten צו די קאָרטיער פון Sepharad [Stillman, 1979] —, קענט דיזן סקאנער: סערווירן דעם פּרינץ קען זײַן אַ ברכה פֿאַר דעם פֿאָלק אָדער אַ קאָמפּראָמיס. דער פאָל פון Albert Hyamson בלײַבט, אין דעם קשור, אַן אָביעקט פון דעבאַט וואס דער היסטאָריקער מוז איבער־געבן אָן זיי צוצושנײַדן.

געבן זיך באטראכטן אָן גאַנצן, די פאַמיליע Hyamson ביטן דעם שאָוו פון דער זעלביקער בְרוּרה אָפגעשפּרייט אין צװײ קאָמפּלעמענטארע ריכטונגען. די צװײג פון Moses דינט דער לעבעדיקער תּוֹרָה: די סמיכה, דער רבּנים־געריכט, די טעמפּאָררער אַמט פון גרויסער רב, און דערנאָך די איבערזעצונג פון Maimonides און Bahya ibn Paquda פֿאַר דער ענגלישער וועלט. די צװײג פון Albert דינט דער געשריבענער דנקונג: די געשיכטע פון يهود Englands, יענער פון די Sefardim, די פרעזידענטשאַפט פון דער געלערטער געזעלשאַפט וואָס האָט אָנגעזעצט דעם דנקונג. פון Nathan דעם שולמײסטער ביז צו זײנע אַפקומלינגען, ס'זענען א שנור נישט דורכגערויסט — יענע פון דער לעהרן, פארשטאַנען אין דעם ברייטסטן זינע: דערצו־לערנען, שפּרעכן־דין, איבערזעצן, שרײבן.

וואָס די פאַמיליע האָט דעם קונסטאַנטסטן אַרויסגעזאָגט, עס איז דער בּוּנד פון דער הײליקער וויסן און דער וועלטלעכער וויסן, אַויסשלאָג פון דער ברײרה צװישן דער טרײיקײט צום מעורבה און דער עפנונג צום מאָדערן וועלט. די דענקער פון דער גרויסער־ישׂראֵל־צוריקברענגוניצ האָבן דער גאָנץ דער גרענץ בעטן, ווו דער אַטאַטשמענט צום ערב־סוד נישט אָפשליסן די קריטיש־בּרדנו פון דער געשיכטע [Dubnow, 1958]. די Hyamson, אין זײער מאַס, האָבן זי לעבעדיקט: דער דיין האָט גערעדאַקטיוו מיטלאָלטערלעך־טעקסטן מיטן שטרענגקייט פון דעם פילאָלאָג; דער היסטאָריקער פײערט די ישׂראֵל־פאָרגאַנגן מיטן מעטאָדן פון דער Royal Historical Society. אַזאָ, דעס לינאַזש נאַמ טײל אין אַ טוגנד וואָס דער גיּבוּר־דנקונג פון Yisroel מקבל לכל אַלײן — דער אַ"כ אַז די שטודיום, אונטערן אַלע ענין, איז אַ דינסט צו Gott און צום פעלק.

די Hyamson־שושלת, געבוירן אין Suwałki און פֿולענדיקט אין London און New York, האָט געגעבן לעם מודערנעם יידישטום צוויי דורות וואָס נישט קיין זאַך טרענט זיי אין גרונט: אַ דיין וואָס איז געוואָרן תַּרְגּוּם־מן־Maimonides, אַ באַמטער וואָס איז געוואָרן גיבור־ספֿר פֿון זיין קהלה. צווישן דעם Beth Din פֿון London און דער Jewish Historical Society, צווישן די הלכה און דער ארכיוו, האָט זי געהאַלטן צוזאַמען וואָס די גלות טרענט צו אָפט: די Torah און די Mémoire.

אַז מען וויל ננעמן וואָס די משפּחה האָט, צוישן אַלע טובות, דעם בעסטן אויסגעדריקט, איז אַז פֿירשטע פֿון לערנען און דינען פֿון דער הנחת־דורות — Talmud Torah פֿארברייטערט ביז צו אומגעברן די תלמודישע געלערנטשאַפט פֿון Moses און די היסטאָריקאַלע שרייבערייט פֿון Albert. ביי זיי, הנחת־דורות איז געווען אַ חד־טיים צו שפּרעכן לכהלכה, צו תַּרְגּוּם דער גדולים־טעקסטן און צו פֿעסטיקן די גיבור פֿון אַ folk באַדן ס׳איז ניט פֿארלוירן. אין דעם, די Hyamson־שושלת פֿאַרלענגערט דעם עלטסטן צוקו פֿון יידישער Mémoire, zakhor, און טרעפט זיך מיטן לאַנג מאַרש פֿון יענע וואָס, פֿון הונדערט יאָרן צו הונדערט יאָרן און פֿון לאַנד צו לאַנד, האָבן געמאַכט לערנען די הייכסטער שטאַלן פֿון טרייאַ. די שאטנים אָפּן זייערע גיבור אלץ — די יִסּוּרִים פֿון Albert Hyamson אין Palestine — געהערן צו דער חנופה: ווייל אַ Mémoire וואָס ס׳וויל זיין אַמת פֿארשטיט ניט איהרע אייגענע שפּאַנונגן, זי שיקט זיי.