Glez mitn gold fun yidn fun Rom

צווישן דיא מערקווירדיקסטע גגנשטענדן וואס דיא שפּעט־אַנטיקע רום האט הינטערלאָזן לדער נאָכוועלט, זיינען דיא fondi d'oro, דיא גרונדן פון שאלן און שיסלן, דערן דעקאָראַציע, אויסגעפירט אין גראַװערטער גאָלד־בלעטל, איז געוועסן אַרױסגעשפּאנט צווישן צוויי שיכטן גלאז. אַ חלק פון דעם קאָרפּוס — דער מערסטער קוואָיל פור דעם היסטאָריקער פון דיסספּאָרוס — טרײט דיא סימבאָלן פון יידנטום: דיא שיבנברענדיקע מענורה, דיא תיבת־הקודש, דער לולב, דער שופר, די אתרוג. די דיסקן, אױסגעריסן פון זייערע אָריגינאָלע קרוניים, זיינען נײ־פארװענדט געוואָרן צו צײכנען און שמוקן די קברים פון דעם יידישן קאַטאָקאָמבן אין דער שטאָט. אין דעם קאַטאָקאָמבן פון Rome זיינען דיא יידן האָבן געשטעלט גלאז־דיסקן מיט גאָלד, רעפּרעזענטירנדיק דיא מענורה און די תיבת־הקודש אױף זייערע מעצבנים, ווי אױך סימבאָלן פון דעם חג הסוכות, אין דער זעלביקער ווײז אַז דיא קריסטן האָבן געשטעלט דיסקן וואס צײגן סנטים.

דער גרויסער בוך פארגעשטעלט זיך, סוויפיל ווי די אַרכיװן און פארשונג לאָזן עס צו, אומצוצײכנען די היסטאָריע פון דעם גגנשטענדן: זייער טעכניק, זייער פונקציע, זייער אײקאָנאָגראַפיע, די לוויע־קאָנטעקסטן וואס האָבן זיי באהאלטן, און דערנאָך דיא אַלץ־צערונטוליך מאָדערנע טראַיעקטאָריע פון זייער אָפדעקונג, קאָלעקציע און מאנחמל צערױב. דער סטאַטוס „Probable" פון דעם בראָשיקע אַרײנ־מאָמנט סיגנאָלירט ביז אָסוואס, אַז הינטער דער געשטאָלטן־מאַטעריאַליטעט פון די גלעזער, בלײבן אומזיכערהײטן: ווײגן זייער גענוען דאַטירונג, וועגן דעם גענוען גברוג פון די קערן וואס זיי קומען אַװעק, און וועגן דער איינטיות פון די יידישע משפחות וואס זיי האָבן בעשטעלט.

די גאָלדענע גלעזער באַשטאָנען אַ קעראַקטעריסטיש פּראָדוקציע פון דער רוֹם פון די III און IV יאָרהונדערטער פון אונדזער עררעכנונג. לויט די קאַטאַלאָגן פון דעם כריסטלעכן מוזיי פון דעם וואַטיקאַן, די שפּעציפיש וועררערייע פּראָדוקציע איז געווען געמאַכט אין רוֹם אין די III און בעיקר IV יאָרהונדערטער נאָך י״ש ; פרידיקע אָבדזשעקטן אַנגעבאָטן ביי פּובליקן און פּריוואַטן געלעגנהייטן, די גאָלדענע גלעזער האָבן זיך באַװיזן בעיקר אין די קאַטאַקאָמבּעס, וואוּ, ווידערווערטיקט צו שמוקן די קווערן, זיי זענען געװעען פאַרהעפטן צום מאָרטאַר פון די לאָקולי סלישונג. די מאַטעריאַל אַליין האָט פאַרבונדן טייערע עלעמענטן : גלאָז, גאָלד בלאַט, מאַנכמאָל קאָמביניִרט מיט סילבער בלאַט און, אױף עטלעכע דערשײנונגן, דיטאַילן אין עמאַיל.

די אַמפּליטוד פון דעם קאָרפּוס קאָנסערװירט גיט די מעזשער פון דעם פעניאָמען. צװישן די אָבדזשעקטן די מערסט רימאַרקאַבל און אַיקאָנאָגראַפיש סיגניפיקאַנט סאַבסיסטינג פון דער רוֹם פון דעם IV יאָרהונדערט פיגוריִרן די טעלער און קאָפּעס פון « גאָלדענע גלאָז » : קומעץ פינף הונדערט פראַגמענטאַרע דערשײנונגן האָבן זיך באַװיזן, די גרויסן בעלער איין די רוֹמישע קאַטאַקאָמבּעס. אָבער וואָס אַנטלויפט איז פּראַקטיש קיינמאָל ניט דער גאַנצער וואַס. פון דער עסענץ, בלויז די בעסיז סירקולאַר סאַבסיסט, מיט זייערע בילדער אין אַװגעשניטן און אַנגעריצט גאָלד בלאַט גע-סענדװיטשד צװישן צװײ לייערס פון קלאָר אָדער גרין-ווער גלאָז, האָט מען געטױן האַמערן אין די פּלאַסטער פון די וואַנדן וואָס סּליּד די סעפּאַלטשערז. די טעכניק דעטאַיל אָרדערס די גאַנץ רעשט : כּן די אָבדזשעקטן האָבן זיך צו אונדז געקומען, עס איז פּרעסיזלי ווייל זיי זענען בּעטוקט געווען פון זייערע סי־טאַנערז און אַמבעטעד אין די פּונוראַל מאַסאָנרי.

דער פּראָצעס, אָפט בִצוּעִי אַלס fondo d'oro אין איטאַליעניש און sandwich gold glass אין ענגליש, האט זיך שטיצט אויף אַ אַרומשלוסענע גאָלדענע בלעטל צווישן צוויי שיכטן פון גלאז. דער גאָלדװאַרקער האט אַ דינע גאָלדענע בלעטל אויף אַ גלאז-שײבע אָנגעלייגט, האט די צייכנונג און אינשריפטן מיטן שטילעס אָנגראָבן, אדן האט דעם גאנצן דינג מיטן צװײטן שיכט שמעלצן גלאז אָבּערדעקט, וואס האט די דעקאָראַציע זיגלט און געשיצט. די גראָוואָר פון דער גאָלדענער בלעטל „אין סאַנדװיץ" זאָגט אויס די פיינהײט פון דעם שטריך און די נאָעמערװערדיקע קאָנסערװאַציע פון דעם גלאנץ אויף אָביעקטן אַלטער ווי זעקצן הונדערט יאָר. די אַיקאָנאָגראַפיע פון אַ טיפּיש בײַשפּיל ווײַזט דעם רײַכטום פון דעם שפּראַך: דער יידישער גאָלדענער גלאז צײַגט, אויבן, צוויי לייװן פון דער שבט יהודה וואס שטעהן זײַט-פּנים צו אַ תיבת־כּודש; דארונטן, צוויי מנורות, אַ שׁוֹפַר, אַן אתרוג, אַ לולב און אַנדערע זאַכן פארבונדן מיטן פּיירש פון סוכות.

די אידענטיפיקאַציע פון יעדן דעטאַיל בלײַבט אַבער דעליקאַט. ניט אַלע די מינאַטן סימבאָלן קענען מיט זיכערקייט אידענטיפיצירט ווערן. די וויכטיקקייט פון פילאָלאָגישער פּרופֿונטקייט גילט פאַר דער גאַנצער קאָרפּוס: די לעזונג פון די סעקאונדארע סימבאָלן, פון די שלימות לִיטוּרגישע אָביעקטן אָדער פון די אַרכיטעקטורן עלעמענטן פון די תיבה דערגרייפּט אָפט מער זאָגן שכלית דעם וויסנשאַפטלער אָדער שיכלות דאָקומענטן.

דער יקאָנאָגראַפיע פון די גאָלדענע יידישע גלעזער איז ניט קיין פשוטער דעקאָראַציע: זי אַרטיקולירט אַ טעאָלאָגיע פון דער זכרון. די סימבאָלן וואס מען קאָנוואָקט — מנורה, ארון, לולב, שופר, אתרוג — פאָדערן צו גלייך צום קולט פון דעם צעטשטערטן היכל און צו דעם ליטורגישן ציקלוס פון יידישן יאָר. כמו זע כריסטן האָבן געלעגט גלעזערנע שיבעס וואס האָבן געוויזן היילגס, האָבן אידן אַרומגעשטעלט אויף אַכלים דעם בילדער פון מנורה און פון ארון התורה; אַלע די בילדער מאַכן רעפערענץ צום צעטשטערטן היכל.

דאָס איז אויף דעם פונקט וואס דער מסורה און דאָס אַרכיוו איז אָנטווערטן. דער מנורה, דער לוכטן פון דעם סאַנקטואַר פון ירושלים, ווערט אונטער דעם אימפעריום דער סימן בעל־עִיקר פון אַ יידישער דיאַספּאָרישער אידענטיטעט; דער אַרון וואס איז צוגעצייכנט, צעטיילט אָפטמאָלס מיט הערלדישע לעװװנס, טראַנספּאָנירט אין דעם בילד דעם פאַרלוירן מעבל־קדשים; דער לולב, דער אתרוג און דער שופר שרייבן די קבר־אַרט אין דעם ריטם פון דעם יום־טובים — סוכּות און די גרײטקייטן פון דער הערבסט. דער כאַראַקטער „וואָרשיינלעך" פון דעם קאַפיטל האַלט זיך אָן דערבײ אַז די גענוים סיגנִיפיקאַנץ וואס מען האָט צוגעלייגט צו די בילדער — עסקאַטאָלאָגישע האָפנונג, גמיינשאפטלעכע באַהאּפטונג, סתם פרײַליכע קברים־פרומקײט — איז מיר טײל־ווײַז אַנטגאָן, אין פאַל פון עקספּליצירן־טעקסטן זיין־צײַטיק. דער בילד באַשטעטיקט די צענטראַליטעט פון היכל אין די יידישע זכרון; זי גיט ניט אַוועק, צו זיך אַליין, די אינטענציע פון יעדער משפחה.

פּון דער רובֿ דעם פונדס האָבן געטראָגן, אַרומגערום דעם עמבלעמען, קורצע אינסקריפציעס, בײַשפּילן אין לאטײן, וואס האָבן פֿאַרבונדן דעם אידיש־פּראָדוקציע צו דער רימישער ארטיזאַנער קאָינע. דער קאָרפּוס איז טאַקע נישט אַלײן: ער געהערט צו אַ שטאָטישער פּראָדוקציע וואס האָבן שערות קאָמוניטעטן. דער סאַמלונג פֿון British Museum, איינער פֿון דעם וויכטיקסטע אין דער וועלט, ילוסטרירט דעם מניעות: דער פּראָיעקט פֿון British Museum שטייט אויף זיין סאַמלונג פֿון דער גאָלדענער גלעזער פֿון דער שפּעטער אנטיקװאַרן, די צווײטע גרעסטע אחרי דער וואַטיקאַן, האָט אין זיך כריסטלעך, אידיש, פּאַגן און סעקולאַר מעדאַליאָן־פּאָרטרעטן, און אויך באַזעס פֿון וואַזן, פּלאַטן און מעדאַליאָנס, וואס קומען פֿונעם אָפטן פֿון קאַטאַקומבען פֿון Rome.

די טויערמאַנע פֿונקציע איז דער בעסטער באַשטאַטיקטער פֿון אַלע. די גלעזער האָבן געשטאַנען אויף די וואַנטן פֿון קאַטאַקומבען און זײנען געשטעלט געװארן אין די קאַלק־בייז. נישט קײן פּשוטער שמוק, ס'האָבן געדינט װי סימנים אין דעם לאַביריינט: צװישן אַ סך גרובער־נישן, עס וואָלט געװען שװער צו סדער וועמן איז בעגראָבן געװארן און ווו; סוך גאָלדענע גלעזער, מיטן אנדערע זאַכן, האָבן געמאַכט די רולע פֿון סימנים. די דופּלטע וואָרט — עסטעטיש און פּראַקטיש — עקספּלעיצ דעם שום מיטן וואס די דיסקעס האָבן בײמ־אריינגעשטעלט און פֿעסטיקט אין דער מארטער פֿון loculi.

די אידישע גאָלדענע גלעזלעך פֿאַרשטייט מען נאָר אין דעם קאָנטעקסט פֿון די העברעיִשע קאַטאַקאָמבן פֿון דער שטאָט — Monteverde, Vigna Randanini, Villa Torlonia בפֿרט. די אונטערערדישע קאָמפּלעקסן, וואָס זייער לוויה־מיצרים כּולל די עיקר פֿון די עדותן, ווערן פֿון דער אַרכעאָלאָגישער פֿאָרשונג דאַטירט פֿון דער זעלבער תּקופֿה ווי די גלעזלעך. די סאַרקאָפֿאַגן וואָס מען קאָן דאַטירן פֿון די III–IV יאָרהונדערטן, די גאָלדענע גלעזלעך — ווען זייער אָריגינעלע הערקונפֿט איז בוודאי באַקאַנט — און די לאָמפּן טראָגן אַלע בײַ צו דאַטירן דעם בוי פֿון די קאָמפּלעקסן צום III יאָרהונדערט און זייער פֿולן אויפֿבליִ אין דעם נאָכפֿאָלגנדן יאָרהונדערט.

דאָס פֿאַרפֿלאָכטנקייט פֿון די רוישישע לוויה־קולטורן ווײַזט זיך אָפּ אַפֿילו אין פּרטי פּרטים פֿון די אָביעקטן. די אידישע און קריסטלעכע קהילות האָבן פֿון דעמזעלבן האַנדווערק געשעפּט, וואָס האָט מאָל צו מאָל אויסגעשאַפֿן פֿאַרמישטע, פֿאַרבלופפּנדע צוזאַמענקלאַנגען: אין Monteverdeאין Monteverde, האָט מען דרײַ לאָמפּן מיטן קריסטלעכן מאָנאָגראַם אויפֿן שײַבל געפֿונען אין דער אידישער קאַטאַקאָמבע, און אין דער קריסטלעכער קאַטאַקאָמבע פֿון Commodilla — אַ לאָמפּ מיט אַ מנורה אויפֿן שײַבל. די אינטערפֿערענצן דערמאָנען אונדז, אַז די קאָנפֿעסיאָנעלע גרענעץ, קלאָר אין סימבאָלן, איז בלײַבנדיק דורכדרינגלעך אין מאַרק פֿון אָביעקטן און אין די וואָרקשאַפּן וואָס האָבן זיי פֿאַברי!קירט.

די מאָדערנע געשיכטע פון גאָלדענע גלעזער איז כּמעט אַזוי באַוועגט ווי אירן אַלטער רומישער פונקציע איז געווען שטיל. די רומאַישע גאָלדענע גלעזער דעקאָרירט מיט היידניש און ייִדיש סוביעקטן זענען טיפּל מאַטעריאַלן דאַטעראַבל פון די III און IV יאָרהונדערטן; זייערע שײנקייט און טיפּלקייט האָבן זיי געמאַכט, שוין בײַ די ערשטע דיסקאָוועריז וואָס סטאַטגעהאַבן בײַ דער עקספּלאָראַציע פון די רומאַישע קאַטאַקאָמבן אין די XVI יאָרהונדערט, זייער געזוכטע אָביעקטן פאר קאָלעקטאָרס און מוזיאומן פון דער גאַנצער וועלט. די גרויסע וואַטיקאַנער זאַמלונגן זענען עדוות: די «גאָלדענע גלעזער» פון דער כּריסטלעכער מוזיום שטאַמען פון די זאַמלונגן Chigi, Carpegna, Buonarroti און Vettori, פון די XVII און XVIII יאָרהונדערטן, פאַרגרעסערט דורך פונדן אין קאַטאַקאָמבן אין די XIX יאָרהונדערט.

דאס גורל פון עטלעכע עקזעמפּלאָרן האָט זיך אָנגעשּپּאָנט צו די דראַמעס פון די XX יאָרהונדערט. אַ סימבאָליש זאַמל, וואָס איז דורכגעגאַנגן אין אַ אַריסטאָקראַטישער פּאָלנישער זאַמלונג, איז דיספּערזט געווארן דורך דער מלחמה: יאָרן שפּעטער האָבן די ערבן פון דער פּאָמיליע Działyński אַלץ געטאָן קיין מעגלעכץ צו באַפינדן די געהויפטע שטאַטן, אָבער די גלעזער וואָרן פאָרלוירן; נאָר אין די 1960er יאָרן זענען זיי געקויפט געווארן פאר דעם מוזיום פון ישׂראל וואָס איז בארן. די רעזאָלוציע פון דעם דיספּיוט איילוסטרירט די קאָנטעמפּאָררי פּרעקטיצן פון רעסטיטוציע: אין 2008, אַחרײ פארהאַנדלונגן, די מוזיום בעשלאס זיי צוריקצוגעבן צוד זײערע לעגיטימע איגנטימער, צוויי פון זיי בלײַבן דאָך דערווײַזן אין דער עקספּאָזיציע פון ירושלם און אָיינער ווארן מסור צו די אַפטקאָמלינגז פון דער פּאָמיליע Działyński. די טראַיעקטאָריע פון די אָביעקטן — קאַטאַקאָמבע, קאַביניט פון קיריאוסיטעטן, שלאָס, נאַציסטישער פּילאַזש, אַנטיקווער מאַרקט, מוזיום, רעסטיטוציע — כּלילט אין זיך אַליין די לאַנגע פּאָסטמאָרטעמע לעבן פון רומאַישן ייִדישן העריטעזש.

דער גאָלדענער ייִדישער גלאז פון Rome קונדענסירט, אין א דיסק פון עטליכע צענטימעטער, עטליכע שיכטן פון געשיכטע. האַנדווערקס־שיכטע: א פיינע רוימישע טעכניק, געטיילט צווישן קהילות. לוויה־שיכטע: אַ נוץ פון סיגנאַל און שמוק אין די קאַטאַקומבעס, ווו די ווידער־ניצן פון די שטיקלעך פון שאלן האָט אַזוריכערט זייער קאַנזערוואַציע. סימבאָלישע שיכטע: אַ רעפּערטואַר — מנורה, ארון, לולב, שופר, אתרוג — וואס האָלט לעבן, אין דיאַספאָרע, די מעמוריע פון דער צרקנער בית־המקדש. מאָדערנע שיכטע, ענדליך: אַ געשיכטע פון קאַלעקציעס, פלונדער און רעסטיטוציעס וואס עקסטענדס ביז אונז די פריליטעט פון די זע וויטנעסেס.

אויב די מאַטעריאַליטעט און די פונקציע פון די זע אָבייעקטן זײַנען שטארק יסטאַבלישד דורך די קאַטאַלאָגס פון Vatican און פון British Museum און דורך די אַרכאָלאָגיע פון די קאַטאַקומבעס, די פיין־אינטערפּריטאַציע פון זייער אַйקאָנאָגראַפיע און די אידענטיטעט פון זייער קאָמאַנדיטאַרעס האָלטן אַ טייל פון אומזיכערקייט — דעריבער דער סטאַטוס "Probable" פון דער סינטעזע. די גלעזער בלײַבן, פֿר דעם היסטאָריקער פון די דיאַספּאָרעס, איינס פון די מער עלאָקוואַנט פּונקטן פון קאָנטאַקט צווישן די גריקע־רוימישע מאַטעריאַלער קולטור און די אַפֿירמאַציע אַיידנטיטאַרער פון דעם אַלטן יידישטום.