Munkács (Moukatchevo)

די אינװוּרצלונג פון יידן אין Munkács שטאמט פון אַ פּראָגרעסיװ באַפעלקערונג וואָס איז פֿאַרבונדן מיטן מיגראַציעס וואָס קומען פֿון Galitzie צו צפּון און פֿון מיטלן Ungarn צו דרום. די קוואָלן פֿון אַרכיוו־שטיקער צייכנען אָיס דעם כּרונאָלאָגיע. דאָקומענטן פֿון די אַרכיװn פֿון שטאַט Berehove ווייזן אַז יידן האָבן געלעבט אין Munkács און אין די סביבה דערפּלעך שוין פֿון מיטן XVII יאָרהונדערט; אין 1736 האָט מען געצייילט נײַן יידישע משפּחות אין Munkács, און אין 1741 האָבן אַכציק משפּחות זיך דאָרט מזומנות אָרגאַניזירט.

דיזע גדילה איז אַ טײַל פֿון דעם אַלגעמיין באַװעגונג פֿון יידישער קאָלאָניזאַציע פֿון די סובקאַרפּאַטיש Ruthenia, א גרנץ־רעגיאָן וווּ די קאָמוּניטעטן, נאָך דורך־שנאָ קליין אין XVIII יאָרהונדערט, האָבן זיך דיכטער גיװאָרן אונטערן גיבוירלאָזן ווירקונג פֿון די קאָמערציע־אָפּשװונג, פֿון דער אַוסנוץ פֿון פֿערשטן און פֿון דער שטענדיקער אָנקונפט פֿון גאַליציער משפּחות וואָס האָבן דורכגעגאַנגן די פּאַסן פֿון די Carpates. די שטאָט זיך אַליין, בעלשטאָרט אָפּן איר בורג — דער בורג Palanok — איז געװען אַ אַדמיניסטראַטיװ און קויפּמאַנש צענטער פֿון דער Bereg קאָמיטאַט. די יידן האָבן דאָרט געפֿונען אַן אָרט אין דעם האַנדל פֿון הילץ, זאָלץ, אַלקאָהאָל און לאַנדװירטשאַפטלעכע פּראָדוקטן, ווי אויך אין דער האַנדװערק און קליינער קויפּמאַנשאַפט וואָס האָבן באַװעסערט די שטעטל־גראָיסע סביבה.

וואַס מער דער XIX יאָרהונדערט, אונטער אָסטראָ־אונגאַרישער הערשאַפט, האָט דיקהילה אַרײַנגעהאט די גאָנצע אינסטיטוציעס פֿון אַ kehilla: בתי־כנסת, בתי־מדרש, טוװל, בית קברות, שחיטה וִשולחן וסקולעס. די אַרטיקולאַרקײט פֿון Munkács איז זייער פֿרי געװען איר חסידיש־פאַרב. די יידישע קאָמוּנିטעט פֿון Munkács איז געװען אַ געמיש פֿון חסידיש יידן פֿון Galitzie און Ungarn, פֿון אָרטאָדאָקסע יידן און פֿון ציאָנִיסטן. דיזער קאָמפּאָזיציע עריקלערט בײדע דעם רײַכטום פֿון איר רעליגיעזער לעבן און דעם ליװלינגקײט פֿון די קאָנטראָװערסן וואָס וועלן איר דורכגײן ביז איר סוף.

דער גלאנץ פון Munkács איז אומאנטלייכט פוּן אַ רבנִית שושלת: די משפחה Spira (Shapira). איהרע שורשים זענען טיף אַרײנגעשטיקט אין דעם ערשטן חסידיזם וואָס איז געווען אויפגעשטעלט דאָרט לאָקאַלי. די משפחה Spira האָט גהלטן רבנִית פּאָזיציעס אין Munkács וואָס זענען צוריק געגאנגן ביז דעם ערשטן חסידישן רבי פון דער שטאָט, Rabbi Tzvi Elimelech Spira, וואָס האָט געדינט אַלץ הויפט־רבי צװישן די יאָרן 1828 און 1832. דער Tzvi Elimelech — וואָס מען דארף נישט ווערמישן מיטן אים גיין פּאָפּולער שם־גבר פון Dynów, דעסן משפחה איז געווען נאָענט — האָט אױסגעטוגן די שטאָט אויף אַן אַדערוואַטיקע אַרט אין דער גאַליציאער חסידישער געאָגראַפיע.

די רבנִית איבער־נעמונג אין דער משפחה־קלאַן האָט זיך געטאָן פון טאָטער צו זון איבער עטלעכע דורות. Rabbi Chaim Elazar האָט אָנגענומן די אַמט פון כּהן־בית־דין פון Munkács אין 1903, ווו ער האָט געדינט באייַד זײַנן טאָטער ביז דעם טויט פון Rabbi Tzvi Hersh אין 1913; Rabbi Chaim Elazar איז דאַן געווען דער ערב־רב־ברייער פון זײַן טאָטער. דער דינאַסטיש קאַנטינוום האָט Rabbi Munkács אַ סעלטן גײַסטלעך סטאַביליטעט געגעבן און האָט די קורט פון זיינע רביים געמאַכט צו אַ פּיל־פון־אַטראַקציע פאַר די אמונים פון גאַנץ Ruthenia און אױך דערייבער.

די דינאַסטיע אַלץ אַן סטרוקטורירטע און בענעמטע אַנטיטעט האָט לדברים אַווער אויס זיין פּערמאַנענטן אינסטיטוציעל פאָרם ווײַטער וואָס נאָך דער חורבן, אין דער גלות. דער חסידיזם פון Munkacs איז אַ צװײַג פון דעם חרדי יידנטום וואָס איז קעמפּאָזד מערשטנצלעך פון חסידישע יידן פון אונגארן; ער איז געווען גרונדיד און געפּירט דורך דעם הויפט־רבי Shlomo Spira, געבוירן אין Poland, וואָס איז געווען רבי פון דער שטאָט Munkács. ריקאָנסטיטוטיד אין Brooklyn און אין Israel, די דינאַסטיע האָט הײַנט עטלעכע טױזנטער משפחות — מען עסטימירט זיין גאַנצן פּאָפּולאַציע צו עטװאַס 2,500 משפחות, פארשפּרײט הויפטזעכלעך צװישן Israel, די Fareiniqte Shtatn, Canada, England, Europe און Australia.

די פיגור וואס פארטייל די וועלט־פייַמע פון Munkács איז געווען Rabbi Chaim Elazar Spira (1871-1937). באַקאַנט אונטערן נאָמען Minchas Elazar נאָך זײַן מײַסטערשאַפט־װערק, איז ער געווען אַ רעבע פון דער hassidisher דינאַסטיע פון Munkács; ער איז געבוירן געווארן אין Strzyżów, אין דעם קיניגרײַך Galicia און Lodomeria, דעמאָלסט אין אָסטרײַך־אונגאַרן, הײַנט אין Poland, ווו זײַן זיידע Shlomo Spira איז געווען רבי. זײַן צונאָמען שטאַמט פון דעם טיטל פון זײַן גרױסער זאַמלונג פון responsa, וואָס האָט אים געשטעלט ווי אַ ערשטער־רײַן halakhisher אויטאָריטעט. די שטאָט איז מער פּון אַלעם באַקאַנט פֿאַר אירן גדול־הדור Chaim Elazar Spira, וואָס האָט געפֿירט די קהל ביז צו זײַן טויט אין 1937; ער איז געווען די קלערסטע שטימע פון רעליגיעזער אַנטי־ציאָניזם.

די געלערטע אַנאַליז באַשטעטיקט די רדיקאַליטעט און קאָהעראַנץ פון דעם שטאַנדפּונקט. לױַט דער לימוד פון Levi Cooper, האָט ער זיך אַרײַנגעשטעלט ווי אַן אומנאַכגעביקער פארטײַדיגער פון דער יידישער טראַדיציע וואָס האָט סך פּרו וידערשטאַנען דעם ציאָניזם, מאָדערניזם און יעדן בּונד מיט לײַקע־בּאַװעגונגען. דיזע אָפּאָזיציע איז ניט געווען בּלויז פּאָליטיש: זי האָט זיך אײַנגעװוּרצלט אין אַ תיאוֹלאָגיע פון גּלות און גּאולה וואָס האָט געפּיראָמעט יעדן „אַרױסצולױפן פון דעם סוף" דורך מענטשלעכע און זעקולערע מיטלען. זײַן ברײטער ליטעררישער קאָרפּוס האָט אומפאַנגן יידיש־רעכט, homeletics, פּאָלעמישע װערקער און liturgisher קאָמענטאַר.

זײַן וויסנשאַפטלעכע פייַמע איז געקװעלן פון אַ ביטערער פּראָדוקציע. דאָס געלערטע װערק וואָס האָט אים געמאַכט וועלט־בּאַקאַנט איז געווען דער Minchas Elazar, וואָס בּעשטייט פון זעקס בֿענד. אונטער זײַן דירעקציע האָט Munkács געווארן אַ לאַבאָראַטאָריום פון דער שטרענגסטער hassidisher אָרטאָדאָקסיע, וואָס האָט אַװעקגעוואָרפן קאָמפּראָמיסן וואָס זענען אָנגענומען געווארן אַנדערש דורך עטלעכע אונגארישע רבנים אין פּנים צו דער מאָדערניטעט, צו לײַקער שכלות און צו ציאָניסטישע אָרגאַניזאַציעס וואָס זענען געווען אַקטיוו וואַקסנדיק אין דער רעגיאָן.

אין דער צווישן־צוויי־מלחמות־פּעריאָד, אונטער טשעכאָסלאָװאַקישער סאָװרעניטעט, פּאַסיקאָװ ערייכט דער העכסטער פּונקט פון יידישער לעבעדיקייט. די שטאָט איז געװען גלייכצייטיק אַ האַסידישער סנקטואַר און אַ פעלד פון אידעאָלאָגישע קאָנפליקטן. פאָר דער צװיטער וועלט־מלחמה, פּאַסיקאָװ האָט געהאט די גרעסטע יידישע קהל־עדה אין דער רעגיאָן, מיט אַ דרייסיק אָ סינאַגאָגן, מערסטנס קליינע שטיבלעך, און פארגעשטעלט קראָב האלב פון דער באָפעלקערונג. דער קולטורעלער גװעב איז געװען אָרגאַניזירט אַרום האַװּפט־פּעלן: די צװיי האַװּפט־סינאַגאָגן איז געװען Bais Hakneses Hagadol און דער Bais Medrash פון די רבים פון פּאַסיקאָװ.

די דיכהייט פון אינסטיטוציאָנאָלן לעבן האָט ניט אויסגעלישן די שפּאַלטונגן. די קאָ־עקזיסטענץ פון דעם האַסידים, פון אונגארישן אָרטאָדאָקסן און פון ציאָניסטן האָט געמאַכט פּאַסיקאָװ אַ מיקראָקאָסמ פון די דעבאַטן וואָס האָבן דעמאָלט באָװעגט מיטל־אייראָפּעיש יידנטום. דער רבי האָט בליבן שלאָגן־טאָג אַנטקעגן די מאָדערנע עברעי־שולן און דעם ציאָניסטישן יוגנט־בעװעגונגן, וואָס טראָץ אַלץ האָבן בלּויט אין דער גלייכער שטאָט. די איראָניע פון געשיכטע איז, אַז דער סימבאָליש פיגור פון דער אנטקעגנשטײדיקער שטרייטונג אָט בלּויט אַ סורווײװער: צװישן דעם עטװאָס 2,000 סורווײװערס — פון 15,000 יידן — איז געװען Chaim Kugel, גרינדער פון דער עברעי־גימנאַזיום. אַזוי, די דערציילטע זיקערייט פון אַ פּאַסיקאָװ „אַנטיציאָניסטישער בעסטיאָן" וועלן זיך ספּעציפיצירן דורך די אַרכיװ, וואָס אַװעקדעקן אַ שטאָט וואו דער ציאָניזם האָט שטאָנדיק געהאּט אַן אַקטיװן בילדונגס־ און קולטור־פאָקוס, אין דוירנדיקער שפּאַנונג מיט דער ראַביניסטער הוֿף.

דער אפּיזאָד וואָס קריסטאַליזירט זיך האָט איז געװען, אין 1933, די חתונה פון דער טאָכטער פון דער רבי, באַפייערט מיט אַ אויסנעמיקער פּראַכט און פילמד, וואָס האָט אָנגעצויגן טיזנטער פון נאָכפאָלגערן. דער ערײגניס, גרידֿ אַ סך אַמתיסד, האָט גערוּפן די בילד פון פּאַסיקאָװ װי האַװּפטשטאָט פון אַן וואָס־טריומפאַנטן האַסידיזם אַן דער שוועל פון זיין אַװעקמװינע.

דער צעזאַמענברוך פון טשעכאָסלאָװאַקיע עפֿנט די לעצטע פאַז, טראַגיש, פון דער ייִדישער געשיכטע פון מונקאַטש. די שטאָט װעקסלט הענט ביי גונסט פון דעם צעטיילונג פון 1938-1939. צופרידן דער דײַטשישער ינװאַזיע פון טשעכאָסלאָװאַקיע, הונגאַריע געװינט די שטאָט צוריק אין 1939. די צוריקקער אונטער אַדמיניסטראַציע הונגאַרישע, באַװאָפנט מיטן רײַך, באַצייכנט אַ שנעלע און שטענדיקע פאַרשלעכטערונג פון דער לאַגע יידיש.

די דיסקרימינאַטיװע מאָסנאות טראָפן צוערשט די מער פאָנעמבאַרע. דער אַנטיסעמיטיזם פאַרשפּרייטעט זיך ברייט און דאָס לעבן איז געװאָרן שװער פאַר דער ייִדישער קהל; די הײנטיקע יידן פּוילנער און רוסישער, אַזוי אַז די ייִדן אַטװער אַנשטאַנדיק אָנשטערן זײער פאַלקסמענגער, שטאָרבן יענסט פון דער קדבל אוקראַינער אין הענטער פון דעם דײַטשער קאָמאַנדאָ. דער ערשטער װעלן פון דעפּאָרטאַציעס — װאס קולמינירט אין די מאַסאַקער פון קאַמענעץ-פּאָדאָלסק אין 1941 — טראָף די ייִדן "אָן מלוכה" פאַר אַלץ אַלץ דער אַלגעמײנער דעפּאָרטאַציע. באַגלײטנדיק, פילע מענער וואָרן אײנגעשרעפּט אין דער הונגאַרישער אַרמיי, מערסטנס אין די באַטאַליאָנס פון צװאַנגס־אַרבעט שיקט אויף דעם פראָנט פון מזרח.

דער רבי Chaim Elazar געשטאָרבן אין 1937, די קהל אַנטקעגן דערנאָمענע פרובנס פּריװירט פון זייער פּרוטעקציע, אין אַ צײט ווען דער קװעץ זיך געטייצט אומשטענדיק. די רוחנית פירנשאַפט דורכגעגאנגן צו זיין שנור, Rabbi Baruch Rabinowitz, אין אַ קאָנטעקסט פון וואַקסנדיקע אַנגסט כעדיש די נייעס פון דער בעזעצטער פוילן.

דער פאַטאַל שלאַג קום מיט דער דירעקטער אָקופּאַציע פון אונגערן דורך דײַטשלאַנד אין פרילינג 1944. נאָך דער דײַטשער ינווייזיע פון 19 מערץ 1944, די ייִדישע קהילות פון דער שטאָט און איהרע סביבות זיינען צעשטערט געוואָרן, און מאַסן פון ייִדן זיינען דעפּאָרטירט געוואָרן צו Auschwitz. די מאַשין פון אויסרויטונג האָט זיך שפּיץ געלעגט אויף דער סובקאַרפּאַטיק Ruthenia מיט אַ בליץ־שנעל.

דער פּראָצעס איז געפאָלגט דעם סכעמע אנגעוויינדט צו אַלן אונגעריש ייִדנטום: קאָנצענטראַציע, געטאָיזירונג, דאַן דעפּאָרטאַציע. נאָך דער דײַטשער אָקופּאַציע פון אונגערן אין מערץ 1944, נאָך 15,000 ייִדן פון Munkács און דער אָמגעבונג שטעטלעך, סכמו אַז פון לאָקאַליטעטן פון דער Berehovo דיסטריקט, זיינען קאָנצענטרירט געוואָרן אין אַן אימפּראָװיזירטן געטאָ, און אַן Judenrat איז אַפּצוגעשטעלט געוואָרן צו הערשן דעם געטאָ. די אַרומ־שליסונג איז געווען קורץ אָבער פּאַרשיידן. זיי זיינען אינטערנירט געוואָרן אין דעם געטאָ עטוואַ אַ חודש, ביז צום סוף־מאַי 1944, דאַ זיי זיינען געצווּונגן געוואָרן צו די קאָנװויס.

דער בילאַנס, אומזיסטשעס פון קוואָלן, איז פון אַן דרויערלעך גרויס. דער 30טן מאַי 1944, Munkács איז אָפיציעל דערקלערט געוואָרן Judenrein, לערדיקט פון זײנע ייִדן; מער ווי 27,000 ייִדן פון Munkács און דער אָמגעבונג שטעטלעך זיינען דעפּאָרטירט געוואָרן צו Auschwitz. די קוועזי־גאַנצע פּאָפּולאַציע איז מורדנד געוואָרן. עס איז עסטימירט צו עטוואַ 2,000 דער צאָל פון ייִדן פון Munkács וואָס האָבן איבערלעבט דער Shoah. אין עטלעכע וואָכן, ייִנער פון די לעביקסטע ייִדישע צענטער אין מיטל־אייראָפּע האָט אפגעהערט צו איקסיסטירן.

די יידישע געשיכטע פון Munkács קאַנדענסירט, אין די מעשׂורה פון צוויי דורות, די טראַיעקטאָריע פון אַ וועלט: שׁנוֹדיקע געבורט אין פֿרויער־ייודיואיד־שכּל־יום, חסידישער בלו אין דער נײַנצעטער, אינסטיטוציאָנאָלער כּמעט־גיבעל זיך דער Czechoslovakia, דאּנ גאַנצער פּורענות אין 1944. די שׁטאָט אִנקאָרפּאָרירט מיט אַ סינגולאַר אִנטענסיטעט אַ מאָדעל פֿון אָרטאָדאָקסער און חסידישער יידנטום, וואו די הויף פֿון Spira און די פיגור פֿון Minchas Elazar זײַנען די עמבלעמס. אָבער די מעמוריע פֿון אַ «בסטיאָן אַנטיציאָניסט» זאָל ניט אָפּשאַטן וואָס די אַרכיוון רעסטיטוט: אַ קהילה מערהייטלעך און קאָנפֿליקטואַל, וואו דער חסידיזם מער אַלץ ונטראַנסיגדנט קאָהאָביטעד מיט אַ אַקטיוו ציוניזם און אַ דיסטינקט אּנגאַריש אָרטאָדאָקסי.

פֿון דער דענסיטעט מענשׁלעך, די אַנניהילטיאָן פֿון 1944 לא לעפט אַ סך רוּינז און אַ קליין רעשׁט פֿון סערווייווערז דיספּערזד. אָבער די דיناסטיע רענאַשטערד אין גָלות, און די שׁטאָט זעלבסט קענט היינט די זיכנס פֿון קאָנטינום. Moukatchevo קענט אַ יידיש רענעסאַנס מיט דער בילדונג פֿון אַ נײַ סינאָגאָג אִנאָגוּרעטעד אין יולי 2006, די עסטאַבלישׁמענט פֿון אַ קשׁר קיטשן סופּערווײַזד, אַ מיקווה און אַ קאַמפּ פֿון זומער יידיש, אין מער פֿון די דײַלי אָפּיסেס. צווישׁן די מעמוריע טראַנסמיטעד פֿון די האָפן חסידיש און די אַרכיוו אַנמערסיפּובל פֿון די קאַטאַסטראָפֿ, Munkács בלײַבט אַ פּלאַץ וואו דער היסטאָריאַן מוז אָן קײן מאָל האַלטן צוזאָמען די גרעסער פֿון אַ רעליגיעז וועלט און די סטרענגטהנד פֿון דער דאָקומענט.