Manille

די פעסטיקונג פון זשידן אין מנילא געהערט צו דער שפעטער מאדערנער צייט, אבער די מעמאָריע בריינגט מען צוריק אַ צערשפרייטע פרעזענץ צו די צייטן פון שפּאַנישער קאָלאָניזאַציע. דער אַרכיפעל, געכאַפּט אין נאָמען פון Philippe II און כריסטלעך געמאַכט דורך די מיסיאָנירישע אָרדערס, איז געווען אונטערװאָרפן צו דעם טריבונאַל פון דער Inquisition, דערן יוריסדיקציע האָט פאָרמאַל אומפאַסט די שפּאַנישע פאָסעסיעס אין אַזיע. אין דעם ראַהמן, יעדער אָפן יודאַישער פּראַקטיק איז געװען אומעגלעך, און עס איז וואָרשיינלעך אַז די זעלטנע conversos אָדער ניי־כריסטן וואָס זיינען געװען אין די האַנדל פון דעם מנילע גאַליאָן האָבן פארשטעלט יעדן קשר צו זייער מקורות.

די היסטאָריאָגראַפיע האָט דאָ נאָר פראַגמענטארישע סימנים: די inquisitorial דאָקומענטאַציע און די רעגיסטערס פון טראַנספּאַציפיק האַנדל לאָזן באָמערקן, אָן זיי בנאַמען קלאַר, פּערזענליכקייטן פון סוספּיציע אָפּען „יודאַיזירן". קיין אָרגאַניזירטע קהילה קען מען ניט געבוירן אונטער דעם רעזשים. דאָרום, מיט גאַנצער עהרליכקייט, מוז דער היסטאָריקער בהנדלן דעם פּעריאָד ווי אַ שװעל אַלס אַ אָנהייב: די אמתער קהילה־היסטאָריע פון מנילע הייבט זיך אָן נאָר מיט דער צונויפבריך פון שפּאַנישער סאָװרעניטעט. לויט די היסטאָרישע סינטעזן וואָס זיינען דא, דער אָרגאַניזירטער יודאַישער בלוט בלייבט אונעקזיסטענט פאָר דער סוף פון דעם XIX יאָרהונדערט [Encyclopaedia Judaica, „Philippines"].

דער פֿאַרשיידנדיקער אָמקום קומט אין 1898, ווען דער היספּאַניש-אַמעריקאַנער קריג יבערפֿירט דעם אַרכיפּעל צו דעם פֿאַראייניקטע שטאַטן. די ערשטע אַמעריקאַנער ייִדן קומען אין די אַילענדער אין 1898, בעת דעם היספּאַניש-אַמעריקאַנער קריג. סאָלדאַטן, סחרנים און באַמטע וואָס קומען פֿון דעם קאָנטינענט שטארטן אַזוי אַ אָפֿנבאָרנע ייִדישע מקום, איצטער באַפֿרייט פֿון די אינקוויזיציע־פֿאָרבאָטן.

צו דער ערשטער ווײל קומען אַנדערע ציִשאָפּן, וואָס שאָפֿן דעם קאָמפּאָזיטן כּראַקטער פֿון דער מאַניללער קהילה. עטלעכע יאָר שפּעטער קומען אַ גרופּע פֿון ייִדישע משפּחות פֿון דעם מדבר, בפּרט פֿון טערקיי. די סעפּהאַרדישע לעװאַנטינער, סחרנים און באנדווערקסלײט, דריקן דויערהאַפֿט איר רִיטואַל שטעמפּל אויף דעם לאָקאַלן דיניות־לעבן. נאָך דער ערשטער וועלט־קריג קומען פֿילן ייִדישן פֿליטלינגע פֿון רוסלאַנד, זוכנדיק אָנצואַנטלאָפֿן פֿון דיסקרימיניציע. אַלזא, אין לויף פֿון איין דור, האַט מאַניללה צונויפֿגעברענגט אַ קלײן אָבער רעפּרעזענטאַטיװ מוסטער פֿון פּראַקטיש אַלע צווײגן פֿון דער דיאַספּאָרה.

די אינסטיטוציאָנאַליזאַציע איז געשטאַנען שנעל נאָך דעם וואַקסטום. אין 1922 אָרגאַניזירט זיך די ייִדישע קהילה פֿאָרמאַל, און אין 1924 ווערט די ערשטע בית־כנסת געװיידיקט אין מאַניללה — דער Temple Emil. גרינדער־בנין, דער Temple Emil — געבויט מיטן דעדיקיישן פֿון דער Levy משפּחה און געלאָגט אויף Taft Avenue — ווערט דער ציקלוס־פּונקט פֿון דעם קמוניטי־לעבן. אין דער פֿרי פֿון די 1930ער יאָרן האַט די ייִדישע קהילה פֿון מאַניללה געהאָט עטװא 500 מענטשן. דעם ציפֿער, מאָדעסט אין וועלט־מאָס, שטעלט אָבער אַ לעבנדיקן און סטרוקטוריטן מקום פֿאָר, הלבוש מיטן אייגן דירים פֿון קולטוס און זייערע נעצן פֿון סאָליסאָריטעט.

דער ייִדיש‐סיפור פון מאַניללע שרײַבט זיך אין דער צווײטער האלפ פון די 1930ער יאָרן, ווען דער אַופשטיג פון נאַציזם מאַכט די שאָלה פון פליטים צו אַ מוראַלִישער נויטנדיקײַט פון גאַנצער וועלט. בעת ווען די מאַכט און פרשיקוציע פון די נאַצים האָבן זיך אַרום־ויקסן איבער אייראָפּע, האָבן פילע פיליפּינער זיך אַנגעשטײט וועגן דער מדינה.

אין דער האַרץ פון דעם מהלך שטײן די ברידער Frieder, אַמעריקאנער אינדוסטריאַליסטן פון סיגאַרן אestablished אין מאַניללע, וועלן אײַנפלוס קומביניר ס׃ financial מיטלן און פּאָליטישער צוגאנג. אין די 1930ער יאָרן האָט Alex Frieder, אַ רײכער ציגאַרן־פאַביקאנט אין מאַניללע, סוגעסטיר צום פרעזידענט פון פיליפּינס, Manuel L. Quezon, אַז פיליפּינס זאָלן ווערן אַ מחסה פֿאַר ייִדישע פליטים פון אייראָפּע. דער פּרויעקט האָט זיך נעצירט אַליסנעץ, מאָביליזירן־ שפּילערס אין אַמעריקע ווי אין דער אַמעריקאנער קולאָניאַלער אדמיניסטראַציע. לויט די כרונאָלאָגיע וואָס אידיסטאָריקער האָבן פעסטגעשטעלט, האָט דער פּרויעקט אײַנגעדאָמפט דעם Refugee Economic Corporation פון ניו יאָרק, אַפּיליר־ט צום American Jewish Joint Distribution Committee. Liebman, פון REC, האָט זיך אָפּגעצוגן מיט דעם Hoch־קאָמיסאַר אַמעריקאנער McNutt דורך מיטל פון געמײנזאַמע באקאנטשאפטן, צוויי ברידער, Julius און Jacob Weiss. דער סענאַטאָר Weiss האָט געשריבן צו McNutt אין נאמן פון REC, פרעגן צי עס איז מעגלעך צו אָטאָריזירן הונדערט פאַמיליעס פון ייִדישע פליטים פון דײַטשלאַנד זיך אַנצוזעצן אין פיליפּינס.

דער רעזולטאט פון דער קאָנוועργענץ פון אַנשטרענגונגן איז געװאָרן אַפּלאודיד ווי אַ מוראַלישער ויסנאָמע. אין אַ צײט ווען די מערסטע נאציעס האָבן זייערע טירן פארמאַכט געגן ייִדישע פליטים, האָט Quezon דערווילקומט ייִדן, געקומן פון דײַטשלאַנד און אויסטריע. די נײע ינוואָדערס האָבן דערהאלטן אַ נאמן ווער איז געבליבן: זיי זײנען געװאָרן בעקאנט אונטער דעם נאמן « Manilaners ». מען דערמאנט אויך אַז דער צוקונפטיקער אַמעריקאנער פרעזידענט Dwight Eisenhower, דעמאָלט מיליטער־באַראַטער אין מאַניללע, איז געװאָרן אַסאָציאטיד מיט די דיסקוסיעס ; לויט דאָקומענטארע קוועלן, האָט Eisenhower דעטעד דער אָפּער אוֿן 1938 אָדער 1939. די גרעסטער עסטימאַציע רעטיינד איז עוואַלואַטיד צו בײקערום 1,200 צו 1,300 דער נומער פון ייִדן אַזאַ ריטשד [United Nations, Mission permanente des Philippines].

בעבר להערכות דיפלומטיות, החוויה היומיומית של פליטים גרמנים מהווה זיכרון צפוף, המועבר דרך עדויות, התכתבויות וספורי משפחה. שנסלקו מברלין, וינה או פרנקפורט, ה־Manilaners גילו מטרופולין טרופית, חומיה המדכאה, טייפונים שלה, הקתוליציזם הבארוקי שלה וחברה רב־אתנית. לרופאים, משפטנים, מוזיקאים וסוחרים אלה שהוכשרו בתרבות הגבוהה של מרכז אירופה, ההתאקלמות הייתה אתגר כמו חומרי וגם רוחני.

הקהילה הקדומה, סביב Temple Emil, סיפקה את בסיס הקבלה: עזרה בהתיישבות, ערבויות עבודה שנדרשו על־ידי הרשויות האמריקאיות, וגיבוי דתי. פרויקטים להקמת יישובים חקלאיים נשקלו, בעיקר באזור של Marikina ובאי של Mindanao, כאשר דמיינו קולוניה יהודית בהיקף גדול יותר — עיצוב שנחסם במידה רבה על־ידי צעירות אדמיניסטרטיבית וקרבת המלחמה [USHMM, collections]. על־פי המסורת המועברת על־ידי הניצולים, אלו היו המנגינות של השירותים, חום משפחות המלונות והכבוד של נשיאתם הפיליפיני שנשארו הזיכרונות החיים ביותר. סיפורים אלה, שנאספו בעיכוב, שייכים יותר לזיכרון חי מאשר לארכיון חשבונות, וזה לשם כך שהם מופיעים כאן תחת חותם ההעברה [Asian Jewish Life, « Manila Memories »].

דער רוחוק וואס מנילע בוט איז געווען קורץ. די יאפאנישע אינוואזיע פון דעצעמבער 1941 און די פאלגנדע באזעצונג האבן די אַרכיפעל אין גוואַלד פארטיפט, און די יידישע קהל האט געטיילט דעם גורל פון דער גאנצער ציווילער בעוולקערונג. טראַגישער פּאַראַדאָקס: די רעפיוודזשיז פון נאַצי־דייטשלאַנד האָבן זיך געפונען אונטער דער אױטאָריטעט פון אַ מאַכט וואס איז געווען אַלייערט מיטן Reich. אָבער, קעגן וואס מען האָט קענען צו פאַרכאָטש האָבן, די יאַפאַנישע באָזעצער האָבן נישט אַנגעווענדט צו די יידן פון מנילע אַ פּאָליטיק פון מאַסנִיק־מאָרד, באהאַנדלנדיק זיי אַמעסט אַלעזיי לויט זייער נאַציאָנאַליטעט — וואס האָט שטעלט די דיוטשע שטאָטסברגער, אָבער זיי זיינען יידן, אין אַן אַמביגוואָס פּאָזיציע.

די מערדעריקסטע פּרובירונג איז קומען מיט פּאַראַדאָקס פון דער באַפרײונג: די באַטל פון מנילע, אין פעברואַר און מאַרץ 1945, איז געווען איינער פון די מערסטן דעסטרוקטיוונס פון דער מילחמה אין דער Pacific. דער Temple Emil און פילע קהל־גוטער זיינען געווארן שאָדיקט אָדער צערשטערט אין די קאָמבאַטן און די בראָנדן וואס האָבן פיס אַרום געלייגט די שטאָט. איינהוים פון דער קהל זיינען צוגעקומן אַרום אין די ווילדקײט פון באָמבאַרדמנטس און מאַסאַקער וואס האָבן מיטגעקומן די וויידערעראָבערונג. אָן אַ דעטאַלירטער ציילונג פון די ווערלוסטן וואס זיינען אייגנטלעך יידן, דער היסטאָריקער מוז אַנטהילן דעם ביילאַנס ווי וואָרשיינלעך אסתר וויל ווי אַקזאַקט קוואַנטיפיעד, בײַ נישט אַנטאָן בײַ אַז די קהל איז אַרױסגעקומן פון דער מילחמה גרונדליך אָפּגערודערט און צעשפּרייט [Encyclopaedia Judaica, « Philippines » ; World Jewish Congress].

דער נאָכן־קריג האָט געזען די קהילה זיך צוריקשטעלן, בשעת זי איז צוגעשרומפן געװאָרן דורך עמיגראַציע צו די פֿאַרייניקטע שטאַטן, אָסטראַליע און פּלשׂתינה דעמאָלט ישׂראַל. אױף דער דיפּלאָמאַטישער פּלאַטפאָرם האָבן די פֿיליפּינען, וואָס זײַנען אַונאָפּהענגיק געװאָרן אין 1946, גע־שפּילט אַ באַמערקנסװערטן ראָל אין דער גבורה פֿונעם יידישן שטאַט. אום 29 נאָװעמבער 1947 זײַנען די פֿיליפּינען געװען דער איינציקער אַזיאַטישער פּאָלק וואָס האָט אונטערשטיצט די טײַלונגס־רעזאָלוציע ביי די פֿאָלקשפּיל, שאַפֿנדיק אַ יידישן שטאַט אין פּלשׂתינה. דער שטימקל, געטרײַ צום גײַסט פֿון האָספּיטאַליטעט וואָס Quezon האָט אינקאָרפּאָרירט, האָט זיגלט אַ דױערהאַפטן קנײַפּ. ישׂראַל און די פֿיליפּינען האָבן געגרינדט פּולשטענדיקע דיפּלאָמאַטישע באַציאונגען אין 1957, און אַמבאַסאַדן זײַנען אָפֿנגעװאָרן אין Tel Aviv און Manille אין 1962.

דער רעליגיעזער לעבן האָט פּנימער דערגעלעבט אַ אינסטיטוציאָנעלן אױפֿװאַקס אין די יאָרצענדליקע פאָלגנדע. אין 1983 איז אַ נײַע שול אַרױפּגעשטעלט געװאָרן אין Manille, וואָס האַלט װאָכנטלעכע סדרים, פֿלעגט אַן מקװה און אַנימירט אַ זונטאַגס־שול. די קאָנטינuitעט פֿון דער אָװדעס האָט באַהאָלטן דער סיפֿאַרדישער אַבדרוק פֿון די לעװאַנטינע גריינדערס: די סדרים פֿאָלגן די טראַדיציעס און מעלאָדיעס פֿון סיריש־סיפֿאַרדישע קהילות. די קהילה האָט זיך דערװײַטערט מיט די וויכטיקסטע ריטואַלע פֿונקציעס, צי ווי אַזוי זי אַװעק אַ פול־צײַט־רבי וואָס זאַל זיין אַ מוהל און שוחט פֿאַר די קהילה. דער פעדערירנדער אָרגאַן בלײַבט, ביז הײַנט, די Jewish Association of the Philippines, אַ קאָמיוניטערע אָרגאַניזאַציע פֿון Manille.

דער Jewish geschichte fun Manila האָלט זיך אין אַ גלימערנדיק פּאַראַדאָקס: אַ קהל־קדש פֿון עטלעכע הונדערטער נשמות, פֿארלוירן אין אַן אַרכיפּעל fun Far East, איז אַריינגעגאנגען אין דער אוניווערסעלער זיכרוֹן צו האָבן געווען, אין דער פּינסטערסטער שעה פֿון דעם XX יאָרהונדערט, אַ מלטונים. וואָס די גרויסע שטאטן האָבן פּסול געווען, א נעביאַخ־לאַנד און נאָך האלב־סאָװרעניקע נאַציע האָט געגעבן. דער פיגור פֿון Manuel Quezon, די Initiative פֿון די ברידער Frieder און דער Identity פֿון דעם „Manilaners" שטעלן צוזאַמען אַ מעשה אַז שפּילט א גאָר גרעסערע ראָלע ווי די נומערישער וויכטיקייט פֿון דער קהל־קדש.

פֿון דער געצווונגענער סתרנות אונטער דער Spanish Inquisition ביז דער דיפּלאָמאַטישער אַנערקענטניש פֿון Israel, פֿון Turkish סוחרים פֿון יענע פרוי יאָרהונדערט ביז די Vienna refugees פֿון די 1930er יאָרן, דער Manila־ווועג אילוסטריר דער קּפּדה פֿון די diasporahs זיך אופנטשטאנדע אין די רענדן פֿון דער וועלט. היינט געמינערט אָבער לעבנדיק, טרײַ צו איר Sephardic נגינות און איר זיכרוֹן פֿון hospitality, די Jewish קהל־קדש פֿון Manila בלײַבט דער quiet witness פֿון אַ מאָמענט ווען אַ שטאָט אין Asia זיך געװוסט אַ טיר צו עפֿנען. עס איז דעם ס"ה lesone, ווי much אַזש historisch ווי moral, וואָס דער פֿארליגנדיקער band האָט געװאָלן דורכגעבן.