משפּחה Wijnkoop

פאר עס צו זײַן אַ נעדערלאַנדיש נאָמען, Wijnkoop איז אַ שאַשקּנזיש נאָמען, דאָס הייסט אַז ער האָט זיינע שׁוֹרשִׁים אין דער ציוויליזאַציע פון די יידן וואָס האָבן זיך געשׁטאַלט אין די טעלער פון דער Rhein און Moselle פון דער טויזנטער יאָר אויף. די ציוויליזאַציע האָט געשׁאפן, אין הarts פון דער כּריסטלעכער Mittelalter, הײַליקע קהילות מיטן זײערע אײגענע אינסטיטוציעס, זײערע בתי־כנסות, זײערע טאַלמודישע אַקאַדעמיעס און זײערן אינערן רעכט. די נויערע פארשׁונג האָט אָנגעװיזן ווי די קהילות (kehillot) האָבן צוזאַמנגעווובן אַ דיכטן נעץ פון סאָליداַרשאַפט, ליטורגיע און וויסן וואָס האָט געמאַכט Ashkenaz פון דער Mittelalter אַ גרויסן אינטעלעקטואַלן צענטער [Woolf, 2015].

די רעליגיעזע לעבן דאָרטן איז געװען פון אַ באַמערקונגסװערטער אינטענסיװיטעט, און די שׁמירת־מצוות האָט ניט בלויז אַנגעהערט צו דער קליק פון די רבנים: מענער און פרויען האָבן טעגטאַג צוגענומען אַ פראַקטישע פרומקײט, געמאַכט פון געסטן, תּפילות און מנהגים וואָס מען האָט זיך אַנטהאַלטן צו פאָרשטעלן באַ גרויסן גריסטלאַכּקײט [Baumgarten, 2014]. די דיכטקײט פון דעם טעגטאַג רעליגיעזן לעבן ערקלערט די טיפּקײט פון דעם אַרבע וואָס די שׁאַשקּנזישע משׁפּחות האָבן זיך מיטנומען בחזקה אין זײערע מיגראַציעס.

די רבנישע קולטור פון Ashkenaz פון דער Mittelalter איז געװען פון אַן אַוסערגעװערלעכער פרוכטלאָזקײט, פון די Tossafisten ביז צו די פיעטיסטן פון Rhein (Haside Ashkenaz), שׁאפנדיק אַ טראַדיציע פון לימוד, אַקסעגעזע און רעכט וואָס האָט אָנגעבונדן די יידישע דעמקאַנץ פון מיטל־אייראָפּע און מזרח־אייראָפּע אַוף דער דוער [Kanarfogel, 2013]. די ווערקער פון אינטעלעקטואַלער היסטאָריע האָבן אָנגעמערקט ווי די טראַדיציע איז געװען בײַד קאָנסערװאַטיװ — שׁמיר פון דער מנהג — און פעיק צו האַנד גרויסע הערמענעװטישע חידושים [Soloveitchik, 2014].

אויף דער עקאָנאָמישער סײַד, די יידן פון מיטל־אייראָפּע, פאַר ױַט עס ווען דער היסטאָריאָגראַפיע האָט וועלן זיי צװיקן לויט צו דער שׁיק פון נור לערניןזיךמען, זענען געװען צוגעברענגט אין אַ בײטן קרײַז פון אַקטיװיטעטן — העװערק, האַנדל, לאָקאַלע און ווײטע אַוסטויש [Toch, 2013]. די האַנדל פון יין, ביז צו אַ פאַרטיקלער מאָס, האָט געהאַלטן אַ מערקליכע שטעלע אין דער יידישער עקאָנאָמיע פון Ashkenaz: דער נויטיקקײט פון רעטואַלי פאַרלויבטער יין (yayin kasher) האָט געמאַכט דעם יידן טרויבן־באַואער, האַנדלער אָדער קאַבאַטן־הער אַ באַקאַנטע געשׁטאַלט, און מען קען זיך פריִ פאָרשׁטעלן אַז אין דער אַלטער שׁפּעציאַליזאַציע פון דעם מיטל נאָמן־שּׁטאַם ווי Wijnkoop ליגט אָנגעװוּרצלט. פון דיזער מאַטריץ — רעליגיעז, געלערנט און האַנדל־מסחרי — קומען די משׁפּחות וואָס, בדרך הדורות, זאָלן זיך שׁרײַטן צו דער מערבה.

דער אָvערגאַנג פון דער גערמאַנישער וועלט צו הלאַנד איז דער פּיווט פון דער געשיכטע פון Wijnkoop. אין די זעקסצעהנטע און זיבנצעהנטע יאָרהונדערטער האָט די אידישקייט פון אַ אימפּעריע גלעבט אונטער דער פּרעקער רעזשים פון « Hofjuden », פון דער רוֿפנבאַרער טאָלערַאנץ און פֿון פּעריאָדישע אַרויסטרײַבונגען. דער נאָענטיקער היסטאָריאָגראַפיע האָט מײַסטערהַפט בעליכטן דער צװײדייטיקייט פון דער קאָנדיציע: דער גורל פון יוֹסף זיס Oppenheimer, דער « אִד זיס », ווײַזט צו ווי פיל די גליק פון אַ אידישער פיננאַנסיער קען אָמשטילן אין אומגונסט, פּראָצעס און שטוד, אַזוי שפרעד דער מקום פון אַן אִד אין דער כריסטלעכער געזעלשאַפט געבליבן שוואַך [Mintzker, 2017].

דער קאָנדיציע האָט געהאַט איר אומגעקערטן זײַט: אַן עקאָנאָמיע פון וועטראָן און סוד, ווו די אידן האָבן אָקופירט די פּלאַצן פון מיטלמענער — פֿון טױש צו אינפֿאָרמאַציע, פון זעלטן מערטשענדايז צו פֿאַרשטעקטע וויסנשאַפֿטן. דער לערנען פֿון דער « עלטער פֿון סוד » האָט ווײַזן ווי פיל די קאָנפֿעסיאָנאַלע גרענצן האָבן סטרוקטורירט אַן בּזונדערע עקאָנאָמיע פֿון באַציִונגען צװישן אידן און כריסטן אין מאָדערנע צײַטן [Jütte, 2015]. אין דעם קאָנטעקסט, דער טאַגטעגלעך לעבן פון קאָמוניטעטן גיט זיך צו לעזן אין דער נאָענטסטער אָפן דורך אַוסגעצײכנעטע קוואָלן אַזוי ווי די רעגיסטערן יודישער פון דער רובינים פֿון Frankfurt, וואָס אָנדעקן די קאָנפֿליקטן, די קאָנטראַקטן און די זיטן פון אַ גרויסע קאָמוניטעט פֿון דער הײליקער אימפּיריע אין סוף די אַכצעהנטע יאָרהונדערט [Fram, 2012].

עס איז צו אנטלויפן דער אַנשטאַביליטעט אַז טויזנטער פון אידן hoogduits (הויך־דײַטש) האָבן געוווגן צו דער רעפּובליק פון פרווינץ־יוניטעד, געצויגן דורך זיין רעלאַטיוו טאָלערַאנץ קאָמערשיאַל און רעליגיעז. Amsterdam, שוין אַ בלוהנדיק פיר פון דער « פּארטוגעזיש » Séfarade קאָמוניטעט, האָט געזען גרייטן אַביסער דער מיטן פֿון די זיבנצעהנטע יאָרהונדערט אַ וויכטיק Ashkénaze קאָמוניטעט, ערשט מאָדעסט דאַן באַלד מערהײטלעך אין נומער. די פּאַטראָנימס פון רוך־זאַכן נידערלענדיש — Wijnkoop, אָבער אויך אַזוי פיל אַנדער געפאָרמט אויף אַקטיװיטעטן, אָרטן אָדער אָבדזשעקטן — פּראָװן פון דעם לינגוויסטישן אינטעגראַציע: דער נאָמען שמעלץ זיך אין די שפּראַך פֿון דער לאַנד, סיגנאַלינג אַ משפּחה דעמאָלט אַנקערד אין דער סטֿוק־מאַרק פֿון האָלענדיש־שטאָט. די פאָרם Wijnkoop, « מערטשענט פֿון ווײַן », איז געשריבן אין דעם לאָגיק פֿון אַ ניידערלענדיש־נאָמען באָרן דורך אַ משפּחה אוריגין Ashkénaze [Q21492505 — Wikidata].

דער נאָמען אַליין שטייט מדייַן פּרופּן אָונטערזוכונג. Wijnkoop איז אַ דורכזיכטיקער נידערלענדישער קאָמפּאָזיטום: wijn ("וויין") און koop ("קויף", "מאַרק"), שכן דער וואָרט wijnkoper, "ווײַנהענדלער", "ווײַנטרייבער". עס איז דעמנאָך אַ בטל־שם־אָונטערנעמונג ("Berufsname"), אַ קאַטעגאָריע וואָס האָט א ריכע פּרזנטאַציע אין דער יידישער אָנאָמאַסטיק פֿון מערב־אײַראָפּע. די גרויסע רעפֿערענץ־מילאָנים וואָס זייַנען גידיקט צו יידישע פּאַטראָנימען ווייזן די עיקר פֿון דעם נאָמענס סיסטעם אַױף עקאָנאָמישע אַקטיוויטעטן, און ווי זייער דער ווײַנס האַנדל, בפּרט מלא בדימויו אין דער יידישער לעבן, האָט גיפּראָדוקט אַ פּשוטה אָנאָמאַסטיש משפּחה [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs].

די ספּעציפיקאָ פֿון דעם נידערלענדישן פּאַל בא זיך די פֿרישקײט און טראַנספּאָרענץ פֿון דער שפּראַך. דאָרטן וואוּ, אין דער רוסישער אימפּעריע, דעם פּויליש־ליטוויש קיניקרײַך אָדער גאַליציע, יידישע פּאַטראָנימען זייַנען געווען אָפֿט אַװעקגעצווונגן אָדער שטאַלט אין שפּעטע צײטן אין אַדמיניסטראַטיווע שפּראַכן (רוסיש, פּוילниש, דײַטש) לױט קאָמפּלעקסע פיסקאַל־ און ביוראָקראַטישע לאָגיקן [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs], אין דער נידערלענד די נידערלענדישע פֿאָרם פֿון דעם נאָמען צײַגט אַ שוין אַװאַנסירטע אַקולטוראַציע. דער פּאַטראָנים Wijnkoop איז נישט אַן אַדמיניסטראַטיווער לױקן־נאָמען דער אָפּאַק: ער זאָגט, אין קלאָרער שפּראַך, אין דער שפּראַך פֿון לאַנד, אַ בטל און אַ סאָציאַל־אָרעגין.

לױט אַגרעגירטע גענעאָלאָגישע מקורות, דער נאָמען איז עקספּליציטלי קלאַסיפּייד אַלס אַן אַשכנזיי־פּאַטראָנים מיט נידערלענדישער שפּראַכלעכער אָרעגין, וואָס גנוט יידישע פּערסעניליטן [Q21492505 — Wikidata]. די דופּל־קאַראַקטערזיראַציע — אַשכנזיי לױט דער שושלת, נידערלענדיש לױט דער שפּראַך — סאַמאַרייזן דער וועזנטלעכע פֿון זיין געשיכטע: אַ משפּחה פּון דער גערמאַנישער און אָסט־אײַראָפּעישער וועלט, פֿעסטגעשטעלט און בנוי אין דער באַטאַווער וועלט. די דיפיניטיווע פעסטשטעלונג פֿון דער אָרטאָגראַפיש־פֿאָרם איז זייער וואָס שטאָוסן אױף דעם זיוויל־רעגיסטראַציע, וואָס איז גרונדגעשטעלט אין דער נידערלענד אין דעם אָנפֿאַנג פֿון דעם XIX יארהונדערט, וואָס האָט אָבליגט אַלע יידישע משפּחות צו אַדאָפּטן אַ שטעבילער הערעדיטאַרער פּאַטראָנים, קאָנפּירמנדיק דענאָמינאַציעס וואָס זייַנען שוין אין ברוך געווען.

אם השם מרמז על סחר, שושלת Wijnkoop הצטיינה גם בעולם הידע. המסורת הלימוד שנורשה מאשכנז בימי הביניים [Kanarfogel, 2013] מצאה, ביהדות ההולנדית של המאות התשע עשרה והעשרים, המשכים ערוכים יוצאי דופן. ליהדות אמסטרדם היו מוסדות מדעיים בדרגה ראשונה — סמינריונים רבניים, ספריות, חברות ספרותיות — שם משפחות מושרשות סיפקו מורים, חוקרים ושומרי טקסטים.

בסביבה זו הוצבה דמותו של Joseph David Wijnkoop, חוקר וספרן הקשור למוסדות יהודיים באמסטרדם בתחילת המאה העשרים, שעבודתו עסקה בחקר טקסטים והעברת המורשת העברית. זאת הנדון חוקר אינו שולי: היא משכה ובמדינת הולנד את הרציפות שלא נשברה של התרבות הרבנית האשכנזית, שההיסטוריונים הוכיחו כי היתה נשענת על העברה סבלנית של הדין, המנהג והפרשנות [Soloveitchik, 2014].

ממד זה אינטלקטואלי של המשפחה ראוי להיות מוקם מחדש בתוך תנועה רחבה יותר. התחלופה של המאות התשע עשרה והעשרים הייתה, לעולם היהודי של אירופה, של התחדשות תרבותית ממשית, שבה שפות, ספרויות וזהויות הסתדרו מחדש בעקבות האנלייטנמנט היהודי (Haskala) והלאומנויות הצומחות [Bechtel, 2002]. יידיש, שזלזל בו זמן רב כ״ז״א פשוט, הפך לנושא תשומת לב חוקרת ולתווך של יצירה ספרותית עשירה [Baumgarten, 2002]. משפחה גם סוחרת וגם ישירה כמו Wijnkoop מצאה עצמה כך בצומת של זרמים אלה: משורשת בתרבות המורשה, אך פתוחה לשינויים אינטלקטואליים של המודרניות היהודית. מתוך קרקע זו — חוקרת, עירונית, בטוחה הן בשפה ההולנדית הן בטקסטים עברים — היתה צפויה להתעורר דמות היהודי המפורסמת ביותר של השם.

דער XX יאָרהונדערט האָט דעם פּאַטראָנים Wijnkoop זײַן גלאַנצענדסטע עפֿנטלעכע נוטוריעטעט געגעבן מיטן David Wijnkoop, אַ באַדייטענדער פּיסק פֿון דער נידערלענדישער אַרבעטער־ און קאָמוניסטישער באַװעגונג. שטאַמענדיג פּונקט פֿון דעם אַמסטערדאַמער יידישן געביל־ױײז — ער איז געװען דער זון פֿון אַ געלערנטער און ספּרים־הצין פֿון דער קהילה — פֿאַרקערפֿערט ער דעם אַריבערגאַנג פֿון אַ דור פֿון רעליגיעזער געלערנט צו מחוייבטן פּאָליטישן אַקטיװיזם, אַ מדרך וואָס איז געװען משותף צװישן יידישן אינטעליגענטן פֿון אייראָפּע בײַם טורן פֿון יארהונדערט. מיטגרינדער פֿון אַ מארקסיסטישן שטראָמען וואָס איז געװארן, נאָך דער רוסישער רעװאָלוציע, דער קאָמוניסטישער פּאַרטײַ פֿון לאָטלאַנד, ער איז געװען איינער פֿון אירע פֿירנדיקע שטימען און האָט זיך גראָד ווי דיפּוטאַט אין דער נידערלענדישער פּאַרלאַמענט.

דער צװעק װאָס דער צױל פֿאַרציילט איז בילד פֿון אַ טיפֿן אַמחזור אין דער מאָדערנער יידישער מצב. דער סעקולאַריזאַציע, דער בירגערלעכער אימאַנציפּאַציע און דער אָנקום אין דעם נאַציאָנאַלן עפֿנטלעכן פּלאַץ האָט געפֿירט אַ טײל פֿון דער יידישער יוגנט צו אַלגעמײנע באַװעגונגן — סאָציאַליזם, קאָמוניזם, סינדיקאַליזם — וואו זי האָט געזוכט אַ ענטפֿער צום „יידישן שאָאַל" בײַטער פֿון דער קהילה כּמו דינה. דער מדרך פֿון יידן אין דער מאָדערנקײט, זיך בעצלתן צװישן שײּכות און אַסימילאַציע, צװישן קולטור־ידנות און פּאָליטישן מחוייבטן, האָט שפּיץ געװארן דורך־אַנאַליזירט פֿאַר דעם בענאכּבארטן גערמאַנישן אַרעאַל [Silverman, 2012], און זי בעלעכץ דורך אַנאַלאָגיע דעם נידערלענדישן פֿאַל.

דער גורל פֿון דער משפּחה איז געװען, ווי יענער פֿון דער גאַנצער נידערלענדישער יידנות, טיף אָנגעמאַרקט דורך דער קאַטאַסטראָף פֿון דעם XX יאָרהונדערט. דער אָקופּאַציע פֿון לאָטלאַנד און די Shoah האָבן ׳זען אַװעקגעשטאָרן דעם גרעסערן טײל פֿון דער יידישער קהילה פֿון Amsterdam, וואונעם די Wijnkoop זײַנען געװען אַן אינטעגראַל טײל. דער נאָמען, געטראָגן דורך הענדלער, געלערנטע און מחוייבטנים, איז אַזוי דורך־געגאַנגען דיא גאַנצע בױם־שפּאַן פֿון דער מאָדערנער יידישער עקספּעריענץ: דער עקאָנאָמישער אַנקער אין דער שטאָט, די גיטיקײט צו דער טעקסטן, דער מחוייבטן אין די קעמפֿן פֿון דעם יאָרהונדערט, און ענדלעך דער פּרובה פֿון דער פּרשקוטיע. די מנויינות פֿון גורלות, געזאַמלט אין איין פּאַטראָנים, מאַכן Wijnkoop אַ סימבאָלישן נאָמען פֿון דער מערב־אַשכנזער דיאַספּאָרע.

דער געשיכטע פון דעם נאָמען Wijnkoop איז, אין מיניאַטור, יענע פון אַ לאַנגער רייזע: פון די ברעגן פון דעם מיטלאַלטערלעכן Rhein, ווו די ציװילאַזאַציע אַשכנזית זיך געשמעדט האָט [Woolf, 2015], ביז די קאַנאַלן פון Amsterdam, ווו אַ פאַמיליע פון גערמאַנישער הערקונפט האָט אָנגענומען די שפּראַך און דעם נאָמען פון לאַנד־פון־אָפּנאָם [Q21492505 — Wikidata]. פאַמיליע־נאָמען פון האַנטװערק — «ווין־קויפמאַן» — ער צייגט אַ אַלטע עקאָנאָמישע אַרײנליגן אין אָרטיק לעבן, און אַ שפּראַך־אָפּנאָם וואָס מאַכט אים אַנדערש פון די אַדמיניסטראַטיוו אָנגעלייגטע פאַמיליע־נאָמען פון מיזרח־אייראָפּע [Beider ; Menk, Werterbíkher פון Yidisher פאַמיליע־נאָמען].

אָבער בײַ זײַטן פון האַנדלן, האָט דער נאָמען אויך געטראָגן געלערנטשאַפט — יענע פון ביבליאָטעקאַרן און חכמים אַמסטעלדאַמער, ירושים פון אַשכנזישער תלמודיקער מסורה [Kanarfogel, 2013] — און פֿאָרװאָרטּס־געיין, יענע פון אַ דור וואָס אַרײנגעקומען אין דער פּאָליטישער אַרענע פון דעם XX־טן יאָרהונדערט. פון דעם סודר־קדושים פון מיטלאַלטער [Baumgarten, 2014] ביז די קאַמפן פון האָלענדישן קאָמוניזם, דורך די אומזיכערקײט פון Yidn־אַלעם־רײַך [Mintzker, 2017] און די קולטור־אויפערשטאנדן פון מאָדערן יידיש [Bechtel, 2002], דער פאַמיליע־נאָמען Wijnkoop צומטוער דעם גרויסן לינער פון מערבלעך־אייראָפּעיש יידישער געשיכטע.

דער Groyser Bukh איז נישט קיין פארטיקן. די קוועלן פון רעפֿערענץ לאָזן שקיצן דעם קאַדר, די מילײז און די פּערזאָנן; זיי לאָזן דאָך אַ פּלעץ לילדיקן פֿיל ברענטשן, דעטם און פּנימים. עס וועט געהערן צו די אַרכיוועס — נידערלענדישע סטאַטוס־סיווול־רעגיסטערס, אַמסטעלדאַמער קהילה־סאָף, אָנאָמאַטישע קאַטאַלאָגן — אַלײן בעכן אַ טאָג, דעם גנאָאָלאָגישן גאַרן שטריקן וואָס בינדט אָפן דעם מיטלאַלטער־שווינמאַן, דעם גילערטן־ביבליאָטעקאַר און דעם פּאָליטישן רעדנער אונטערן איין נאָמען: Wijnkoop.