משפּחה Montalcino

Montalcino איז אַ עכטע גמיינדע אין טאָסקאַנאַ, אין דער פּראָווינץ פֿון Sienne, וואָס הערשט איבער דעם טאָל פֿון Ombrone און דעם טאָל פֿון Asso. איר נאָמען שטאַמט פֿון לאַטייניש Mons Ilcinus, „דער באַרג פֿון די שטיין-אייכן" — דער הויכל פֿאַרדעקט מיט גרינע אייכן. די שטאָט האָט איר הויפּטן היסטאָרישן מאָמענט אין דער מיטן פֿונעם זעכצנטן יאָרהונדערט דורכגעמאַכט, ווען זי האָט אויפגענומען די לעצטע פֿליטלינגען פֿון דער רעפּובליק Sienne נאָכן פֿאַל פֿון יענער אין 1555: די „רעפּובליק Sienne באַוואָרענט אין Montalcino" האָט זיך דערהאַלטן ביז 1559, ביזן צונויפֿנעמען מיטן גרויסן הערצאָגטום טאָסקאַנאַ פֿון די Médicis.

דער דאָזיקער הינטערגרונט איז וויכטיק פֿאַרן היסטאָריקער פֿון ייִדישע נעמען. דער טאָפּאָנימישער פּאַטראָנים בילדט זיך ווען אַ משפּחה, אַרויסגייענדיק פֿון אַ מקום אָדער נאָכן אַרויסגיין פֿון דאָרטן, ווערט באַצייכנט דורך יענעם מקום בא יענע וואָס נעמען זי אויף: מען ווערט de Montalcino ווייל מען איז נישט מער דאָרט, אָדער ווייל מען האָט דאָרטן אַ דערקענטע אַרשפּרונג. די ייִדישע פּאַטראָנימישע טאָפּאָנימיע פֿון איטאַליע שטראָמט איבער מיט נעמען פֿון טאָסקאַנישע, אומבריישע און לאַטייניש-איטאַליענישע שטעט און שטעטלעך — Volterra, Pisa, Modena, Recanati, Montefiore, Castelnuovo — וואָס זענען געוואָרן לינייע-נעמען. Schaerf האָט אין I cognomi degli ebrei d'Italia דאָס רגע אָפּגעשאַצט דאָזיקע נעמען צווישן די פּאַטראָנימען פֿון גיאָגראַפֿישן אַרשפּרונג, ווי ער האָט אונטערגעשטראָכן אַז זיי גיבן אויסקונפֿט איבער די פּנימיקע מיגראַציע-וועגן פֿון ייִדישע משפּחות אין דער האַלבינדזל [Schaerf, 1925].

דאָס פֿאַרהאַנדן זיין פֿון אַ cognome Montalcino באַצויגט אַלזאָ, אויפֿן ווייניקסטן, אַ קשר — עכטן אָדער דערירשטן — צווישן אַ ייִדישער משפּחה און דער דאָזיקער שטאָט אָדער איר טעריטאָריע. צי דער דאָזיקער קשר איז יענער פֿון אַ זיצן, פֿון אַ האַנדל, פֿון אַ banco לייאַן-בנק אויפֿגעשטעלט אונטער condotta, אָדער פֿון אַ פּשוטן באַמערקנסווערדיקן דורכגאַנג — דאָס אַרכיוו פֿון נאָמען בעוואַרט דעם שפּור אָן אַלע מאָל אַנטפּלעקן זיין גענויע טבֿע.

דער טאָסקאַנער הינטערגרונט פֿון דעם נאָמן איז דאָקומענטירט. פֿון דעם XIV-טן ביז XVI-טן יאָרהונדערט האָבן זיך פילע קליינע יידישע קהילות אַנגעזעצט אין די שטעטלעך פֿון סיענע און דעם פֿלאָרענץ קאָנטאַדאָ, מערסטנס אַרום אַ לייערער וואָס האָט אָפּאַנדלט אונטער condotta — קאָנטראַקט פּאַסירט מיטן שטאַטישן אויטאָריטעטן, וואָס האָט פּסקתקתן זינסן, רעכטן און פליכטן. Robert Bonfil האָט דיזע קרעדיט-עקאָנאָמיע באַשריבן ווי די סאָציאַלע מאַטריץ פֿון איטאַליענער יידישקײט פֿון דער רענעסאַנס, און איינער פֿון די הויפּטלעכע וועקטאָרן פֿון דער דיספּערסיע פֿון יידישע משפּחות אין די קליינע שטעטלעך [Bonfil, 1994].

סיענע אַלײן האָט באַזעסן אַ אַלטע יידישע קהילה, וואָס איז שפּעטער פֿארגרײגעט געוואָרן אין אַ געטאָ נאָך דער אוצע פֿון אַרײנשלעסן וואָס די פּפּים האָבן אָנגעהויבן אין דער מיטן פֿון דעם XVI-טן יאָרהונדערט און די מעדיטשי האָבן ווידער אָנגענומען. די סאַטעליט-שטעטלעך — דערווי Montalcino איז געוועזן איין פֿון זיי — זיינען שווערן אַרום די פּאָלן: די משפּחות האָבן זיך דארטן אַנגעזעצט, זיך אַוועקגעטוgen, זיך צוריקגעקומען לויט דער דערלויבנוס פֿון וואָנען און דער ערנײערונג פֿון condotta. ווען די מעדיטשי, אָנהייב 1569-1571, האָבן קאָנצענטרירט די אידן פֿון זייערע שטאַטן אין די געטאָס פֿון פֿלאָרענץ און סיענע, האָבן פילע משפּחות פֿון די שטעטלעך געמוזט מיגרירן, נעמנדיק מיט זיך דעם נאָמן פֿון אַ ארט וואָס זיי האָבן פֿארלאָזן.

עס איז אין דער דינאַמיק — לאָקאַלע אַנזיצלונג און פֿאָרצונגענע שטאַדטישע קאָנצענטראַציע — אַז מען דאַרף אָנשטעלן די וואָרשיינלעכע גבורת שום פּאַטראָנימיק Montalcino: נישט ווי דער אינדיקאַציע פֿון אַ גרויסע יידישע קהילה אין Montalcino אַלײן, וואָס איז ניטאָ קיים אָפט געוועזן, נאָר ווי די צייכן לאַגעלן אויף אַ אָדער עטלעכע משפּחות דורך זייער דורכגאַנג אין דער שטאָט ווי זיי זיינען געביונדלן געוואָרן אין סיענע אָדער פֿלאָרענץ. די פּרודנץ טאָר זיך אויפֿגעבן דאָ: מיר האָלטן דן שגור ווי געגרונדעט, און דער גענוי אָנווענדונג צו דער שושלת ווי וואָרשיינלעך.

ביאור המאה הששתעשרה וזה הקרוב לה, טוסקנה תחת משפחת מדיצ'י שינתה את גורל יהודיה בעקבות הצעד כורע: ה־Livornine, אלו מכתבי הזכות משנת 1591 ו־1593 בהם הזמין Ferdinand Iᵉʳ de Médicis סוחרים יהודים ונוצרים־חדשים להתיישב בLivourne ובPise תחת הגנה יוצאת דופן. Livourne נעשתה כך לאחד הנמלים היהודיים הגדולים בים־התיכון ולמרכז העם היהודי הפורטוגלי, שLionel Lévy תיעד את קרינתו מLivourne לAmsterdam ולTunis [Lévy, 1999] ; [Lévy, 1996].

עבור שם טוסקני פנימי כמו Montalcino, Livourne מייצגת את המשיכה הסבירה להגירה מודרנית. משפחות יהודיות של עיירות בSiennois, לאחר שהעוגנות הכפרית שלהן התנודדה בעקבות הגטות, מצאו בנמל החופשי אופק של ניידות, מסחר וחופש יחסי. Lévy הראה שהקהילה הליוורנית, המערבבת italkim, ponentini ספרדים וlevantini, הפכה לצומת שמעליו קרנו משפחות לכל מזרח הים־התיכון המערבי, עד לחופי מגרב [Lévy, 1996].

אנחנו אין בידנו, במצב מקורות נוכחי, מסמך נומינטיבי המקשר משפחה ספציפית Montalcino ל־Livourne. אך ההיגיון של המסלולים — מעיירת טוסקנית אל הנמל החופשי, ואח כך מהנמל החופשי אל מעבר לים — מעוד כל כך טוב מתועד עבור שמות משפחה טופוגרפיים פנימיים שהוא מהווה השערה עבודה מוצקה. אנחנו מציגים אותה כסבירה, ולא כמו קנויה.

דער גרויסער אַװנטור פון די ליװארנאָ־משפחות איז געװען זייער צערשפּרייטונג קעגן צפון אַפריקע. די Gorneyim — די ליװארנער, פון ערעביש Gorna וואָס מיינט Livourne — האָבן געגרינדעט אין די שטעט פון מגרב אַ סגולה־עלית פון קויפמעניש אַהנות און געלערנטע מענטשן, אָפט באַהאָלטן זייערע איטאַליעניש שלאַפנעמער ווי אַ סימן פון אָפשטאַמונג. Lionel Lévy האָט פּונקטלעך געפאָלגט דעם טראַדזשעקטאָריע ביז צו Tunis [Lévy, 1999], און די אַרבעטן וועגן די אַלזשיריער קהלות פאָרשווייגן פון דער בליימעדיק אָנװייזנקײט פון נעמנט פון איטאַליענער אַבשטאַמונג אין מערב־אַלזשיריע.

דאָס איז דער אָרט וואָס פאַמיליע־מנהג אַלס־מענדן זיך מיטן אַרכיוו. די Rabbinishe Arkivn פון Sidi Bel Abbès אַלס־מענדן די שטודיעס פאָרמאַנוווelt צו קהל עיר Tlemcen דורך Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000] דאָקומנטירן די מיקס: אין Tlemcen, אין Sidi Bel Abbès, אין Oran, האָבן שוויגן אַדומון toshavim, גלות־בוני פון ספּרד, אַלס־מענדן דנפּלאָק פון ליװארנער. ווען אַ פאַמיליע־מנהג פון Montalcino האָלט דעם זיכרן פון אַן איטאַליענער אָפשטאַמונג וואָס איז מיטגרייט דורך דעם פּרײ־הןעביף הנמל, זי טרעט אין רעזאָנאַנץ מיטן וואָס דער מגרבי אַרכיוו דאָקומנטירט פון די עברים פאַלקונג פון Orania.

מיר פֿאָרמוּלירן דערצו אַ סכּנָה־אַװערט אינטערסעקציע: אױב דער שושלת Montalcino האָט קענט אַ צװײג צפון־אַפריקע — וואָס די מנהג פון עטלעכע משפּחות שטײט — פּאַדערן איר אַמלוגונג אין דעם קאָמוּנאָל־שטאָף פון מערב אַלזשיריע װאָלט געפאָלגט דעם וועל־אָפגעשטעלטן מאָדעל פון משפּחות לאָ ליװארנאָ אָפשטאַמונג. דאָ וואָו די מנהג מיטנעמט אַלס־מענדן וואָו דער אַרכיוו אָבעריצער דעם קײדער אָן דער שושלת־נאָמען־גלײך, די עערליך סטאַטוס שטײט: װאָרשיינלעך.

Jנ־סדר פון איטינעררייז, דער נאָמען Montalcino טראָגט אַ פונקציע וואָס איז רײן מעמאָריאַל. Yosef Hayim Yerushalmi, אין Zakhor, האָט אַרויסגעװיזן אַז יידיש מעמאָריע איז נישט ערשטנס היסטאָריאָגראַפיע נאָר טראַנסמיסיע: דער קאָלעקטיװ זכּרון װערט אַיינגעלאָדזשט אין די ריטואָלן, די נעמנס, די מעשׂיות, פאַר לאַנג פארן זיי זיכן צוקאָנישן אין דער כּרוניק [Yerushalmi, 1984]. אַ פּעטראָנימיק טאָפּאָנימיק איז, אין דעם קשׁר, אַ מעמאָריע דערטרויקנט: ס׳זאָגט אַ מקום־טויגן פאַר לאַנג נאָכּדעם אַז דער מקום אַליין איז געווען אַװעקגעשטעלן, און ס׳בארגט, פון דער איין דור צום אנדערן, אַן בעלותמוטל וואָס קיין אַקט פארמולירט נישט מער.

דיזע דימענזיע נעריכּט זיך אין דער יידישער טייל אַנגענט איידענטיטעט און גּטרײ. Léon Askénazi האָט דערמאָנט אַז דער נאָמען, אין דער טראַדיציע, איז נישטאָמאָל אַ נייטרעלער מעקלבּן נאָר אַ בּרוכה און אַן ירושה [Askénazi, 1999], בּעת Armand Abécassis האָט אונטערשטרעשן וויפל יהדות זיך בּאַשטעלט אין דער מעבֿר פון מדבר צום טאָג־וויל, דאָס הייסט אין דער שפּענונג צװישן שׁטײגעריש און אַנקערריש [Abécassis, 1987]. דער נאָמען Montalcino האַלט דיזע שפּענונג: ער אַנקערט — אין אַ בּוקל־אָן טאָסקאָן צו אַקשׁן — אַ משפּחה וואָס דער געשיכטע האָט בּאַװוסט דערװײליק אָפּוײקן.

Maurice-Ruben Hayoun און Colette Sirat, יעדער אין זײן אייגן אופן, האָבן דערמאָנט אַז יידיש טראַנסמיסיע געשעה דורכ׳ן טעקסט ווי דורכ׳ן נאָמען [Hayoun, 2023]; [Sirat, 1983]. און Isaiah Berlin, בּושׁקעדיק אַלץ די קעדיציע פון יידן, האָט אָפּגעדעקט דיזע עצמאָנטאַרן אופן פון שלעפן, אין אַ נאָמען, אַ סך מעמאָריע און אַ שאַלה [Berlin, 1973]. דער דער קאַפּיטל שטיל זיך דאָס פרענקליך אין דער טראַנסמיטער מעמאָריע: וואָס ער בראַנגט אויף שטעלט זיך נישט דורכ׳ן אַקט, נאָר מען נעמט ע דורכ׳ן טראַדיציע און רעפלעקציע.

די געשיכטע פון אַ יידישער איטאַליענער שושלה לייענט זיך אויך אין איהרע זאַכן: ketubot דערמאָנירטע, רעגיסטער פון ברודערשאַפטן, קאָלאָפאָנים פון כתבי יד, תפילה-בוכער מיט הערות. Giulia Tamani האָט שטודירט די העברעישע כתבי יד דעקאָרירטע פּראָדוצירט אין איטאַליע, אַנטװײַז-ן די רייכקײַט פון דער קולטור פון בוך װו יעדער קאָפּיע האָט אָפט אַראָפּגעשטעלט, אין איהר קאָלאָפאָן, דעם נאָמען פון דער בעסטעלער אָדער פון דער קאָפּיסט און דעם אָרט פון דער קאָפּיע [Tamani, 2010]. עס איז דורך דער זאָרט קוואַלן אַז די טאָפּאָנימיק־סורנעמס פלאָריזגן אין דער דאָקומענטירונג: אַן אַקט סיגנט «di Montalcino», אַ דערמאָנונג אין אַ רעגיסטער פון קהילה, אַ הערה רנדיק אין אַ בוך איבערגעגעבן.

די איטאַליענער קולטור פון העברעישן בוך איז געװען, ווי האָט צײַגט Bonfil, אונצעטרענליך פון דער לעבן קהילה: די קאָפּיע, די דערמאָנירונג און דער קאָנזערװאַציע פון טעקסטן האָבן שטאַנען אַ טײל פון דער סימבאָליש־עקאָנאָמיע פון משפּחות [Bonfil, 1994]. אַ שושלה Montalcino, ווי אַנדערע טאָסקאַנער משפּחות, וועט ווירקליך האָבן הינטערלאָזן זולכע שורות — חתונה־קאָנטראַקטן, בנינים־אינשריפציעס, רעגיסטער פון condotta — אַז בלײַבן צו אַוויסגראָבן אין דע אַרכיוו־קוועלן פון Siena, פון Florenz און פון Livorno.

מיר האָלטן אַלזא פאר־שײַן-ליך, אָן אָבער־צו־דאָקומענטירן שטיק אויף שטיק, די עקזיסטענץ פון אַן אַרכיוו־דעפּאָ פון דעם נאָמען: דער קאַפּיטל מאַרקirt די סוכה צו־קומען איז מער ווי ער קלאָוזט אַ הויפּטזאַץ. דער עהרליכקײַט פארלאנגט צו זאָגן: עס זײַנען די וועגן וואס זײַנען געגרינדעט, נאך נישט די שטיקער.

דער נאָמן Montalcino לאָזט זיך לייענען ווי אַן עפּיטאָמע פֿון דער איטאַליענישער יהדות: אַ טאָסקאַנער טאָפּאָנים וואָס איז געװאָרן פאַמיליע־נאָמן, באַשטעטיקט דורך דעם רעפּערטואַר פֿון Schaerf [Schaerf, 1925], אַײנגעװאָרצלט אין דער עקאָנאָמיע פֿון די קהילות־שטעטלך פֿון Sienna [Bonfil, 1994], און וואָס איז צו טאַל וואָס ווערטער קלאַפּט דורך די גרויסע מאָדערנע בעװעגונג װאָס האָט אַזוי פֿיל טאָסקאַנער פֿאַמיליעס גײֿגן Livorno און דערנאָך קײן Maghreb [Lévy, 1996]; [Lévy, 1999]. דאָרט ווו דער טראַדיציע באַשטאַט אַ זיכרון פֿון הערשטאַמונג, באַשטעטיקט דער אַרכיוו דעם קיידער אָן אַלטזיד צו בענעמן די שושלת: דעריבער זענען אַזוי פֿיל פֿון דעם בלעטער ענטפֿערנט צום מעגלעך אַנגענאָמן אַלס צום באַשטאַטיקט.

בלײַבט דעם עיקר, וואָס Yerushalmi האָט אונדז גלערנט צו אָנערן: אַ נאָמן איז אַ זיכרון וואָס גײט [Yerushalmi, 1984]. Montalcino — דער הילבערג פֿון דער אַלטער אייכן־בײים — דויערט אַװײטער, דורך אַלע וואָס האָלטן אים, צו זאָגן אַ אָרט, אַן גלות, און אַ ערגעבנקײט. דער גרויסער בוך זאָגט ניט אָז ער האָט אַלץ באַשטאַטיקט; ער האָט געװאָלט, קאַפּיטל נאָך קאַפּיטל, לויאַל צו פּאַרשיידן דעם וואָס מער װייסן פֿון דעם וואָס מען טראָגט אַװיטער, און פֿאַרעפּנען די ארכיװן ווו די שושלת דערװאַרט נאָך אַלעמאָל צו זײַן גאַנץ געפֿונדן.