משפּחה Grabli

דער שטודיום פון דעם משפחה־נאמן Grabli הייבט זיך אן מיטן דער וואָרצל. דער קהילה־אנמערקונג בינדט אים צו אַ אַרביער־וואָרט וואָס מיינט דעם סִיווִיא, דאַס איז צו זאָגן דעם האַנדווַערקער וואָס צעטיילט דעם קאָרן פון דער שׂוּנָה, דעם מעל פון דעם קלאַיע, אָדער דעם פיין זאַנד פון דעם קִישָׁע, מיטן עצם אַ סִיווִיא. דער אַרביער־וואָרצל gharbala / ghirbāl (غربال, „דער סִיווִיא, דער קרִיבל") און דער פֿערבונדענער ווערב, וואָס מיינט „סִיווִירן, קרִיבלן", גיבן אויף פאַקט אַ קוועל פון שפּראַך־קאָהערנציע: אַ gharbāl איז אַ סִיווִיא, און דער וואָס מאַכט געברויך פֿון דעם אָדער פֿאַבריצירט זיי קען האָבן באקומען אַן אָפּנאַמען פון מעלאָכה.

דעם לאָגיק פֿון אַנטשטייִנדיקן איז גאַנץ דאָקומענטירט דורך דעם יודעו־מאָראָקאַנער אָנאָמאַסטיק. Laredo, אין זיין עסיי פון אָנאָמאַסטיק, האָט דורכגעצייכנט אַ סך משפחה־נעמן געשאָפן פֿון אַרביער־מעלאָכע־נעמן, וואָס גיבט עדות איבער דער טיף־פֿאַרשלונגענהייט פֿון יידן אין דער האַנדווַערקער־עקאָנאָמיע פֿון מאָראָקאָ [Laredo, 1978]. די מעלאָכע־נעמן מאַכן אַיינס פון די גרויסע משפּחות־פֿאַמיליעס אַנטשטייִנדיקן פון קאָרפּוס, לעבן־דער די טאָפּאָנימן און די שׁמיצנעמן. Joseph Toledano, באַהאַנדלנדיק די משפחה־נעמן פון יידן פּון צפון־אַפֿריקע, באַשטעטיקט אַז די אַבלייטונג פֿון אַ מעלאָכה וואָס דער אָרטנאָמער שטאַמ האָט אָסקוואַנט איז אַיינס פֿון די מער־פֿאַרברייטעטע מעכאַנִיזמן פון משפחה־נאַמען־שאַפּונג אין דער געגנט [Toledano, 2003].

אָבער עס איז נייטיק צו בלײַבן אָנזיכטיק. די בדעה „סִיווִיער" איז עס גרייס איז וויסנשאַפטלִיך גוט פֿונדירט, אָבער דער צפון־אַפֿריקאַנער אָנאָמאַסטיק איז רײַך אין האָמאָנימיע און אין דעים־נאָמן. Paul Sebag, אין זיין שטודיום וועגן די נעמן פון יידן פֿון טוניזיע, האָט דערהויבן ווי פֿיל אַ יח איז נאָר אָפּנעמער אַ פּאָר אָטימאָלאָגיעס קאָנקורירן לויט אַז מען בינדט אים צו אַרביער, צו אִברִית, צו שפּאַניש אָדער צו בערבער [Sebag, 2002]. אַ משפחה־נאמן צו קלינג נאָקענדיק צו Grabli קען, טעאָרעטיש, האָבן ווייִזט צו אַ וואָרצל אַز אַדער דעם סִיווִיא, אָבער אויך צו אַ טאָפּאָנימ אָדער צו אַ אַנדער מעלאָכה. דעריבער ניימן מיר דער אומצעלונג פון דעם סִיווִיער ווי געשטייַלט אויף דעם שפּראַך־פּלאַן אין זיין פּרינציפּ, אָבער מיט דער אָנערקענוניק אַז עס שטיצט זיך ערשטנס אויף דער טראַדיציע וואָס איז אַרומגעזאַמלט און אויף דער קאָהערנץ מאָרפאָלאָגיש, מער ווי אויף אַ קיט פון נאָטאַר־אַקטן מיטן נעמן.

דער מעלאָכה פון סִיווִירן, אָדער מער ברייטער דער אַדער וואָס האָט אַנטייל אין דעם ווָרק פֿון קאָרן און מעל, האָט אָפּגענומען אַ ווירקלעכן פּלאַץ אין דער עקאָנאָמיע פון דעם mellah. די מאָראָקאַנער יידן זײַנען געווען אָפּאָפּט צוגעשטעלט אין די מעלאָכות פון האַנדווַערק, פֿון קליין־הענדל און פֿון אַבשטעלן פֿון מאַטירן, ווי אַזעי פֿאַרשרײַבן הן דער יידיש־געזעלשאַפטס־אִסטאָרִיקער פֿון פון־קאָלאָניאָל־צײַט [Deshen, 1991]. אַ נאַמן פֿון מעלאָכה ווי Grabli האָט אָלסא גאָרנישט אָנעקדאָטיש: ער זאָגט דעם אַרײַנשטעלן פֿון אַ משפּחה אין דעם פּראָדוקטיוו־געוועב פון אַ שטאָט.

צו אַנטהאָלטן גראַבלי אין זײן עקאָסיסטעם, דאָס איז נייטיק צו פֿאַרשטיין די גראַמאַטיק אַלגעמיין פֿון יידישע נעמן פֿון מאָראָקאָ. דער ווערק פֿון Laredo בלײַבט דאָ דער גרונדשטיין: זײן יסוד פֿון אָנאָמאַסטיק יוודיש־מאָראָקאָנער האָט געשטעלט די קאַטעגאָריעס וואָס שטרוקטורירן נאָך הײַנט די פֿאָרשונג [Laredo, 1978]. מען יונטערשײַדט דאָ, שעמאַטיש, די נעמן פֿון ביבלישע און העברעאישע אָפּשטאַם, די נעמן שפּאַניש און פּאָרטוגעזיש אַרױסגעקומן פֿון ספּאַנישע און פּאָרטוגעזישע גזֵרוֹת פֿון 1492 און 1497, די נעמן אַראַביש און בערבער פֿון דער אײגנער אונטערשיכט, און די נעמן פֿון מעלאָכות אָדער פּאַשקבילן.

דער פּאַטראָנים Grabli שטעלט זיך קלאָר צו דער שיכט אַראַבישפּראַכיג אַײגן, קעגן אָפּן צו דער שיכט היספּאַנישער פֿון Megorashim (די גזֵרוֹת ספּאַנyon) אָדער צו דער שיכט פֿון Toshavim וואָס טראָגן עטליכע מאָל בערבערישע נעמן. דער אונטערשיד דאָס איז נישט נייטראַל: ער לענקט די געאָגראַפֿישע היפּאָתעזע צו די געמיינשאַפטן פֿון דער פּנימות פֿון מאָראָקאָ, דאָ װו דער אַראַביש דיאַלעקט און יידיש־אַראַביש דאָמינירטן דאָס טעגלעך לעבן, אנשטאָט צו די געמיינשאַפטן פֿון צפון (Tétouan, Tanger) געצײַכנט מיטן haketia, דעם דער רעד יידיש־שפּאַניש [Leibovici, 1984].

Joseph Chetrit, ספּעציאַליסט פֿון דער ליטעראַטור און פֿון דער שפּראַך יידיש־אַראַביש, האָט געװיזן די לעבנדיקייט פֿון דער קולטור־זאַמע דער פֿולקס אַז פֿאַרטרייטן האָט די לעבן פֿון יידן פֿון מאָראָקאָ, פֿון טוניזיע און פֿון אַלזשיריע [Chetrit, 2007]. עס איז אין דעם עולם פֿון שפּראַך וואָס שמידן זיך אַ נאָמן ווי Grabli: אַ וואָרט פֿון טעגלעך — דער סיטער — בקומט, דורך מעטאָנימיע פֿון דער מעלאָכע, די אַרבעטיקיידג פֿון אַ משפּחה. Toledano פּאָקס אַראָפּ אַן דעם פּונקט אין זײן געשיכטע פֿון משפּחות: דער צפּון־אַפֿריקאַנער פּאַטראָנים איז אַקמאָל נישט אַרױם; ער פּעטריפיירט אַ זיקרון בעלן, אפילו אַז זאָל עס זײן דער פֿון אַן בשלימות דער סיטער [Toledano, 1999].

מען וועט צו מאָרקן סוף אַז די שרייבונגען פֿון זעלכע נעמן וועקסן גאָנץ שטאַרק לויט די שריפטן — פֿראַנצעזיש, שפּאַניש, העברעאיש — אָיב אַ זעלבער נאָמן קען דערשיינן אונטער עטליכע פֿאָרמן אין די רעגיסטרן. דער אָרטאָגראַפֿישער בוועגונג, סיגנאַל געווען וועגן Sebag פֿאַר די נעמן פֿון טוניזיע, גילט אויך פֿאַר מאָראָקאָ און קאָמפּליצירט די טרײַسערקייט גענעאַלאָגיש [Sebag, 2002].

אויב Grabli באמת באַצייכנט אַ זיבער, דאַן שפּראָצט די ליניע אין דעם קאָנקרעטן וועלט פֿון מעלאַה, דעם ייִדישן קװאַרטאַל אין מאַראָקאַנישע שטעט. Shlomo Deshen האָט אַן אַנטראָפּאָלאָגישע באַשרײַבונג פֿון דעם פּרעקאָלאָניאַלן ייִדישן לעבן געליפֿערט, אַ לעבן פֿון קהילות וואָס האָבן זיך ארגאַניזירט אַרום דער שיל, דעם ראַבינישן בית־דין און די האַנטווערקס־גילדן [Deshen, 1991]. די האַנטווערקער האָבן דאָרטן אָפֿט פֿאַכן פּראַקטיקירט וואָס מען האָט פֿון פֿאָטער צו זון איבערגעגעבן, וואָס דערקלערט פּונקט ווי די פּאַרנאָסע־נעמען האָבן זיך קריסטאַליזירט אין ירשנדיקע פֿאַמיליע־נעמען.

דער זיבערמאַכער, אָדער דער וואָס האָט גאָרנדל זאַכן ווי קאָרן, מעל, אָדער אַפֿילו מאַטעריאַלן ווי קאַלך אָדער זאַמד פֿאַר בנין, האָט אַ ראָלע גע שפּילט אין אַן עסנציעלן עקאָנאָמישן קייט. אין אַ געזעלשאַפֿט וווּ דאָס מאָלן און דאָס בעקן האָבן דעם טעגלעכן שפּײַז אויסגעבויט, האָט דער זיבערמאַכער זײַן אָרט געהאַט. Norman Stillman האָט אין זײַן געשיכטע פֿון ייִדן אין איסלאַם לענדער דערמאָנט ווי זייער ייִדישע קהילות זיך האָבן ספּעציאַליזירט אין אַ ריי פֿאַכן וואָס האָבן זיך ערגאַנצט מיט יענע פֿון דער מוסלמישער מערהייט, פֿאַרנעמנדיק פּראַציזע האַנטווערקלעכע און האַנדלערישע נישן [Stillman, 1979].

די רעכטלעכע לאַגע פֿון דעם קהילות האָט זיך אָנגעשטיצט אויפֿן דזשִימִי־סטאַטוס, וואָס האָט אַ שוץ גאַראַנטירט בתמורה פֿאַר אַיינשרענקונגען און דעם ספּעציפֿישן שטײַאַר. Stillman האָט מיט גענויקייט די מקורות פֿון דעם סטאַטוס אָן זײַנע ענדערונגען אין צײַט און ראַום דאָקומענטירט [Stillman, 1979]. אַ פֿאַמיליע ווי Grabli האָט אַלזאָ אין דעם ראַמען גע לעבט, ווי אַ מאָל בעסער, ווי אַ מאָל ערגער, לויט דעם פּאָליטישן קאָניונקטור און די שייכות מיטן מאַכזאַנישן כּוח.

עס דאַרף קלאָר ווידערהאָלט ווערן: מיר האָבן ניט, אין דעם פֿאַראַנענעם קאָרפּוס, קיין נאָמינאַטיווע אַקטן וואָס שטעלן אָן דעם פּרעציזן יחוס פֿון אַ באַשטימטער Grabli פֿאַמיליע. דאָס קאַפּיטל באַשרײַבט אַלזאָ דעם ווערשײַנלעכן לעבנסראַמען פֿון אַ ליניע מיט דעם נאָמען, אויפֿן יסוד פֿון פֿעסטגעשטעלטן וויסן וועגן דער מאַראָקאַנישער ייִדישער געזעלשאַפֿט, און ניט אַ דאָקומענטירטע פֿאַמיליע־כּראָניק. עס איז דאָס ערלעכקייט פֿון דער מעטאָד וואָס פֿאָדערט דעם דיוק: דער קאָנטעקסט איז פֿעסט אויפֿגעבויט, דאָס אָנווענדן אויף אַ באַזונדערע פֿאַמיליע בלײַבט אַ ראַציאָנעלע אינפֿערענץ.

דער ענדיקנדיקער נײַנצנטער יאָרהונדערט און דער ערשטער עס־עם־יאָרהונדערט האָבן אומגעשטירט די איודישע קהילות פֿון מאָרוקו, און יעדע שושלת Grabli איז דאָרטן נאָטווענדיק צונומן. Mohammed Kenbib, אין זיין מייַסטערליכער שטודיע וועגן די באַציאונגען צווישן איודן און מוסלימים, האָט צורקן־גיזוגט די טיפֿע פאַרווארדלונגען פֿון דער פּעריודע 1859-1948: דורכדרינגן דער אייראָפּייִשער מעכטן, שפּיל פֿון קאָנסול־שיצן, אויפֿשטײַג פֿון שפּאַנונגען און סאָציאַלע נײַ־צוזאַמענשטעלונגען [Kenbib, 1994]. Robert Assaraf האָט אויף זיין זײַט אַרומגעפאַסט דעם גאַנצן «געװיסן געשיכטע פֿון די איודן פֿון מאָרוקו» פֿון 1860 ביז אָפֿן ענד פֿון דעם עס־עם־יאָרהונדערט, אַרומגעװאַנדלט דעם דראָט פֿון פּאָליטישע און דעמאָגראַפֿישע פאַרשטעלונגען [Assaraf, 2005].

דער אויפֿשטעלונג פֿון דעם פֿראַנצויזישן פּראָטעקטאָראַט אין 1912 האָט אַרײַנגעברענגט נײַע אַדמיניסטראַציעס, נײַע שולן — בעכעס די פֿון דער Alliance israélite universelle — און נײַע מאָביליטעטן. די פֿאַמיליעס פֿון אָרטיזאַנים פֿון די mellahs, וואָס אַ שושלת פֿון סיװטן־זיער האָלט מעגן זײַן געװען, האָבן דאַן געקענט די אייראָזיע פֿון דעם טראַדיציאָנעלן מעלאַכים, קאָנקורירט דורך מאַנופֿאַקטוריערטע פּראָדוקטן און דורך די פאַרווארדלונגען פֿון דעם מאַרק. Kenbib האָט פֿיין אַנאַליזירט דעזן דיאַלעקטיק צווישן שטיישטקײַט פֿון אַלטע סאָלידאַריטעטן און צוציונג פֿון אייראָפּייִשער מאָדערנקײַט [Kenbib, 1994].

דער צווייטער וועלט־מלחמה איז אַ גרויסער פּרובן. אונטער דעם Vichy־רעזשים, די איודן פֿון מאָרוקו האָבן געליטן דיסקרימינאַטאָרישע מאָסנ, און די פּיגור פֿון סולטאַן Mohammed V אין דעם צוזאַמענהאַנג האָט געװען קײַן שפּעציפֿישער שטודיע פֿון Robert Assaraf [Assaraf, 1997]. דער אפּיזאָד דערמאַנט אַז אפֿילו די מאָדעסטסטע פֿאַמיליעס — די וועלן דער נאָמען זאָגט דעם דעמוט פֿון אַ מעלאַך — זײַנען געװען הײַפּיק צו די גרויסע וועלן פֿון דער קאָנטינענטאַלער געשיכטע.

אַכסקײַס פֿון דעם קאָנפֿליקט, דער אַספּיראַציע צום אָפֿהײַן האָט אינטענסיװירט. די אַװייגערונג קײן Israel, צו Frankraykh און Canada, פֿון די יאָרן 1948-1956, האָט לײַדיקט ביסווײַלן די mellahs און דיספּערזירט די שושלות. עס איז אין דעם מומענט אַז שום־נעמן ווי Grabli האָבן זיך פֿאַרשפּרײַט בײַ יענער דער מאָרוקו, געטראָגן דורך דער דיאַספּאָרע, און אַז זײער אָריגינעלער עטימאָלאָגיע זיך אַמאָל אַװעק שװינדט אין דער מעמורי פֿון די אַפּיקאָמן. Assaraf האָט בעשרייבן דעם גרעסט פֿון דעם אַקסאָדוס און איר קאָנסיקװענצן אויף דעם קאָמיונאַלן געװעב [Assaraf, 2005].

מיט דער צעטיילונג פון דעם XX יאָרהונדערט, ווערט די געשיכטע פון Grabli די געשיכטע פון אַ מנהגן איבערגעגעבן מער ווי פון אַ אַרכיוו וואָס איז צו קאָנסולטירן. די משפחות וואָס זיינען אַװעק פון מאָראָקאָ נעמען מיט זיך זייערע נעמען, זייערע רִיטואָלן, זייערע דערציילונגען פון ווַלפאָרץ און זייערע קולינאַרישע סליחות, וואָס מאַכן זיך איצטער דעם הויפטזאַכליכסטן פאָרנעם פון זיך. דער הוצאה פון די hilloulot — דעם ווַלפאָרץ צו די קברים פון די צדיקים — דאָקומענטיִרט דורך די צייטנייטדיקע העלפמיטלן וועגן די ייִדן פון מאָראָקאָ, בלײַבט אַ לעבעדיקער אָרט פון דער מנהגן [MoroccanJews.org, 2024].

אין דעם קאָנטעקסט, דער זינוע פון דעם נאָמען «סִיװער» פּונקציאָנירט ווי אַ סימבאָלישער הוצאה. די נאָכקומלינגען וואָס פרעגן זיך וועגן זייערן פאָמיליעננאָמען געבן זיך אין דעם רידער, דעם נס פון דעם אָר־אַרטיזאַן: סִיווערן, סאָרטירן, טרענענ דעם גוטן קאָרן — מעטאַפאָר וואָס די ייִדישע טראַדיציע זיך אַליין לעכערט, פון דעם בחירה פון דער תורה ביז צו דער אַוסוואָל פון דעם טױער און אונרײן. דער קלאַנג איז ניט באַשטעטיקט ווי אַ אָריגינאַלע אַבסיכט פון די טראָגער פון דעם נאָמען; ער שטײט צו דער דורך־צעדר תורגום און דער מנהגן־אַניגנונג פון די הײנטיקע דורות, און מיר געבן זי זאָ.

די מונדלע איבערגאַב, איצטער ווייסט מען, איז אַ זאַך באַלוינדיק און בריכלעך. Joseph Toledano, וואָס האָט זאמלט קוואַנטיטעט פון פאָמיליע־טראַדיציעס פון צאָפן־אַפריקע, איז מרגיז אױף דער נויטיקײַט צו קרייצן די דערציילונגען מיט די שכנים געשריבן, ווײַל די משפחה־מנהגן טענדנץ צו רקאָמפאָზירן דעם פאָרבײַ אַלם די בידערפניסן איידענטיטעט פון דעם הײנט [Toledano, 1999]. פאַר די שושלת Grabli, דער איצטיקער שטאַטוס פון די ידיעות װאָס זיינען פאָרשטים, ערלויבט נישט צו באַשטעטיקן אַ קאָנטינואָלן גענעאָלאָגיש קײַט: וואָס שטײט צו אַ איבערגאַב איז וואָס מערסטנס דער נאָמען, זיין מױגליך זינוע, און די שיכות צו דער גרויסן קהל יהודי־מאָראָקאָנעקסט.

אַזוי די קאָנטור איז פון דעם שטאַטוס פון דעם קאַפיטל: ער שטײט צו דער מנהגן־איבערגעגעבן פיל מער ווי פון דער געשיכטע אַנגעשטעלט. ער מכּובד די דערציילונג וואָס די משפחות מאַכן זיך פון זיך, כּלל־בחינה ווען ער טראָגן קלאַרלי די גרענצן דערביי וואָס דער היסטאָריקער קען מער נישט בורג דעם טערן. ס'איז אין דעם פּלאַץ, צווישן דעם נאָמען און דעם זיכראָן, וואָס איז איצטער לעבעדיק די שושלת Grabli.

ביי דער ענדונג פון דעם וועג, דער נאָמן Grabli ערשיינט ווי אַ פונקט פון ציזאַמנשטאָס צווישן ד(ה) טראַדיציע און דער אַרכיוו. די טראַדיציע, געזאַמלט דורך קהילות־באַזן, באַווייזט אים דעם סימן פון „טאַמיזער", אַברגעלייטן פון ערעביש; דער גילומדער אַרכיוו, דורך די אָנאָמאַסטיק פון Laredo און Toledano, באַשטעטיקט די לינגוויסטישע פלאָזיביליטעט פון דעם לייענונג און שטעלט זי אין דער גרויסער משפּחה פון יודאו־מאָראָקאנער מעטיערנאָמן [Laredo, 1978] [Toledano, 2003]. טראַדיציע און פאָרשונג ענטפערן זיך עס־ווי, אָן זיך צו וויידערשפּרעכן, אָבער אָן זיך אויך נישט פאַרשטעלן אייז־דעם־אנדערע.

וואָס מיר קענן באַשטימט באַשטעטיקן הלט צום היסטאָרישן קנאָל: דאָס לעבן פון mellahs, דער סטאַטוס פון קהילות, די אומשטורציש פון דער מאָדערניטעט און די דערצאָיוג פון דעם XX יארהונדערט זײַנן שטאַרק פאַרברעמנט דורך די היסטאָריאָגראַפיע [Kenbib, 1994] [Assaraf, 2005] [Stillman, 1979]. וואָס מיר קענן נישט באַשטימט דערווידערהאָלן, אָן־ברוך פון טרעף נאָמינאַטיוו אין דעם אַרכיוו־קאָרפוס, איז דער מוצא פון אַ בעסטימטער משפּחה Grabli. דאָס חַסרון, ווײַט פון זײַנדיק אַ נידערלאָגע, איז אַ געבן: עס שטעלט עהרליך די גראַניץ פון דעם וויסן און רופט די יבנים אַרויף צו פּאָטשיק די זוכה אין דעם צילן־רעגיסטערן, רבנות־אָקטן און קאָנסיאולער־אַרכיווען.

דער „גרויסער ספּר פון Grabli איז אַזוי ווייניקער דער דערצוילונג פון אַ דינאַסטיע ווי אַ תּימירונג אויף דער אופן וואָס אַ נאָמן טראָגן קען דער היסטאָריע. טאַמיזן, עס איז סאָרטירן; און דער היסטאָריקער, ביי זיין וועג, טאַמיזט די קוולן צו אונטערשיידן דעם זיכערן פון דעם מסתּבר און דעם מסתּבר פון דעם דערגעיאָרט. אַז דעם לינעזש, דעסן נאָמן עצמו רופט אַרויף דעם מאָוועמענט, געפּינן אין דעם זייטן דעם גטרוי־שפּיגל פון וואָס מ'וויסט, וואָס מ'באָגטן, און וואָס מ'דערמאָנט־זיך.