גיין צום אינהאַלט
Zakhor
ראשונים1101-1200 apr. J.-C.

XIIטן יאָרהונדערט נאָך דער ציַיטרעכענונג

Maïmonide et l'apogée de la pensée médiévale

קיצור

Maïmonide (1138-1204) codifie toute la halakha dans le Mishneh Torah et la philosophie dans le Guide des égarés. Nahmanide, Tosafistes, premiers kabbalistes de Provence. Expulsion d'Angleterre (1290).

וויכטיקע געשעענישן

  • 1147Les Almohades prennent Cordoue ; persécution des Juifs et chrétiens en al-Andalus.
  • 1165Maïmonide s'installe à Fostat (Le Caire) ; devient médecin du vizir de Saladin.
  • 1177-1178Maïmonide achève le Mishneh Torah, codification totale de la halakha en hébreu.
  • c. 1190Publication du Guide des égarés (Dalalat al-Ha'irin) en judéo-arabe.
  • 1190Massacre de York : 150 Juifs se suicident dans la tour de Clifford.
  • 1204Mort de Maïmonide au Caire ; enterré à Tibériade.

דאָס יאָרהונדערט אין דערציילונג

Le XIIᵉ siècle apr. J.-C. est dominé par une seule figure, si haute que le judaïsme dira pendant des siècles : *« De Moshe (Moïse) à Moshe (Maïmonide), il ne s'est pas élevé de Moshe. »* **Moshe ben Maïmon** (1138-1204), dit *Maïmonide* ou *le Rambam*, est le plus grand philosophe et halakhiste juif du Moyen Âge, et peut-être de tous les temps.

Il naît à Cordoue en 1138, mais dès 1148, les Almohades — nouvelle dynastie berbère fondamentaliste — prennent la ville et imposent aux Juifs et chrétiens le choix entre conversion à l'islam, exil ou mort. La famille Maïmon fuit, parcourt le sud de l'Espagne et le Maroc, puis la Terre d'Israël, et s'installe finalement à Fostat (Le Caire) en 1165. Moshe soutient financièrement sa famille par le commerce avec son frère David — puis, après la mort de David en mer vers 1168, il se consacre à la médecine et à l'étude. Il devient médecin du vizir al-Fadil, puis du sultan Saladin lui-même. Les lettres qu'il écrit à ses disciples décrivent ses journées épuisantes : consultations à la cour toute la journée, visites à domicile, et, tard dans la soirée, enseignement à ses étudiants juifs.

Son œuvre est triple. **Le Commentaire de la Mishna** (1168), en arabe, premier commentaire systématique rédigé depuis l'Antiquité. Il y introduit les *Treize Principes de la foi* qui sont depuis récités par les Juifs observants chaque jour. **Le Mishneh Torah** (1177-1178), écrit en hébreu mishnique pur, est une codification exhaustive de la halakha en 14 volumes. Il couvre tous les domaines — sanctuaire, prière, Shabbat, fêtes, mariage, tribunaux, rois — et présente le droit juif sans discussion talmudique, comme un code. Il suscite à la fois l'admiration et la controverse : certains rabbins reprochent à Maïmonide d'avoir court-circuité la discussion dialectique. **Le Guide des égarés** (*Moreh Nevoukhim*, c. 1190), écrit en judéo-arabe, tente la synthèse entre la foi biblique et la philosophie aristotélicienne. C'est un chef-d'œuvre de subtilité, parfois hermétique, adressé à un disciple tiraillé entre Torah et philosophie. Il influencera profondément Thomas d'Aquin, Spinoza, Hermann Cohen.

Maïmonide meurt en 1204. Son corps est transporté à Tibériade, où sa tombe reste lieu de pèlerinage. Ses polémiques posthumes — la « controverse maïmonidienne » des années 1230 — verront ses œuvres brûlées à Montpellier par ses adversaires traditionalistes, puis interdites un temps par Shlomo de Montpellier, avant d'être finalement adoptées par tout le judaïsme.

Dans le monde ashkénaze, les **Tossafistes** — disciples et descendants de Rashi — continuent l'œuvre du maître. Rabbenou Tam, petit-fils de Rashi, est le plus grand. Avec Ri (Rabbi Isaac) et les écoles de Troyes, de Sens, de Paris, ils créent un nouveau genre : les *Tossafot* (« additions »), gloses dialectiques imprimées face au texte de Rashi dans chaque Talmud. Ils innovent une halakha ashkénaze distincte.

En Provence, une nouvelle mystique apparaît : la **Kabbale**. Rabbi Isaac l'Aveugle, fils du Raavad de Posquières, enseigne à Narbonne les premières doctrines des *sefirot*. La pensée gnostique chrétienne et philosophique néoplatonicienne nourrit cette renaissance mystique qui éclora au siècle suivant avec le Zohar.

Les persécutions s'intensifient. La Seconde Croisade (1147) relance les violences. En 1171, à Blois, 31 Juifs sont brûlés sur la fausse accusation de meurtre rituel. En 1190, à York, 150 Juifs assiégés se suicident dans la tour de Clifford. En 1215, le IVᵉ concile du Latran impose la rouelle distinctive. Le siècle s'achève dans un monde qui se ferme — mais qui a produit un Maïmonide.

פּערזענלעכקייטן פֿון דעם יאָרהונדערט (232)

Aaron ben Ḥayyim Ha-kohen

Aaron ben Joseph de Beaugency

Aaron ben Meshullam ben Jacob de Lunel

Aaron Ben-zion ibn Alamani

Aaron d'York

1101–1268

yidisher finanser un groser rov Anglye

Aaron de Cantorbéry

Aaron de Lincoln

Aaron Halevi

1200–1290

rabin un legalist fun der tsayt fun Rishonim

Aaron of York

Abba Mari ben Isaac de Saint-gilles

Abbas, Judah Ibn, de Fez

Abélard, Pierre

Abner

Abraham bar Hillel

Abraham bar Hiyya

vers 1070–1145

matematiker, astronomi un filosof fun Barcelona, eyner fun di ershte vos hot geschribn vissenschaftlekhe traktayn in hebreyish. Zayn verk iber geometrie hot influyts gehat af latin-Eyrope.

Abraham ben David de Posquières

1120–1198

Provençal rabbi and Talmud commentator (c.1125–1198)

Abraham ben Isaac de Narbonne

1110–1158

frantseysisher rov

Abraham ben Joseph D'orléans

Abraham ben Maïmonide (Avraham ha-Nagid)

1186–1237

Eyntsiker zun fun Rambam, hot im nokhgefolt vi Nagid fun der yidisher kehile Mitsroyim un doktor-ba-hoyf mitn achtsehn yor. Mekhaber fun etishn un geystlikn fuhrer Kifayat al-Abidin (Hamaspik le-Ovdey Hashem), hot er defendirt di verk fun zayn foter un gemakht sakh tshuvois tsum kehiles fun Mitsroyim, Eretz Yisroel, Siria un Teymen.

Abraham ben Moses de Ratisbonne

Abraham ben Nathan ha-Yarhi

c. 1155–1215

שטאַמער פון Lunel, מחבר פון Sefer ha-Manhig אויף דער ליטורגיע קוסטומס.

Abraham de Troyes

Abraham Fils de Samuel le Pieux

Abraham ibn Daud (Rabad I)

v. 1110 – v. 1180

Geboyrn in Córdoba, flukhtling in Toledo nokh der almohadisher invasion, er iz der ershter vos hot farsumt a sistematisher integrisirung fun aristotelizm in yidishn gedenk. Historiker fun der rabnishn ibersendung, er hot oykh bageystert tsum shkole fun iberzetsers fun Toledo (efsher under dem nomen Avendauth).

Abraham ibn Ezra

1089-1167

פּויעט, גראַמאַטיקער, עקסעגעט און אַסטראָנאָם פון דער שפּאַנישער גאָלדען עפּאָך. זיינע ביבלישע קאָמענטארן, מיטן פּיאָנירשאפטלעכען פילאָלאָגישען שטרענגקייט, פארויסצוביידן דער מאָדערנער ביבליישער קריטיק. אַן אומיידלעכער רייזער, האָט ער איבערגעברעכט דער יודעא־שפּאַנישער קולטור אַרום גאַנצן אייראָפּע.

Abraham of Augsburg

1200–1264

Jewish martyr

Abu al-Bayan ibn al-Mudawwar

1101–1184

Egyptian court physician

al-Maghrabi

AL-TABBAN, LEVI B. JACOB IBN, portant le patronyme arabe Abu l'Fihm

Albertus Magnus

Alfaquin, Joseph

Alfaquin, Salomon

Ali B. Abraham Al-tawil

Ali Ha-levi ben Solomon

Alroy, Ou Alrui, David

Andronic Comnène

Anna

Arnold

Arnold de Cîteaux

As'ad Al-din, Ya'ḳub ibn Isḥaḳ Al-maḥalli

Asher B. Meshullam

Averroès, Ou Abul Walid Muhammed ibn Ahmad ibn Roshd

Azriel de Gérone

v. 1160–1238

Kabalist fun Gerona, talmid fun Yitshak der Blinder, teoryiker fun Eyn-Sof.

Baruch ben Isaac

1140–1212

Daytshisher ortodoks rabin

Baruch ben Isaac de Worms

XIIe–XIIIe siècle

Author of the Sefer haTeroumah, disciple of the Ritzba.

Baruchius , Valentinus

Bénédict D'york

Benjamin B. Isaac de Carcassonne

Benjamin de Tudèle

c. 1130-1173

Voyager un geografer fun Navarre, oytser fun Sefer ha-Massa'ot (Bukh fun reyzn), erzeylung fun zayn fartog fun 14 yor durkhn Eyrope, Mizrekh Mizrakh un Azye. Zayne beshraybungen fun yidishe gemeyndes bilden a shaytse etnografishe kvel oyf der midievaler yidisher velt.

Berechiah ben Isaac Gerundi

Béréchiah ben Natronaï Krespia Ha-naḳdan

Bogolioubski, André

Boleslaw Iii. Krzywousty

Calixte Ii.

Cardinal, Ou Cardineal, Judah ben Isaac

Casimir Ii., le Juste

Crispin, Isaac ibn

Da'ud Abu al-Fadl

1161–1242

karaiter yidisher dokter un gelernter

Daniel ben Solomon

David ben Abraham Ha-laban

David ben Hodaya de Mossoul

David ben Kalonymus de Münzenberg

David de Mossoul

fin du XIIe siècle

Rabbin d'Orient, actif à Mossoul à la fin du XIIe siècle. Neveu de l'exilarque Daniel ben Salomon, mort en 1175 sans héritier mâle, il disputa la charge d'exilarque à son cousin Samuel ; elle revint finalement à Samuel ben Ali ha-Levi.

Dorbolo Ou Durbal, Isaac ben

Efraim ben Isaak

1110–1175

German tosafist and liturgical poet (c. 1110–1175)

Éléazar ben Judah ben Kalonymus of Worms

Eleazar ben Samuel de Metz

Elhanan ben Isaac de Dampierre

fin XIIe siècle

Zun fun Ri haZaken, tossafist gestorbn far zayn foter.

Élie ben Abraham

Élie ben Judah de Paris

Élie ben Shemaiah

Élie de York

Eliezer ben Joel ha-Levi (Ra'avya)

c. 1140–c. 1225

Decisioner German, oytser fun Sefer Ra'avya.

Éliézer ben Samson

Eliezer ben Samuel de Metz (Re'em)

c. 1115–c. 1198

Talmid fun Rabbeinu Tam, oytor fun Sefer Yereïm.

Eliézer de Beaugency

Eliezer di Verona

1101–1300

italyenishn rabiner

Ephraim B. Isaac de Ratisbonne

Ephraim B. Jacob

Éphraïm ben Judah

Ephraim ben Samson

XIIe–XIIIe siècle

Exegete un Ashkenazer tosafist, mystishe kommentar oyf Torah.

Ephraïm de Bonn

1132–1221

rabin far-shraybiker, tossafist un kronik fun der daytshisher Ishuves in 12tn yorhundert

Esperial, Samuel

Fayyumi, Nathanael Al-

Ferdinand Iii.

Flaccus

Formose

Gerondi, Isaac B. Zerahiah Halevi

Gershon B. Jacob Ha-gozer

Gershon ben Solomon ben Asher

Ghayyat, Solomon B. Judah

Gumplin

Datation incertaine : entre le XIe siècle et le XIIIe siècle (hypothèse) — d'après Satire médiévale en allemand; Geiger publia le poème au 19e siècle

Hadrien

Haim ben Hananel ha-Cohen

XIIe siècle

talmid un khaver fun Rabbeinu Tam.

Ḥayyim B. Hananeel Ha-kohen

Hezekiah ben Manoah

1200–1310

Frantseyzer rov.

Hibat Allah Abu Al-barakat B. 'ali B. Malka Al-baladi

Ibn Ezra, Abraham ben Meïr

Ibn Muhajar, Ahub ben Meïr Hanasi ibn

Ibn Sahl, Abū 'omar Joseph ben Jacob

Innocent Iii.

Isaac Ben Abba Mari

1122–1193

12th-century Provençal rabbi

Isaac ben Abraham de Dampierre (Ritzba)

fin XIIe siècle

Nokhfolger fun Ri haZaken oyf di shpitse fun der shuln fun Dampierre.

Isaac ben Asher ha-Levi (Riba)

XIIe siècle

Ershter bekanter tosafist, talmid fun Rashi, in Shpire.

Isaac ben Jacob Ha-laban

Isaac ben Jacob ha-Lavan

XIIe siècle

Talmid fun Rabbeinu Tam, kommentar oyf dem traktat Ketoubot.

Isaac ben Judah

Isaac ben Lévi de Provence

Isaac ben Meir (Rivam)

XIIe siècle

Eynikl fun Rashi, elterer brider fun Rabbeinu Tam, tgestorbn jung.

Isaac ben Meïr de Narbonne

Isaac ben Melchizedek de Siponte

Isaac ben Merwan Ha-levi

Isaac ben Moses of Vienna

Isaac ben Samuel de Dampierre (Ri haZaken)

c. 1115–c. 1184

Raydn fun der Tosafist-shul in Dampierre, bruder-zun fun Rabbeinu Tam.

Isaac ben Samuel de Narbonne

Isaac ben Samuel Ha-sefardi

Isaac ben Samuel Ha-zaḳen

Isaac ha-Kohen de Narbonne

XIIe–XIIIe s.

תלמיד פון Abraham ben David of Posquières (דער Rabad). ער האט געשריבן אַ קאָמענטאַר, הײַנט פאַרלוירן, אויף עטלעכע מַסכתות פון דעם Talmud of Jerusalem, ציטירט דורך שפּעטער אָטאָריטעטן ווי Isaac of Lattes און Menahem ha-Meïri. די Jewish Encyclopedia האַנגט אים פּאָסיבל צו אַן "Isaac ha-Kohen" וווּ דער רִיטואַל אָטאָריטעט וויל געווelt דורך Aaron ha-Kohen אין דער Orhot Hayyim.

Isaac ibn Ezra

1114–1158

spanyol-poyt

Isaac l'Aveugle

c. 1160–1235

זון פון Raavad, איינער פון דער ערשטע kabbalists פון Provence.

Isaiah di Trani

Isaiah di Trani l'Ancien (Rid)

c. 1180–c. 1250

תלמודיסט ראשי של איטליה, מחבר tossafot וקביעות הלכתיות.

Itze de Tchernigov

Jacob B. Gershom Ha-gozer

Jacob ben Nathanael ibn Al-fayyumi

Jacob ben Nethanel al-Fayyumi

XIIe siècle

Onfirer fun Teymene kehile, nemendig fun Maimonides Iggeres l'Teyman (1172).

Jacob ben Samson

Jacob ben Solomon

Jacob D'orléans

Jacob de Chinon

Jacob de Corbeil

Jacob of London

1101–1217

בריטישער רבי

Jair

Jean de Séville

Jéhiel ben Joseph de Paris

Joceus D'york

Joel ben Isaac ha-Levi

XIIe siècle

Rajnai Tossafista, a Ra'avya apja.

Jonathan ben David ha-Cohen

1135–1211

12th-century French commentator on the Talmud

Josef ben Meir ibn Zabara

1140–1200

Katalanischer Arzt und Moralist

Joseph Bekhor Shor d'Orléans

XIIe siècle

עקסגעט און tossafist פון Orleans, תלמיד פון Rabbeinu Tam.

Joseph ben Aḥmad ibn Ḥasdai

Joseph ben Isaac Bekor Shor D'orléans

Joseph ben Jacob ibn Ẓaddiḳ

Joseph ben Judah ibn Aknin

1140–1266

filosof, poyt un shrayber yidish fun n XIII-n yohrhundert

Joseph ben Judah of Ceuta

1160–1226

Moroccan writer and physician

Joseph ben Moses de Troyes

Joseph de Chartres

Joseph ibn Migash

1077–1141

Talmudist fun Lucena in Sfarad, talmid fun Rif, er iz geven der moyre fun tatn fun Maimonides. Zayne komentriyen oyf talmud zenen geven zeyer bekvem bay yore horaot.

Joseph Kimhi

vers 1105–1170

Gramatiker, meforesh un overbrinrer, tate fun David un Moysha Kimhi, befrayer fun Spanyen in Provence. Er hot aynfirt andaluze hebraische gramatike in kristene lender.

Juda ibn Tibbon

1120–1190

gelerte, iberzetter, lingvist un andalusisher rov

Judah B. Kalonymus B. Meïr

Judah ben Abraham

Judah ben Barzillai

Judah ben Isaac

Judah ben Isaac Messer Leon de Paris

c. 1166–1224

Founded an important Tosafist school in Paris (Sir Léon).

Judah ben Menahem

Judah ben Yakar

1170–1220

kabaliste, melamed fun Nachmanides

Judah ibn Shabbethai

1168–1225

משורר ספרדי

Kalonymus ben Todros

Ma'ali ibn Hibat Allah, Abu Al-

Maïmon ben Joseph

Maïmon ben Yossef HaDayan

1110–1170

rov, eksegete un moralist andalusisher XII-ter yohrundert

Maïmonide (Rambam)

1138-1204

דער גרעסטער פילאָסאָף און קאָדיפיקאַטאָר פון יודאַיזם, געבאָרן אין קאָרדאָװע. זיין "Guide of the Perplexed" רעאַליזירט די סינטעזע צווישן אַריסטאָטעלישער פארנונפט און יידישער גלויבן. זיין "Mishneh Torah" איז דער ערשטער סיסטעמאַטישער קאָדיפיקאַציע פון גאַנץ דער יידישער געזעץ. דאָקטאָר פון Saladin אין קאַהיר.

Meïr B. Isaac de Tarascon

Meïr ben Joseph ben Merwan Ha-levi

Ménachem ben Siméon

Menahem B. Judah

Menahem B. Solomon B. Isaac

Menahem ben Perez de Joigny

Meshullam ben Jacob de Lunel

Meshullam ben Nathan de Melun

Moïse B. Benjamin Ha-sofer de Rome

Moïse ben Abraham de Pontoise

Moïse ben Joseph ben Merwan Ha-lévi

Moïse ben Joseph Ha-kohen

Moïse ben Maimon

Moïse ben Nahman (Nahmanide, Ramban)

1194–1270

Eyniker fun di grestn masters fun mitelalterlikher talmudisher literatur. Er haltn di Dispute fun Barcelona (20–31 july 1263) kegn Pablo Christiani far Jacques Ier d'Aragon, gevinen di publiker debatn ober zol aher geyn fun Spanyke. Er end zey teg in Erets Yisroel.

Moïse ben Salomon Ha-kohen Ashkenazi

Moïse ben Todros

Moïse de Kiev

Moïse de Paris

Moïse de Smolensk

Moïse Ha-kohen de Lunel

Moïse ibn Ezra

vers 1055–1138

Poet and philosopher of Granada, one of the great masters of Andalusian Hebrew poetry. Author of penitential poems (selihot) widely circulated.

Moïse Maïmonide (Moshe ben Maimon, Rambam)

c. 1138–1204

געבוירן אין Cordova, אַנטלאָפן צו Fès דאן צו Fostat (Cairo), דאָקטאָר צו דער Ayyubid הוף. מחבר פון Mishne Torah (קאָמפּלענקום halakhic קאָד) און מדריך פון בילנדן (Moreh Nevoukhim), גיפּעל פון מידיעוואַל יידיש פיליסאָפיע. צענטראַל פיגור פון יידיש דאָקטרין.

Moses ben Naḥman Gerondi

Moses Kimhi

c. 1127–c. 1190

Grammarian פֿון Narbonne (ReMaK), מחבר פֿון Mahalakh Shevilei ha-Daat.

Mudawwar, Elias ibn Al-

Munajja, Abu Al-faraj ibn Ṣadaḳah

Naḥman ben Ḥayyim Ha-kohen

Narboni, David ben Joseph

Nathan ben Meïr de Trinquetaille

Nazirite, Isaac

Parḥon, Salomon B. Abraham ibn

Pedro Ii

Pérez B. Menahem

Petahia de Ratisbonne

1200–1225

טשכי רב

Peter

Pethahiah B. Jacob Ha-laban

Rabbeinu Tam

vers 1100–1171

Eynikl fun Rashi un groyse figur fun tosafisten, er hot firт di talmud-shuln fun Ramerupt in Champagne. Zayne halakh-psaker hobn gezekhnt di iudeyske traditsye ashkenazi.

Rabbi David ou-Moché

né vers 1162 (selon une tradition)

L'un des tsaddikim les plus célèbres et vénérés du judaïsme marocain, dont le tombeau se dresse sur une montagne à environ 16 km du village d'Agouim, entre Ouarzazate et Marrakech ; sa hiloula est célébrée à Roch Hodech Hechvan. Selon une tradition rapportée sur la stèle symbolique, il serait né à Roch Hodech Kislev de l'année 4922 (1162). Les sages de Jérusalem l'auraient choisi comme émissaire (chadar) pour collecter des dons destinés aux talmidei hakhamim et aux pauvres de la ville, en raison de son immense érudition, de sa piété et de ses talents de prédicateur. Un miracle célèbre raconte qu'une menora de feu descendit du ciel pour marquer son lieu de sépulture, et de nombreux chants et piyoutim furent composés en son honneur.

Rabbi Yehouda HaCohen ben Soussan

XIIe s.

Maître établi au Maroc auprès duquel Maïmonide vint étudier la Torah après avoir quitté Cordoue (Espagne), à l'époque où le Maroc était réputé comme centre d'étude.

Rashbam

vers 1085–1158

Shmuel ben Meïr, eynikl fun Rashi, iz geven a kommentator biblishe oyf peshat-sakh un tossafist. Er hot oykh komentirti talmud-traktates, vos zaynen iberlozn fartsvayfl fun zayn grosfater.

Robert de Bury Saint Edmund

Salomon ben Abraham ibn Daud

Salomon ben Isaac D'orléans

Salomon ben Méïr

Salomon ibn Ẓaḳbel

Salomon L'égyptien

Samson ben Abraham de Sens (Rash)

c. 1150–c. 1230

Oytoyf fun Tossafot fun Sens, gegangen in Erets Yisroel kasten 1211.

Samson ben Joseph de Falaise

Samuel ben Isaac ha-Sardi

1185

person associated with Hebrew manuscripts

Samuel ben Joseph de Verdun

Samuel ben Kalonymus Ha-ḥazzan

Datation incertaine : entre le XIIe siècle et le XIIIe siècle (hypothèse) — d'après Chef congrégation Erfurt 12e-13e siècles; martyr 1221 daté précisément.

Samuel ben Kalonymus Le-ḥasid de Spire

Samuel ben Reuben de Chartres

Samuel Ha-naḳdan

Samuel ibn Tibbon

1150–1230

frantseysher ortodokser rov

Shemaiah de Soissons

Shemaiah de Troyes

Shemariah B. Mordecai

Sheshet Benveniste

1131–1209

frantseyzisher dokter

Simḥah B. Samuel of Vitry

Todros ben Kalonymus

William de Norwich

Yehiel de Paris

1200–1268

frantsoyzisher rov yid

Yitzhak Dorbelo

1101–1200

French merchant and rabbi

Yom-ṭob ben Isaac of Joigny

Yusuf ibn Teshufin

Zechariah Aghmati

1120–1195

ראַבין, טאַלמודיסט

Zerahiah ben Isaac Ha-levi Gerondi

Zerahiah ha-Levi Gerondi

c. 1125–après 1186

In Gerona geboren, aktiv in Lunel, Autor von Sefer ha-Maor, der den Rif kritisierte.