גיין צום אינהאַלט
Zakhor
ראשונים1001-1100 apr. J.-C.

XIטן יאָרהונדערט נאָך דער ציַיטרעכענונג

Rashi et la Première Croisade

קיצור

Rashi (1040-1105) de Troyes compose les commentaires standards de la Bible et du Talmud. La Première Croisade (1096) massacre les communautés rhénanes. Yehuda HaLevi rédige Le Kuzari.

וויכטיקע געשעענישן

  • 1040-1105Vie de Rashi (Rabbi Shlomo Yitzhaki) à Troyes ; commentaires de toute la Bible et du Talmud.
  • 1079Bahya ibn Paquda achève Hovot ha-Levavot (Devoirs des cœurs).
  • 1096Première Croisade ; massacres des communautés juives de Mayence, Worms, Spire.
  • c. 1140Yehuda HaLevi publie Le Kuzari ; il meurt en route pour la Terre sainte en 1141.
  • c. 1150Abraham ibn Ezra voyage d'Espagne en Italie, France, Angleterre ; commentaires bibliques rationalistes.
  • 1171Affaire de Blois : première accusation d'empoisonnement rituel en Europe ; 31 Juifs brûlés.

דאָס יאָרהונדערט אין דערציילונג

Le XIᵉ siècle apr. J.-C. et le début du XIIᵉ donnent au judaïsme **le commentateur universel** — Rashi — et **le premier grand pogrome médiéval** — les massacres rhénans de 1096. Deux phénomènes inextricables, car c'est à la lumière du premier que le second a pu être surmonté.

**Rashi** (1040-1105), Rabbi Shlomo Yitzhaki, naît à Troyes en Champagne, fait ses études à Worms et à Mayence auprès des disciples de Rabbenou Gershom, et revient fonder à Troyes sa propre école. Il vit du travail de la vigne — l'un des rares éléments connus de sa vie privée. Mais son œuvre, immense, change le judaïsme. Il compose un commentaire complet de la Bible (Tanakh) et un commentaire presque complet du Talmud babylonien — œuvres à ce point décisives qu'elles sont, depuis mille ans, imprimées en marge de chaque exemplaire de ces deux corpus. Sans Rashi, on ne lit pas le Talmud. Sa méthode : le sens littéral (*pshat*) d'abord, l'analyse grammaticale ensuite, la clarification midrashique où utile. Son français vernaculaire — on y trouve près de deux mille gloses en ancien français — fait de ses commentaires un trésor pour l'histoire du français médiéval.

Rashi est juif, français et européen. Il vit une Europe qui se christianise, où les synagogues côtoient les cathédrales en construction, où les rabbins et les moines partagent parfois les mêmes étagères de bibliothèque. Mais ce monde va vaciller.

En 1095, le pape Urbain II appelle à la Première Croisade pour reprendre la Terre sainte. L'été 1096, des bandes de croisés incontrôlés, précédant les armées régulières, traversent la Rhénanie. Dans leur fanatisme, ils raisonnent : pourquoi aller massacrer des infidèles à Jérusalem alors que d'autres infidèles vivent parmi nous ? À Metz, Spire, Worms, Mayence, Cologne, Trèves, Regensburg, ils attaquent les quartiers juifs. Les Juifs cherchent refuge chez l'évêque, qui parfois les protège, parfois les livre. Face au choix baptême ou mort, beaucoup choisissent le *kiddouch ha-Shem* — la sanctification du Nom — en tuant leurs propres enfants et en se suicidant pour ne pas abjurer. À Mayence, 1 000 Juifs meurent en un jour ; à Worms, 800. Au total, plus de 5 000 Juifs rhénans sont tués en 1096. C'est le premier grand pogrome d'Europe médiévale. Les chroniques hébraïques (*Sefer Zekhirah*) en gardent mémoire. Les communautés se reconstituent, mais le traumatisme est fondateur : les Juifs d'Europe apprennent que leur statut peut s'effondrer du jour au lendemain.

En al-Andalus, la lumière brille encore. **Bahya ibn Paquda**, cadi rabbinique à Saragosse, écrit vers 1079 *Hovot ha-Levavot* (« Les Devoirs des cœurs »), premier grand traité d'éthique spirituelle juive — la vie juive n'est pas seulement observance extérieure mais transformation intérieure.

**Yehuda HaLevi** (c. 1075-1141), né à Tudela, médecin à Tolède puis à Cordoue, est le plus grand poète hébreu du Moyen Âge. Ses *Shirei Tsiyon* (« Chants de Sion ») expriment un amour brûlant pour la Terre d'Israël. Son traité philosophique, *Le Kuzari*, met en scène la conversion du roi khazar au judaïsme face à un philosophe, un chrétien, un musulman et un rabbin ; c'est la défense la plus brillante du particularisme juif. En 1140, il quitte l'Espagne pour Jérusalem. La tradition le fait mourir aux pieds de la Ville sainte, piétiné par un cavalier arabe, en récitant son *Ode à Sion*.

**Abraham ibn Ezra** (1089-1167), autre Andalou itinérant, sillonne l'Europe — Italie, France, Angleterre, Provence — écrivant des commentaires bibliques rationalistes qui influenceront Spinoza, et des traités d'astronomie, de médecine, de poésie, de philosophie. En lui, un dernier rayon d'al-Andalus passe aux rabbins ashkénazes et provençaux. Le XIIᵉ siècle s'annonce glorieux malgré tout.

פּערזענלעכקייטן פֿון דעם יאָרהונדערט (150)

Abba Gorion de Sidon

Abiathar ben Elijah ha-Cohen

fin du XIe siècle

Gaon fun Erets-Yisroel, oytser fun Meguilat Evyatar.

Abiathar Ha-kohen du Caire

Abin Ou Abun

Abraham ben Isaac Ha-kohen

Abraham ben Meir Ha-kohen

Abraham ben Samuel

Abu Isḥaḳ Al-elviri

Abun ben Saul

Abun ben Sharada

Achis

Ahimaaz ben Paltiel

Alexander Ii., Pape

Alfonsi, Petrus

Amnon de Mayence

Amram ben Isaac ibn Shalbib

Amram de Jérusalem

Anaclet Ii.

Anan ben Marinus Ha-kohen

Badis

Bahya ben Joseph ibn Paḳuda

Bahya ibn Paquda

c. 1050-1120

Filosof un moralist fun Saragose, oytor fun di Khoyves fun Harts (Hovot ha-Levavot), erstn sistematikshn traktat fun etik un yidisher gaystkhayt. Zayn verk, vos forshkt di innere lebn un emsiker deveykem, blaybt eyner fun di meyst geleznishe pietes-bikher fun yidntum.

Baruch

Baruch Ben Isaac Albalia

1077–1127

Spanish judge and head of a yeshivah in Córdoba

Baruch ben Samuel

1100–1221

daytsh rov

Baṭalyusi, Al-hafiz Abu Mohammed Abd Allah ibn Mohammed ibn Al-sid Al

Belle-assez Ou Rachel

Bellette

Benjamin B. Samuel of Coutances

Benjamin ben Zeraḥ

Benoît Viii

Bérenger de Narbonne

Bernard de Clairvaux

Chélub

Cid, Campeador Ruy Diaz de Vivar

Damiani, Pierre

Daniel ben Azariah

mort en 1062

Gaon fun Eretz-Yisroel, oyf-nakhmkum fun babylonishn geoney-golus.

David Ha-levi

Dion Cassius

Dioscorides, Pedacius Ou Pedanius

Dosa ben Saadia

1012–1018

Gaon fun Soura, zun fun Saadia Gaon.

Elhanan ben Isaac of Dampierre

1100–1184

French Tosafist

Eliakim ben Meshullam

1030–1001

דײַטשער רבן

Élie ben Menahem Ha-zaḳen

Élie ben Mordécai

Éliezer ben Isaac le Grand

Eliezer ben Nathan de Mayence (Ra'avan)

c. 1090–c. 1170

מדין, כרוניקאי של הרדיפות של 1096.

Eliezer ben Samuel

1100–1190

rabbin français

Elijah ha-Kohen ben Solomon

mort en 1084

Gaon fun Erets-Yisroel, last zitser in Tsor.

Empédocle D'agrigente

Siècle corrigé à la relecture : 11e siècle — Grec du Ve siècle avant J.-C. mais sujet traité par philosophes juifs médiévaux

Ghazali, Abu Ḥamid Mohammed ibn Mohammed Al-

Ḥafz Al-ḳuṭi

Haï Gaon

939–1038

Letstn groysen gaon fun Pumbedita, shprakh-farbinder halakhit fun zayn tsayt, mekhaber fun sakh teshuvos un yurideske traktayn. Zayn tot hot oysmarkt di sof fun der era fun gueonim.

Hananel ben Houchiel

vers 990–1053

Talmudist fun Kairouan, oytor fun eynem fun di ershte kontinuyirlihe komenterim oyf dem Talmud, mitnemen di traditsyes fun di gueonim. Zayn verk hobn bageystert Rashi un di seforim-yetshorim sefaradiesh.

Hanoch ben Moïse

mort 1014

Rabiner fun Cordova, figur fun talmudishn eytonomye fun Spania.

Ḥasdai , Abu Al-faḍl ben Joseph ibn

Ḥasdai, Abu Omar Joseph ibn

Ḥazzan, Eleazar Ha-

Hezekiah Gaon

1038–1040

Gaon פון Poumbedita און exilarch, דער טױד פון וועלכער זעצט אַן ענד צום gaonic צײַטן.

Hillel ben Eliakim

1001–1101

רב יווני

Hiyya al-Daudi

1080–1154

ספּאַנישער רב

Ibn Alfange

Ibn Bal'am, Abu Zakarya Yaḥya

Ibn Ezra, Moïse ben Jacob Ha-sallaḥ

IBN GABIROL, SOLOMON BEN JUDAH , connu aussi sous le nom d'Avicebron

Ibn Ghayyat, Isaac ben Judah

Ibn Migas, Joseph

Ibn Migas, Joseph ben Meïr Ha-levi

Ibn Migas, Meïr

Isaac Albalia

1035–1094

Andaluzisher yidisher talmudist un astronomer (1035–1094)

Isaac Alfasi (le Rif)

1013–1103

Talmudist geboyrn in Algerie un aktiv in Fes un shpanye, er hot genumen tsuzomdaytshun Sefer ha-Halakhot, halakhishn intelektshun fun Talmud. Zayn vork iz geven a groyse kvele far Choulhan Aroukh.

Isaac B. Menahem le Grand

Isaac bar Bahlul

Datation incertaine : entre le XIe siècle et le XIIe siècle (hypothèse) — d'après Isaac bar Bahlul, érudit caraïte, fin XIe ou début XIIe siècle

Isaac ben Levi ben Saul de Lucène

Isaac ben Melchizedek

1090–1160

komendater fun der Mishne in 12-tn yorhundert

Isaac ben Reuben Albargeloni

1043–1200

Dichter

Isaac ibn Barun

1001–1128

hebraisher gramatiker, andaluzish

Isaac ibn Ghayyat

v. 1038–1089

Halakhist un payetan in Lucena, oytor fun Meah Shearim, meister fun Yitskhok Alfasi.

Isaac ibn Ḥalfon, Abu Ibrahim

Isḥaḳ. ibn 'ali ibn Isḥaḳ

Israël ha-Kohen ben Samuel ben Hofni

1018–1033

Letstn Gaon fun Soura, zun fun Samuel ben Hofni.

Jacob B. Yaḳar

Jacob ben Jekuthiel

Jacob ben Moses ben Abun

Jeshua ben Judah

Joseph ben Solomon de Carcassonne

Joseph Cara

1065–1135

jüדישער exegete פון צפון־פראַנקרײך

Joseph ibn Naghrillah

v. 1035–1066

Zun fun Samuel haNagid, vizir fun Granada, umgebracht in masakr fun 1066.

Joseph ibn Tzaddik

v. 1075–1149

Rov, poet un filosof in Cordove, mekhaber fun Mikrokozm (Olam Katan).

Juda ben Barzilaï

1070–1140

Andaluzisher rabin un talmudist (11tn - 12tn yorhundert)

Judah B. Abun

Judah ben Moses D'arles

Judah ben Nathan

1050–1140

12th century bible commentator, son-in-law of Rashi

Judah ben Nathan (Rivan)

fin XIe–XIIe siècle

Khosn un talmid fun Rashi, mefaresh fun Talmud.

Judah Ha-darshan ben Moses

Judah Ha-levi

Kalonymus ben Meshullam

1050–1096

German Jewish martyr

Kalonymus ben Shabbethai

Kamnial , Abraham B. Meïr ibn

Lévi ben Japheth Abu Sa'id

Levi ibn al-Tabban

1100–1200

12th-century Jewish grammarian and poet

Masliah ben Solomon ha-Kohen

v. 1075 – 1139

Letstn gro­yn ro'sh fun der palestinskər yeshive (gaonat) vos iz ibergeshtelt gevorn tsum Fustat, er hot getrogn di titl fun Ra'is al-Yahud (firer fun Yidn) onfn venigstns fun 1127 biz tsum toyt. Zun fun Gaon Solomon ben Elijah ha-Kohen, er iz gev­ore­n tsum mishpo­khe fun kohanim vos hot geführt dem gaonat fun mitn elyf yorhundert. Er volt gekent vern ermordet in 1139 bam pogroms fun vizir Ridwan ibn Walakhshi; nokhn toyt iz der gaonat zikh tseysik gevorn tsvishn Damesek un Fustat.

Mattithiah de Paris

Maẓliaḥ ben Elijah ibn Albaẓaḳ

Meïr ben Isaac D'orléans

Meir ben Samuel

1060–1130

French rabbi

Meïr ben Samuel de Ramerupt

c. 1060–c. 1135

Eydem fun Rashi, foter fun Rabbeinu Tam un fun Rashbam.

Ménachem ben Machir

Menahem ben Helbo

XIe siècle

פרשן צרפתי חלוץ, קדום לבית ספר התוסאפיסט.

Merwân Ha-lévi

Minna of Worms

1050–1096

yidishe kedoyshes un biznesveybil

Moïse de Pavie

Moïse de Worms

Moïse Ha-darshan

Moïse Ibn al-Taqana

Ivrim-poet satrish-yidish fun eleftn yohrhundert, fun a edel yidishe fomilye fun Saragose; eyntsik dokumentirter mitglid fun famil-numen Ibn al-Taqana.

Moïse Kalfo

Moše Bar-Šemû'ēl Ibn-Ǧîqaṭîlā

1020–1080

ראַבין און הײברעשער גראַמאַטיקער אַנדאַלוזער

Nagdela , Abu Husain Joseph ibn

Natan'el al-Fayyumi

1090–1165

yidisher shrayber

Nathan ben Jehiel

Nathan ben Machir Ou Ha-makiri

Nathan ben Yehiel de Rome

v. 1035–1106

יידיש Italian lexicographer, מחבר פון דעם Aroukh, ערשטער גרויסער Talmudic dictionary. זיין שומה בלייבט אַ עסענשיל כלי פֿאַר פֿאַרשטיין פון דעם Talmud.

Nissim ben Jacob ben Nissim ibn Shahin

Ovadia le Prosélyte

1073–1150

איטאלאָ־נאָרמאַנדישער מוזיקער

Pecherski, Feodosi

Pierre Alphonse

1062–1140

סוֹפֵר יְהוּדִי מִקּוֹמוֹת־אַנְדָלוּסִיּוֹת

Rabbi Shlomo Yitzhaki (Rachi / Rashi)

1040–1105

Born in Troyes around 1040, he studied in the yeshivas of Mainz and Worms then returned to Troyes where he founded a school and lived by trade (wine). He is regarded as the greatest commentator on the Hebrew Bible and the Babylonian Talmud. His Talmud commentary appears in every edition since Bomberg's first printing (1520s) and the study of Bible and Talmud still begins today with his glosses.

Rivam

1090–1130

פראנצייזישער רבי

Saadia ben Naḥmani

Salomon ben Abraham ben Jéhiel

Salomon ben Samson

Salomon de Tours

Salomon ibn Gabirol

c. 1021-1058

Poet un filosof fun Malaga, mechber fun Meqor Hayyim, a neoplatonisher traktat azoy universel az kristlekhe skolastim gegloybt az es iz musilmanish (unter'n nomen Avicebron). Zayn poem Keter Malkhout (Kroyn roygl) vert gezogt in Kiper in Sefardi-ritus.

Samuel B. Meïr

Samuel bar Asher

Samuel ben Hofni

mort en 1013

Gaon fun Soura, halakhistn un iyun-mayven, shvegfater fun Haï Gaon, mekhaber fun rationalishe kommentarn oyf Toyre. Er iz geven eyner fun di letstn groyse gueonim fun Babilone.

Samuel ben Jacob ibn Jam

1100–1200

Samuel ben Jehiel

Samuel ben Natronai

1100–1175

12טער­־יוהרהונדערט גערמאנער Tosafist

Samuel ibn Abun B. Yaḥya

Samuel of Speyer

1100

Rabbi from Hasidei Ashkenaz

Shabbethai ben Moses

Simha ben Samuel de Vitry

1100–1105

frantseyzisher rov

Simḥah B. Isaac B. Kalonymus Ha-kohen

Solomon ben Judah

première moitié du XIe siècle

Gaon fun Yeroushalayim, abundantli dokumentirt durkh Gueniza fun Keyro.

Tobiah ben Eliezer

Tobie ben Éliézer

vers 1050–1108

Eksegyet un payetan vizantin, oytor fun Lekah Tov (Pessikta Zoutarta), midrasheet-komenter fun Toyre. Er iz geven a figue fun midl-yidiker grikisher yidntum.

Yaḳḳar ben Samuel Ha-levi I

Yehuda Halevi (Juda Halévi)

v. 1075 – v. 1141

Rabbi Yehuda ben Shmuel ha-Levi, geboyren in Tudele ungefehr 1075, eyner fun di groyse figurn fun dem goldenen tsitln fun Sefard, gevekt «der Khazn fun Tsiyon». Doktor in Toledo un Cordove, er iz der mechaber fun Kuzari (fartaydigung fun yidishn gloybns geshribn in arabish ungefehr 1140) un fun ungefehr akhthundert lider, darunter di fameytse Odes tsu Tsiyon (Sionides).

Zacharie ibn Sa'id Al-yamani