Ostrakon fun Shomron

צווישן די רעדנדיקסטע מאָנומענטן וואָס דאָס קיניגרייך ישׂראל — דאָס צפֿוניקע קיניגרייך, אויך גערופֿן „קיניגרייך פֿון שומרון", צום אונטערשייד פֿונעם דרומדיקן קיניגרייך יהודה — האָט אונדז איבערגעלאָזט, נעמען די אָסטראַקאַ וואָס זענען אַרויסגעגראָבן געוואָרן פֿונעם בערגל פֿון שומרון אַ באַזונדערן אָרט. דער טערמין אָסטראַקאָן (אין מערצאָל אָסטראַקאַ), אַנטליענט פֿונעם גריכישן ὄστρακον, באַצייכנט אַ שאָרבן פּאָטערי וואָס איז ווידער באַנוצט געוואָרן אַלס שרייב-אונטערלאַג, שפּאָרזאַם און הייַערנדיק, אויף וועלכן מע האָט מיט טינט גערירט צי אײַנגעקריצט. ווייַט פֿון ליטעראַרישע טעקסטן אָדער מאָנומענטאַלע אינסקריפּציעס, געהערן די שאָרבן צו דער זעלטנסטער און פֿאַר דעם היסטאָריקער ווערטפֿולסטער קאַטעגאָריע: יענע פֿון די געוויינלעכע אַדמיניסטראַטיווע דאָקומענטן, אָנגעשריבן ניט פֿאַר דער נאָכוועלט נאָר פֿאַר דער טאָגטעגלעכער פֿאַרוואַלטונג פֿון אַ מדינה.

די מורשהדיקע רשימה באַשרייַבט זיי מיט שטימיקייט: עס זענען שאָרבן אײַנגעשריבן מיט טינט אין פּאַלעאָ-העברעיִשער שריפֿט, וועלכע האַלטן אָן פֿון ליפֿערונגען אייל און ווייַן וואָס זענען אַהינגעפֿירט גלעוואָרן קיין הויפּטשטאָט פֿון קיניגרייך ישׂראל, אַהערגעשיקט פֿונעם ראַיאָן פֿון דעם מלוכה-פּאַלאַץ פֿון שומרון. לויט די רעפֿערענץ-דאַטן באַשטייט דאָס קאָרפּוס פֿון אַרום 102 ביז 113 לייענבאַרע פֿראַגמענטן, אַרויסגעגראָבן אין 1910 בעת פֿון גראָבונגען אַנגעפֿירט דורכן אַמעריקאַנישן אַרכעאָלאָג George Andrew Reisner אויפֿן חשבון פֿון דער אוניווערסיטעט Harvard, מיט ערגענצנדיקע אַנטדעקונגען אין די 1930ער יאָרן [Encyclopaedia Judaica ; Wikipedia, Samaria Ostraca].

זייער אינטערעס גייט ווייַט איבער דער פּשוטן בוכהאַלטעריי פֿון אַ מלוכה-קעלער. די שאָרבן מאַכן אויס איינעם פֿון די עלטסטע און גרעסטע העברעיִשע עפּיגראַפֿישע זאַמלונגען בנוגע וואָס מיר קענען, און זיי בעלייַכטן שאַרף-קלאָר די פֿיסקאַלע אָרגאַניזאַציע, די גיאָגראַפֿיע פֿון די קלאַנען, דעם אָנאָמאַסטישן רעליגיעזן חאַראַקטער, און די שפּראַך פֿון ישׂראל אינעם 8טן יאָרהונדערט פֿאַרן אָנהייב פֿון אונדזער צייַטרעכענונג. דאָס פֿאַרלאָגן ווערק נעמט זיך פֿאַר, קאַפּיטל נאָך קאַפּיטל, אויפֿצושטעלן דעם קאָנטעקסט פֿון זייער אַנטדעקונג, זייער אינהאַלט, די חילוקי-דעות וועגן זייער דאַטירונג, און זייער באַטייַט פֿאַר פֿאַרשטייַן דעם אַלטן ישׂראל'ישן וועלט און דעם ייִדישן זיכּרון.

Samarie — Šomron אין העברית — איז געגרינדעט געווארן ווי די הויפטשטאַד פון דעם מלוכה פון יִשׂראל דורך קינג Omri אין דער נײַנטער יאָרהונדערט פֿאַר אונדזער צײַט, ווי דער ערשטער בוך פון די מלכים באריכטן, וואָס באשרײַבט דעם קויף פון דער היל צו א געוויסן Schémer [Bible, 1 Rois 16, 23-24]. סטראטעגיש געשטעלט אויף אַן הייך וואָס האט דאָמינירט די וועגן אין נאָרד פון דעם לאַנד, איז די שטאָט געווארן דער זיץ פון אַן שטאַרקער דינאַסטיע, דער Omrides, און אַ גרויס פּאָליטיש צענטער וואָס די אַסיריש קוועלן ערװײַלן אונטער דעם נאָמען Samerina [Encyclopaedia Judaica].

די גראַבונגען פון Reisner, ווײַטערגעפֿירט צווישן 1908 און 1910, אַלע מאָל דערנייערט דורך אַ געמיינזאַמע בריטיש-אַמעריקאַנער עקספּעדיציע אין די 1930er יאָרן אונטער דער דירעקציע פון John Winter Crowfoot, האָבן צוטאָג געברענגט די רעשטן פון אַן מאָנומענטאַלן פּאַלאַץ-קאָמפּלעקס, וועמען די בערימטע שמוע אָפּלעך פון Samarie — דעליקאַטן דעקאָראַטיוו פּלאַטן — בעװײַזן דעם פּראַכט, אַלס אַן עכאָ צו דעם „פּאַלאַץ פון שמוע" פון Achab וואָס די ביבלישע טראַדיציע ערװײַלט [Bible, 1 Rois 22, 39 ; Encyclopaedia Judaica]. עס איז אין דעם סעקטאָר, נאָכן בא דעם פּאַלאַץ, אין אַן געביידע אָדער אַ דעפּאָ געקלעפּט צום קניגשטשער אַדמיניסטראַציע, אַז די אָסטראַקאַ זיינן געפונען געװאָרן, וואָס אַנקערס אויף דערהאַלטן דעם דאָקומענטן אין דער פֿונקציע פון דעם ישׂראליטיש שטאָט-אַפּאַראַט [Wikipedia, Samaria Ostraca].

דער קאָנטעקסט פון דער אַװערקװעלונג איז וויכטיק: די טעסערן שטאַמען ניט פון קברים אָדער צערשטרײַטע היימישע רעברוס, נאָר פֿון אַן אַדמיניסטראַטיוו סביבה. דעם הרקומפט אָריענטירט די אינטערפּרעטאַציע צו אַ רעכן- און שטײַער-פונקציע, און גיט דעם אינשריפֿטן דעם ווערט פון אָפּיציעלע אַרכיוו-שטיקער, זאַלבסט אַ דעמיטיג אַרכיוו אַנד פֿראַגמענטאַריש.

דיע אָסטראַקאַ פֿון Samaria פֿאָלגן אַ באַמערקנסווערטיק סטערעאָטיפּ פֿאָרמולירונג, אַ צייכן פֿון אַ קאַנצלערײַ וואָס איז געװען געבוּן צו סיסטעמאַטיש רעגיסטרירן. יעדער שערבן טראָגט, לאָיט ווידערהאָלטע שעמאָטעס, פיר סֿוגן אינפֿאָרמאַציע: אַ יאָר פֿון מלוכה (אריינגעפֿירט מיטן פֿאָרמול « אין יאָר… »), אַ געאָגראַפיש אָרט פֿון אָריגין, דער נאָמען פֿון איין אָדער מערערע מענטשן, און דער נאָטור פֿון דעם פּראָדוקט וואָס איז געװארן געדעלידערט — מערשטנס על (דער נאָמער « געװאַשן על » אָדער רעפיניד) און ווײַן (מאנכמאָל קװאַליפירט ווי « אַלטער ווײַן ») [Encyclopaedia Judaica ; Wikipedia, Samaria Ostraca].

אַ טיפּיש פֿאָרמול לייענט זיך אַזוי, אין אַ גע־רעסטיטוירטער איבערזעצונג: « אין יאָר צען, פֿון Beéraïm, [געדעלידערט] צו Šemaryaw, איין קרוג אַלטער ווײַן. » די דאַטירונגען דעקן מערשטנס יאָרן פֿון מלוכה גע־צאָלן ווי « יאָר 9 », « יאָר 10 » און « יאָר 15 », וואָס האָט פֿאַרשטאַרקט וויכטיקע כראָנאָלאָגיש דיספּיוטן [Wikipedia, Samaria Ostraca]. די אַײנהײטן פֿון מעס פּוקן אויף סטאַנדאַרדיזטע קרוגן (nebel פֿון ווײַן, bat פֿון על), תּכּל ווי אַ סיסטעם פֿון נאָרמאַליזטער מעטראָלאָגיע.

צװײַ גראַמאַטיקאַלישע סטרוקטורן עקזיסטירן צוזאַמען: אין אַ סך טעקסטן ווערט דער דעסטינאַטאַר אָדער בענעפיציער אַרײנגעפֿירט מיטן פּריפּאָזיציע le- (« צו »), בחזקה אַנדערשׂ קומט אָיס די פּריפּאָזיציע me- (« פֿון », אַ צייכן פֿון הערקומענלעכקײַט אָדער ספּעדיטאָר), דער אונטערשעיד וואָס האָט פֿאַרשטאַרקט די היפּאָטעזן אויף דער ספּציפּיש נאָטור פֿון די טראַנזאַקציע — סטייער־צאָלונג, גרונד־דוּ אָדער אַלאָקאַציע פֿון קעניגלעכע דאָמענעס. קלומער־האַלבן, דער קאָרפּוס זיינט דעם טאָוול פֿון אַ רעגולער פֿלוס פֿון אַגריקולטוראַלישע דנונֿן קאָנװערדזשינג פֿון קאַמפּעניעס קען די האַלטשטאַט, אונטער דער שטרענגער קאָנטראָל פֿון קעניגלעכע שרײַבעס.

דער אַפטרַאג, אָפשר דער מערכבער־ערשטנער, פון די אָסטרַאקַא קוויט אין די שמות־לאַנד וואָס זיי דערמאָנען. דינע טאָפּאָנימס — ווי Šemida, Hélèq, Noʿa, Hoglah, Avîʿézer, Šékem, Tirçah — קאָרעספּאָנדירן אין אַן אַפטרַאקערישער וויז צו די שמות פון די קלאַנים פון דער שבט Manassé, ווַאס זענען אַויסגעצאָלט אין דער בוך Números און אין דער בוך Joshua [Torah, Números 26, 28-34 ; Joshua 17, 1-3 ; Encyclopaedia Judaica].

עס איז דאָ אַז די אַרכיוו און די טראַדיציע אַנטווערטן זיך אין אַן בייספּילדיק וויז. די ביבלישע דערציילונג פון די «טעכטער פון Çelophehad» — Mahla, Noʿa, Hogla, Milka און Tirça —, וואָס פאָדערן און באַקומען אַן ארעץ־ירושה ווען עס איז קיין זון־ירושה, שטעלט אַרויס שמות וואָס באַגעגנען זיך דערנאָך ווי דיסטריקטן אָדער קלאַנים אויפן טעסערן פון Samaria [Torah, Números 27, 1-7]. עטליכע מחקרים האָבן געזעהן אין דער קאָרעספּאָנדעגץ די שפּור פון אַ קאָנקרעטן אַדמיניסטרַאטיווער מציאות: דינע שמות «ווייבלעך» פון דער Manassé־גענעאַלאָגיע וואָלטן אין אַמת דעזיגנירט טעריטאָריאַלע אונטערטיילן, לאַנדפאַנדיש־קאַנטאָנס פון דער צנטראָלער פלאַכל, וואָס די אָסטרַאקַא האָלטן די פיסקאַלע לעבעדיקע נוץ [TheTorah.com, The Daughters of Zelophehad].

דינע איינשטימן־קאָראַסשפּאָנדענץ באַווייֿזט נישט די וואָרטלעכע היסטאָריציטעט פון דער פּאַטריאַרכאַלער דערציילונג, אָבער זי איז אַ גילוי פון אַ געשפּרייטער געאָגראַפישער זיכרון: די טריבאַלע ליסטע וואָס בליבט אין די Pentateuch און די קאָונטינג־רעגיסטער פון דער פּאַלאַץ שעפן אויס אַ דעמזעלבן סובסטראַט פון Manassé־טאָפּאָנימס. די אַרכיוו בעשטעטיקט אַזוי אַז דינע שמות זענען נישט געווען לויטער גענעאַלאָגישע דיכטונג, אָבער זיי האָבן זיך איינגעוואָרצלט אין די אַמתנוה־קאַרטאָגראַפיע פון דער מלוכה Yisroel.

די נעמן פון מענשן וואס שטייען אויף די אָסטראַקע ביטן א שאַץ־וואַרטיקס נאָר גדול אויף די רעליגיעזע לאַנדשאַפט פון צפון־ישׂראל. דארט טרעפט מען א וואונדערלעך קאָעגזיסטענץ פון נעמן וואס זענען געמאַכט מיט דעם אלעמענט -yaw (צפנ־מערבה שנעל־פאָרמע פון דעם נאָמן פון גאָט YHWH, Yahweh), ווי Šemaryaw, Gaddiyaw אָדער ʿAbdiyaw, און נעמן וואס זענען געמאַכט מיט דעם אלעמענט baʿal, ווי Méribaʿal אָדער Baʿalzamar [Encyclopaedia Judaica].

דער דואָל‐וואָרט טימבער איז שטארק קאָמענטעד געווארן. לאַוטן עטליכע, די אַנווער פון נעמן בעזוגן צו יהוה און בעזוגן צו בעל וואָלט משקף א עפעקטיווע רעליגיעזע סינקרעטיזם אין דער בעוולקערונג און עליט פון ישׂראל, אין אָיינקלאַנג מיט די פּראָפּעטיש־פּאָלעמיקן פון Hoshea און Elijah קעגן דעם עבודה זרה־קולט פון Baal אין דער מלכות פון צפון [Bible, Osée 2; 1 Kings 18]. פאַר אנדערע, קען דער טערמין baʿal (« אַדאָן, האר ») אין עטליכע נעמן בעטייטן דעם Yahweh אליין דורך אַן אפּיטעט, אָן קיין פּאָליטהעיסטיש בעדייטונג. טיפּערקייט איז דעריבער נייטיק: לאַוטן דעם איפּיגראַפיש‐מתנדבים, זאָגט סטאַטיסטיק פון נעמן אַ יוברוודערשאַפט פון יהוה‐גלויבנס, אָן מען קען אויסשליסן קאָנקורענץ־עלעמענטן.

די פאָרמע -yaw אין דעם צפנדיקן נעמן, וואס איז אַן אנדערש פון די פאָרמע -yahu וואס מען טרעפט אין יהודה, איז א טשוקעם מארק פון דיאַלעקט, וואס באַשטעטיקט אַז די אָסטראַקע דאָקומענטירן וויי‐וואָס דער עברית פון ישׂראל און ניט דער מלכות מערב [Encyclopaedia Judaica].

די פראגע פון דער דאטירונג פון די אָסטראַקע בלייבט איינער פון די הייסעסטע דיספוטן אין העברעיִשער עפיגראַפיע. די ינטערנע דאטירונגען — «יאָר 9», «יאָר 10», «יאָר 15» — אַנווייזן אויף יאָרן פון מלוכה, אָבער דער מלך וואס איז געמיינט איז קיינמול נישט נאָמיִרט, וואס עפנט דעם פעלד פאַר הײפאָטעזן [Wikipedia, Samaria Ostraca].

די טראדיציאָנעלע דאטירונג, געגרינדעט אויף פּאַלעאָגראַפיע און סטראַטיגראַפיש קאָנטעקסט, קנעפט זיך אויסגאנצן צו דער מלוכה פון Jéroboam II (ערשטע העלפט פון דער VIII יאָרהונדערט פאַר אונזער צײטרעכנונג), דער גיפל פון וואָלשטאַנד פון דער צפונדיקער מלוכה. אַנדערע געלערנטע, באמערקנדיק אַז עטלעכע שערבן האָבן יאָרן 9 און 10 און אַנדערע יאָר 15, האָבן אַנגענומען צוויי אונטערשיידנע פאָזיציעס, אָדער אפילו צוויי פאַרשידענע מלוכות — למשל די פון Joachaz דאַן פון Joas, אָדער פון Joas דאַן פון Jéroboam II. מער אַלגעמיין, דער קאָרפּוס איז צוגעשריִבן צו אַ שפּאַנונג צווישן דער סוף פון די IX און דער מיטן פון די VIII יאָרהונדערט, דער הײַ בקטנות צווישן 850 און 750 פאַר אונזער צײטרעכנונג לויט דער סטאַנדאַרט-אַמאַדונג [Wikipedia, Samaria Ostraca ; UT-Austin Hebrew Bible Comps Wiki].

די אַנסיכערהײט שוואַכט נישט אָפּ די ווערט פון די דאָקומענטן: צי זיי זענען פון אַ אָדער פון עטלעכע מלוכות, זיי בעווייזן אַ קאָנטינואַטעט פון אַדמיניסטראַציע און אַ סטאַביל פיסקאַל-סיסטעם אין האַרצן פון דער גילדן-צײט פון דער מלוכה Israël, ווייניק דעצעניעס פאַר אירן פאַל אונטער אַסירישע שלעגן אין 722-720 פאַר אונזער צײטרעכנונג.

זיט זייער ערשטער פולשטענדיקער ווידערפֿובליקאַציע דורך Reisner אין די בענד פֿון Harvard Excavations at Samaria (1924), האָבן די אָסטראַקאַ נישט אַופגעהערט צו זיין וויידער־שטודירט. זיי האָבן געדינט אַלס שטיין פֿון טויש צו גרונדלעגנדיקע אַרבעטן וועגן פּאַליאָ־העברעיש שריפֿט, וועגן דער פּיסקאַלער און ערד־סיסטעם פֿון דער יִשׂרעלדיקער מאָנאַרכיע, און וועגן אַלטער־מעטראָלאָגיע. עפּיגראַפיסטן ווי William Foxwell Albright, און שפּעטער שפּעציאַליסטן פֿון אַלטער העברעיש, האָבן עס געמאַכט צו איינס פֿון די שטיצן פֿון דער רעקאָנסטרוקציע פֿון דער יִשׂרעלדיקער אַדמיניסטראַציע [Encyclopaedia Judaica].

דער דיסקאַס וועגן די גענאַווע פֿונקציע פֿון די ליווראַנסן — שטייַער אַרױסגענומען אַױף דאָמענעס, מאַס־דער פֿאַרגעבן דורך קאַנטונס צו ביגינסטיגטע פֿון דער קאָרט, אָדער אַרײַנשרײַבטע בוכהאַלטערײַ פֿון רוֹיאַלע רעזערוועס — בלײַבט אָפן, און ילוסטרירט די שװיריקײַט פֿון ינטערפּריטיִרן פֿון עליפּטיש דאָקומענטן פּריװט פֿון זייער פֿולער אַרכיווירן־קאָנטעקסט. אויף דער דיקאַסטער פֿון ערבע, די גרעסטער טייל פֿון די שערבן, אַרױסגעגראָבן אין דער אָטאָמאַנער צײַט, איז געווען טראַנספֿערירט און האַלט אַ קשר מיט די קאָלעקציעס פֿון Constantinople, בשעת אַנדערע פֿראַגמענטן און די דאָקומענטאַציע פֿון די אַוסגראָבונגען בערייכערן די געלערטע אינסטיטוציעס [Wikipedia, Samaria Ostraca].

הײַנט, דער Ostracon פֿון Samaria — אים סינגולאַר ווי גענערישע דעזיגנאַציע פֿון דער קאָרפּוס — שטייט אַרײַן צווישן די גרויסע מאַטעריאַלע עדים פֿון דער געשריבנער קולטור פֿון בילדיק יִשׂרעל, פּערמאַנענטער שטודיער־אָביעקט פֿאַר אַרכעאָלאָגיע, פִילאָלאָגיע און געשיכטע פֿון רעליגיעס.

מצנוע בחומרו — קשקי חרס פשוטים מכוסים דיו שחור — אוספת האוסטרקה של שומרון מחזיקה בצפיפות תיעודית יוצאת דופן. היא מוסרת, בכמה שורות נוסחה חוזרות, תמצית של ארגון המלוכה: את המיסוי שלה, את גיאוגרפיית השבטים שלה, את האונומסטיקה הדתית שלה, את הלשון שלה, את הכתיבה שלה. במקום שהכתובות המונומנטליות חוגגות את המלכים, הקשקים האלה משמיעים את ההמהמה הביורוקרטית הרגילה של מדינה שאבדה.

ערכם נוגע גם לדיאלוג שהם יוצרים עם המסורת הכתובה: הטופונימים מנשיים שהם תועדים מהדהדים עם הגנאולוגיות של חומש, וההתקיום המשותף של שמות יהוהיסטיים וביעליסטיים מאיר את המתיחויות הדתיות שהנביאים גינו. ללא שאי פעם מאפשר להם «להוכיח» את התנ״ך, הם מאשרים את השרשור שלו במציאות גיאוגרפית וחברתית בחוש. לתכליתו זו, אוסטרקון שומרון נותר גשר בלתי מחליף בין הארכיון לבין הזיכרון של עם ישראל, שברי חרס שדרכם עדיין דובר, על פני כמעט עשרים ושמונה מאות שנה, בעיר הבירה של מלוכת הצפון.