L'histoire des juifs expulsés d'Espagne et qui ont rejoint la Pologne

דער סתיו פון Grenade, דער לעצטער מוסלימישער בוצר פון דער פּענינזולע, עפנט אָפ דעם וועג צום רעליגיעזן איינהייט וואָס איז געוואָלן געווארן דורך די קרוין. די כיבוש האָט געענדיגט אַ לאַנגע קריסטלעכע reconquista, און עטלעכע חדשים שפּעטער האָט דאָס דעקרעט פון וויתור געטראָפן די יידישע קהילה וואָס איז די עלטסטע און די ווּרצלדיקסטע אין מערבן אייראָפּע [Baer, 1966]. די גלות־מנים זיינען זיך צרשפּרייטן געװאָרן אויף פּומי די קאָמערציאלע דרכים און די פּאָליטישע אָספּיטאַליטעטן פון יענער צייט. גרויסע קהילות האָבן זיך אާינגעשטעלט אַן אַמשטערדאם, אין Poland און אין די ottoman לענדער פון מזרח ווי Sarajevo, Istanbul און Salonique [Eurasia Review].

די צרשפּרייטיגקייט איז נישט געווען האָמאָגען. פילע זיינען ערשטנס אין Portugal געבליבן, וואו די בּהכרח מתנכרות פון 1497 האָט אַ דורכשטענדיקע דמות אַן converso אדער נײַ־קריסטן האָרװאָרגעברױ, פון וועלכע אַ סך, וואָס זיינען בּהּמלחש טרײַ געבליבן דער יודאיסם, האָבן שפּעטער אַ מלט געזוכט וואו זיי קענען אָפן אַרײַנגײן צום גלאָבן פון זייערע פאָטער [Yerushalmi, 1998]. די Provinces-Unies און עטלעכע איטאַליאנישע שטעט האָבן דעם קיידער אנגעבן. Poland-Lituanie, ווי מיר וועלן זעהן, האָט אַ מער מרגינאל אָבער פארבײנדן רוהל געשפילט אין דער reconquista פון אַ פֿאַרלורן אידענטיטעט.

עס איז וויכטיק צו אונטערשײדן, קעגן דער קלאָרקײט פון אונזער רעדן, די Séfarades פון Iberian שטאם פון די Portuguese און איטאַליאנישע marranes וואָס האָבן זייערע וועג אַנגעהיבן אין די XVI יאָרהונדערט. די דמויות וואָס האָבן געקומען אין Poland געהערן אָפט צום צווײטן וועל, וואָס האָבן דורכגעגאנגן דורך Italy אדער Levant איידער זיי האָבן דער Vistule געדערײכט [Gerber, 1992].

דס קניגרײַך פון פּוילן און דער גרױסער־הרצוגטום פון ליטװן איז געװען, אין דער שפּעטער מיטלַלטער און אין דער דלילות-צײַט, איינער פון די גרעסטע יידישע אזילן אין אייראָפּע. אַ לאַנגע שלח־טיב-מעלה פון קענץ־חנענה־טייג־ברીװן, װאָס שטרעקן זיך אױף צו די קארטן אַז גיבן אָפּגעװאָרן פון פּוילישע קניגים צו אַשכנזי־ייִדן, האָט געמאַכט דעם גרוים־שטריך אַ מירקז־פּונקט פון אינװאַנדערונג און שטרוקטורירטער גמיינשאַפטליכער לעבן. עס איז אין דעם राהמן פון אַ גלייך־זעייניש טולעראַנץ — אַ פּראָװאַ־קלער טולעראַנץ פּילער ווי אַן אידעאָלאָגישער — אַז עטליכע סעפַרדים האָבן דערפּינטן זײער מקום [Biale, 2005].

אָבער איהר שטעלע איז זיך אַנדערס אָפּגעשטעלט ווי די שטעלע פון דער מערצאָית אַשכנזי־טייג. לױט די אַרבעטן וואָס תיעדן זיך צו דער סעפַרדיש־פּראָװאַ אין פּוילן, אָבער די יידישע סעפַרדים האָבן ניט געשאַפן קיין געפּלאָנטע גמיינשאַפט ביז צום סוף פון זעקסטן יוּרהונדערט, זייער פּראָװאַ וואָרט זאָל אַ סײער בעמערקונג טומערענד, ווײַל זי האָט זיך אַנדערש אַרױס־שטעלט, פון סאָציאָלאָגישער און רעכטלעכער זײַט, ווי די גמיינשאַפטן פון אַשכנזי־ייִדן אין פּוילן [Prace Historyczne]. די ייִנע גאַסטן זײַנען געקומען מיט אַ דיסטינגקטיװ קולטור־קאַפּיטאַל: באָהנשאַפט פון ראָמאַנישע שפּראַכן, מיטל־ים־מערען קאָמערץ־נעץ, אוניװערסיטעטס־מעדיצינישער ביל, וואָס זײַנען געװאָרן באַקומען ביז אַ סך אין Padua.

די קניגלעכע הוֹף־היינעם האָט זיך אַליין אָפּגעטאָן צו דעם טאַלאַנטן. דער דאָקטור מיט אַשכנזי־יידישען אָרץ־שטאַם וואָס האָט גישטודנט אין איטאַליע, Salomon Ashkenazi, איז אַ בייספּיל פון דער פּאָרוס־קײַט פון די וועלטן: אַנאָך דעם דערגיי פון יידן פון Udine אין 1556, האָט זיך Ashkenazi באַװעגט צו Kraków, אין פּוילן, צו דינען אַלס צאָג־מעדאַץ פון קניג Sigismond II Auguste [Wikipedia]. אָבער זיין אָלטער־קום איז ניט געװען יברי, זיין דערגאַנג טייכט דעם איטאַליענישן וועג וואָס האָבן זיך אויך וואַרקן דיווי סעפַרדים צו דער פּוילישער הויפּטשטאַט.

דער סעפאַרדי פויער אין פּוילן וואס איז געבוירן געווארן פֿון אַ שטאָט־פּראָיעקט און עקאָנאָמיש פּלאַן. די שטאָט Zamość, אַ שטאָט־פעסטונג אַרויפגעבויט אין די יאָרן 1580er לאָמיר זאָגן נאָך די קאַנאָנים פֿון דער איטאַליענער Renaissance, איז געווען אַ ווילן פֿון דער טשאַנצעלער Jan Zamoyski. Zamoyski האָט געלאָדן די סעפאַרדים צו זיך אַנצוזעצן, און אַ גרויסער טייל סעפאַרדים וואס זיינען געקומען פֿון איטאַליע, פּורטוגאַל, שפּאַניע און טורקיי זיינען אַנגעקומען אַרום 1588 [Hamilton Jewish News]. דער מאַגנאַט האָט באַאַבסיכטיקט אַזוי צו נוצן די נעצווערק פֿון דעם לוקס־האַנדל און דעם לעוואַנטיער שכל־זכות פֿון די דעם טריידערס.

דער רעכטלעכער אינסטרומענט פֿון דעם פאַרװעלקומונג איז געװען די פּריווילעגיע פֿון 1588. די פּריווילעגיע פֿון Zamość פֿון 1588 איז געװען אַרומגעדאָכט אין דעם גייסט, אין וואָס דער פּעאָדאַלער מאַגנאַט Jan Zamoyski האָט רייךערלאַנגט דעם סעפאַרדים יידן אַלײן מיט אַ גרייטע האַנט [JewishGen]. דעם פּריווילעגיע, ווי די זעלבע מקור פּויזט אַהין, האָט זיך אָפּגעװיזן ווי דער ältster פּריווילעגיע פֿון דעם סאָרט וואָס סעפאַרדים יידן האָבן באַקומען בעת דער גרינדונג פֿון אַ נאיע שטאָט [JewishGen]. דער דאָקומענט האָט זיך ניט באַ­שרענקט צו אַרלויבן דעם אַנזעצן: ער האָט אויך מערגען דעם עקאָנאָמיש טעטיקייט. די סעפאַרדים יידן קאָנטן מאַכן אַ מעלוכה, מיט דעם אַפּנעם פֿון דער הוטמאַכערײ, דער טעפלמאַכערײ און דער שוסטערײ; זיי קאָנטן אויך ניט זיין קאָשער־מעץ [JewishGen], די גילדעס זיינען שוין באשיצט פֿון זייער אַנטערעס.

די גמיינדע־דאָקומענטן מאַכן קלאָר די געאָגראַפיש אָפֿשטאַמונג פֿון די קאָלאָניסטן. די יידן וואָס האָבן זיך אַנגעזעצט אין Zamość זיינען געקומען פֿון שפּאַניע, טורקיי און איטאַליע; זיי האָבן פּסקום געטריבן דעם האַנדל פֿון פּרעםיוס־צאַכן [Virtual Shtetl]. מען מעלדט נאַמנלעך דעם האַנדל פֿון דיאַמאַנטן און מִזְרַח־מַרְכּוֹלוֹת, אַ טעטיקייט וואָס איז אין אײנקלאַנג מיטן קאָמערציעלן בערוף וואָס דער גרינדער האָט דערווילט. אַזוי איז Zamość געװארן, אין דער שקאַלע פֿון פּוילן, דער אײנציקער אָרט ווו אַ דיסטינקטיװער סעפאַרדי אידענטיטעט איז אַנגעקערט וואָרן אין אַ פּרפּר רעכטלעך סטאַטוס.

בעבר Zamość, הנוכחות הספרדית בפולין קיבלה בעיקר פנים של משפחות של רופאים וחכמים שהתישבו בערים הגדולות. קרקוב ועירו היהודית השכנה Kazimierz, וכן Poznań, קיבלו כמה משושלות אלה ממוצא איברי שעברו דרך איטליה. הרפרטוריונים הגנאלוגיים מעידים על התישבות ב־Kazimierz, בשנים שלאחר 1600, של מטפלים ספרדים כמו Salomon Calahora, שבא מאיטליה, וIsaak Hispanus מסוים ששמו עצמו מגיד את המקור ההיספני [Khazaria/Sephardim in Galitzia].

משפחות אלה השתרשו והמשכו על פני כמה דורות. שושלת ה־Calahora, הנושאת שם משפחה הנגזר מהעיר הספרדית Calahorra, נתנה רבנים ודרשנים פעילים ב־Poznań במאה השבע־עשרה. באופן דומה, משפחת Lima, בעלת יחס יוגלווני, היו בה רופאים מתישבים ב־Poznań על פני ארבעה דורות לפחות, עד אמצע המאה השבע־עשרה [Khazaria/Sephardim in Central and Northern Poland]. מסלולים אלה מאשרים כי התרומה הספרדית בפולין, אם כי היתה צנועה מבחינה נומרית, התבדלה באיכותה האינטלקטואלית וההתמחות המקצועית שלה.

הונומסטיקה מציעה כאן רמז יקר, כפי שהיא עשתה לגבי הדיאספורות של צפון אפריקה שבהן שמות משפחה שומרים על עקבות של מוצאים והגרות [Toledano, 1999]. פטרונימים כמו Calahora, Hispanus או de Lima משמשים כ־אַרכיוו־שטיקלים חיים של הגלות האיברית, שהובאו עד לאדמות הפולניות. סביר להניח שנושאים אחרים של שמות כאלה, תועדו פחות, חלקו מסלולים אלה מבלי להשאיר עקבות כתובים.

די ספרדית־שפּציפיקום פון Zamość האט קיט גוט איבערגעלעבט אַלאָ צוויי דורות. מיט וווניק מִספּר און אָן טייפן אַנוווּרצלונג, דאָס אָנגעטראָפן עקזילים וואָס זענען געגראַדואַלי אַבזארביט געוואָרן דורך די גרעסער אַשׁכּנזיות אַרומדיק זיי. לאַויט די לִמוד וואָס איז געווידמט געוואָרן צו דער קהִלָה פון Zamość, די ספרדית־קהִלָה פון Zamość איז פארשווונדן געוואָרן אין די יאָרן פון די 1620er דורך די צוזאַמנגעשטעלטע השׁפּעה פון "געמישטע" חתונות מיט אַשׁכּנזים, זייער גראַדואַלע אַנזעצונג אין דער שטאָט, מִלחמות און, ענדליך, מִיגראַציעס [Prace Historyczne]. דאָס זעלבע מִסיבות האָבן צוגעלייגט אַיזאָלאַציע און אָרמות פון קולטור־אַוסטוש מיט אנדערע ספרדית־צענטערן.

די עקאָנאָמיש־שׁטאָרקייט־פַרהעלטניס האָט זיך אַלעמלש אומגעקערט. די אַשׁכּנזי־ייִדן האָבן בלויז שנעל דעם פּרייוויליגעד אויפגעכאַפט איבער די ספרדית־ייִדן, וואָס האָט אַנטפערט דעם לעצטנע זייער אַלטער עקאָנאָמיש־שׁטעלונג [Virtual Shtetl]. אַ פּרוביר פון רעסטעראָציע האָט אַבער שפּעטער געפֿונען שטאָט: עס אִז וואָס, אין 1684, די ספרדית־ייִדן האָבן בקבלה באקומען אַז מחדש זייער אייגן אומהענגיקע קהִלָה, עטליכע מַן־זיי זיך האָבן צוגעמישט אַלע אַשׁכּנזים [Virtual Shtetl].

עס איז דא אַז די מעמוריע און די אַרכיוו זיינען שׁטומדיק און אַמאָל שׁטעלנדיק זיך אַנדערש. דאָרטן ווו די הִסטאָריאָגראַפיע־קלאַסיש האָט שלום גערופן אַ פרי אַלוויסײַ, עטליכע מער־נייערע לייזונגן האָבן סיגעסט אַ לאַנגערער פּערזיסטענץ. לאַויט אַ צייטנעווטיקער ינטערפּרעטאַציע, די ספרדית־קהִלָה פון Zamość איז קיט אױסגעגאַנגן שׂ בלויז נאָך איר יסוד — ווי אַ סך הִסטאָריקער האָבן געקלַעמט — נאָר האָט זי קיינטינוד צו עקזיסטן ביז צום XVIII־יארהונדערט [Times of Israel]. דאָס הַיפּאָטעזע, מינאָריטעט, איז אַן בייספּיל פון דעם נאָך-אָפן־סך פון דער פֿאָרשונג אויף דעם מעטעל פון דעם אַבזאָרפֿשן פון אַזוי־קסםדייַ לינייַדז.

וואָס בלייבט, אין דער ייִדישער זכּרון, פֿון יענע צפֿון־סעפֿאַראַדן? זייער טאַסטיקסטע שפּור ליגט אין דעם מאַטעריעלן אירבֿ פֿון Zamość, וואָס איר רענעסאַנס־שול, אויפֿגעבויט בײַם אָנהייב פֿונעם זיבנצנטן יאָרהונדערט, בלייבט אַ שטיינערנע עדות פֿון דער באַגעגעניש צווישן איטאַליענישן שטאָטבוי, דעם עהרגייץ פֿון אַ פּוילישן מאַגנאַט און דעם גייסט פֿון אַ קהילה וואָס איז געקומען פֿון Sefarad. די שטאָט אַליין, גערופֿן „די Padoue פֿונעם צפֿון", טראָגט אין איר פּלאַן דעם זכּרון פֿון די מיטלמעערדיקע חילופֿים וואָס האָבן זי אויסגעשמידט.

וואָס שייך די לינייעס, גייט דער זכּרון אַריבער דורך נעמען. די נאָכקומענס, אויפֿגעשלונגען אין דער פּוילישער אַשכּנזישקייט, האָבן מאָל מאָל אָפּגעהיט, דורך זייער משפּחה־נאָמען, דעם אָנדענק פֿון אַ ווייטן איבעריקן אָפּשטאַם — אַ שפּור ענלעך צו יענער וואָס אַנדערע צווייגן פֿון דער גולה האָבן אָנגעהאַלטן פֿון Tolède ביז Salonique [Benbassa & Rodrigue, 2002]. דאָזיקע פֿאָרעם פֿון זכּרון, פֿאַרשפּרייט און שטיקלדיק, געהערט ווייניקער צום אַרכיוו איידער צו דער משפּחה־מסורה און צום גענעאַלאָגישן באַוווּסטזיין.

די געשיכטע פֿון די פֿון שפּאַניע פֿאַרטריבענע ייִדן וואָס זענען דערגאַנגען קיין פּוילן, געהערט אַזוי גאָר צו דעם לאַנגן זכּרון פֿון אַ גולה וואָס האָט זיך אויסגעברייטערט אויף דרייַ קאָנטינענטן [Méchoulan, 1992]. זי דערמאָנט, אַז דער גלות פֿון 1492 האָט קיין פּשוטע גרענעצן ניט געקאַנט, און אַז די מאַפּע פֿון דער סעפֿאַראַדישער צעשפּרייטקייט מוז אַרייַנרעכענען, לעבן Istanbul, Fès און Amsterdam, די גאַסן פֿון Zamość, Cracovie און Poznań.

דער געשיכטע פון די יידן פון Sefarad וואס האָבן זיך צוגעשטעלט צו Poland איז די געשיכטע פון אַ diaspora אין אַ diaspora: אַ שליכט פון גלותים, תלמידים און סוחרים, פארװאַקסן אויף דעם גרויסן קערפער פון די פוילישע יידנטום. פארנ אַוועק פון די מאַסן וואס זיינען אַנגענומען געװorn פון דער Ottoman Empire, די Séfarades פון צפון האָבן בלויז געביל אַ קורץ און סינגולער קהל, וואס Zamość איז געװeן די איינציקע ינסטיטוציאנאלע דינשטעלונג דאנק דער concession פון 1588 [JewishGen]. זייער גורל — די סטופּנװײַז אַסימילאציע צו דער מערהײַט אַשכנזי אין לויף פון דער XVII יאָרהונדערט — בעדײַט פון דער שװערקײַט צו אָפּהאלטן אַ דיסטינקטער מינאריטער אידענטיטעט אין אַן אומגעבונג וואס איז דעמאָגראַפיש דאָמינירט [Prace Historyczne].

דער צפוניש קאַפּיטל פון דער sefaradic אַװענטור, מדומה אויף דער נומער אָבער רייך דורך די קװאליטעט פון זייע אַקטאָרס, פארדינט זייער פלאץ אין דעם גרוסן גלאָס פון דער גלות פון 1492. עס ילוסטרירט, אַ מאָל ווידער, די פּלאַסטיציטעט פון יידיש אידענטיטעטן און די פיקייט פון דער קולטור פון Sefarad צו לאָזן אַ דויער־אומדרוק, אַפילו אונטער דער פאָרם פון אַ משפחה־נאָמען, אַ שטיינערנע שול אָדער אַ שושלת פון דאָקטאָרים, ביז צו דעם קאַנץ־אָסט פון איראָפּע [Biale, 2005]. די פאָרשונג בלײַבט אָפן איבער די גאַנצע מאַגנייטוד און די langevity פון דער דער דאָזיקער פרעזענץ, צװישן דער archive וואס עס שליסט צו אַ שנעלע אויסלעשונג און די היפּאָטעזן פון אַ מער לאנגע survivance.