Kiryat Tivon

Kiryat Tivon שטרעקט זיך אויף די הייכן וואס טרענן די קאָסטנס־שטיפ פון Haïfa פון דער גרויסער וואַדי פון Jézréel, אין אַן הייכקײט וואס שװאנט צװישן הונדערט פופציק און צװײ־הונדערט־פופציק מעטער. די באַזיצן פון שװעל, צװישן Carmel און די היגלס פון Allonim–Shefaram, געבן דעם אָרט אַ מיקראָקליمאַט וואס איז קילער און פייכטער ווי די נידערע ערדער רומדיקע, וואס פעסטערט אַ דיכטע גרוער־דעקונג פון מיטלענדיש־מערער־וואלדער. די געמיינדע איז געלעגן אין אומגעפער פופצן קילאָמעטער סודאָסט פון Haïfa, אויף דער היסטאָרישער אַקסע וואס האָט פארבונדן די קאָסט מיט דער פנימיקער Galilée — אַ וועג וואס האָט שױן בײן סטראַטעגיש אין דער אלטקײט, ווײל זי האָט דורכגעקלאַפט די רעגיון פון Beit Shearim און האָט דינט די וויכטיקסטע קוויסן פון יידיש־סעטלמענט אין דער נידערער Galilée.

די געאָגראַפיע איז נישט נייטראַל: די בערגישע שװעלס, אין דער אַלטער־יִשְׂרָאֵלִי לנדשאַפט, האָבן אָפט פאַקסט די איינװײנער־גרופן, ווײל זיי האָבן אָנגעבאָטן בײדע ערשטע אַק און פון דער שיפע־דעקונג. די אַרקיאָלאָגישע אַרבעטן פון בפּוליישאַלן, ווי דיי ענטװיקלט זיך אין דער צײטלנדיקער יִשְׂרָאֵלִער שול, האָבן ווײזט ווי מאַש די אויפטײلונג פון די סײטס אין דער צפון פון דער מדינה פאַלגט דעם טאָפּאָגראַפישן און הידראָלאָגישן תנאים, וואו די פרעזענץ פון קוואלן און דער אַקסעס צו די וועגן פון שאפן־בלעמע פעסטערט די דויער־באַזעצונג [Finkelstein & Silberman, 2001]. Kiryat Tivon, אין דעם אָנשטײן, שטעלט זיך אַרײן אין אַ קאָנטינויטעט פון באַזעצונג דערן די אַלטסטע מערקנלעך גײן צו בעק ווײל הינטער דער מאָדערנער צײט.

דעם טעריטאָריום פון דער מאָדערנער געמיינדע ינטערנס מערערע יְנִיתוס: דעם אַלטן קערן פון Tivon דירעקט, די קװאָרטערן פון Kiryat Amal, פון Kiryat Harochim און פון Elroï, ווי אויך די שמורה־צאָנע פון Beit Shearim. די קאָמפּאָזיט קאָנפיגוראַציע, וואס מען וועט דעטאַיל מער שפּעטער, עקספלענדן דעם קאַראַקטער צו בײדע דיספערסד און ווילאַדזש־מעסיק פון דער לאָקאַלער אורבאַנאַנציע, ווו די רעזידענציאַל־צאָנס פֿאַרבײן אין אַ פאָרעסט־דעקונג זאָרגפול פּריזערװד. די שטאָט שטײערט אַזוי, אין אָנטקעגנוצ פון די גרויסע קאָסטנס־אַגלאָמעראַציעס, אַ פּיזיאָנאָמיע פון גאַרדן־סיטי, ערבט פון די אורבאַנאַניס־קאָנצעפּציעס פון די אייראָפּעישע גרינדער פון די יאָרן 1930.

דער היסטארישער געדליק פון דער טעריטאָריע פון Kiryat Tivon איז אָן צווייפל דער אַלטער Beit Shearim (Beit She'arim), דעסן שרידים און בעסונדערס די ברייטע שיידים־נעקראָפאָל וואס שטרעקן זיך אויף דעם הילדל וואס מען רופט Sheikh Abreik, מערב פון דער הייטיקער שטאָט. די רביניק טראַדיציע און די טלמודישע קוואלן מלטימען Beit Shearim ווי אַ יידישער צענטער פון ערשטן ראַנג אַ מורא פון דער רוממישער דור, זיץ פאַר אַ צייט פון דעם Sanhedrin און אָרט פון הױבן פון Rabbi Yehouda ha-Nassi, דעם פּטריארכן וואס אַ קער פון דעם צווייטן און דריטן יארהונדערט פון דער גמיינער ארע, האָט געפּירט דעם דעפינιטיװן דיקטיישן פון דער Mishna. לויט דעם טראַדיציע, וואס איז אָבערגעגעבן דורך די רביניק טעקסטן און שטאַרקט דורך דעם פארשונג, האָט דער פּטריארך צוגעקליבן Beit Shearim ווי אַן אָרט פון בהבורה, מאַכנדיק פון דער שטאָט די פּרעפערירטע נעקראָפאָל פון דער יידישער עליטע פון דער גאַנצער מיטלענדישער בעקן.

עס איז דאָ וואס די מעמאָריע און דער אַרכיוו אַנטװאָרטן זיך מיטן מערקווירדיקן קלאָרקייט. די אַוסגראָבונגן וואס מען האָט געפירט פון די 1930er יאָרן צו Benjamin Mazar אַלץ Nahman Avigad האָבן אַרויסגעברענגט אַ נעץ פון קאַטאַקומבן וואס זיינען אַרײנגעגראָבן אין דער קאַלק־שטיין, אַ טויזנדטער סאַרקאָפאַג און טויזנטער אָף טויזנטער בהבורה־אינשריפציעס אין עברית, אין אַרמענית, אין גריכיש און אין פּאַלמירענער. די אינשריפציעס באַטעטיקן אַז יידן וואס זיינען געקומן פון דער דיאַספּאָרע — פון Antioche, פון Palmyre, פון דער דרום־אַראַביע, פון Byblos — האָבן זיך געמאַכט ברענגן איהרע טײטע ביז Beit Shearim צו בעגראָבן אים צו דעם מיטן די מיידים פון דער Torahs. די דיכטקייט און די מאַנגוואַלטיקייט פון דעם געמעלטן שריפט קאָנפערמירן אַרכעאָלאָגיש דעם סטאַטוס פון א גיסטlिچער צענטער און פון אַ פאָקוס פון שטראָלונג וואס די רביניק־ליטעראַטור שרײַבט צו דער שטאָט, אילוסטרירן אַ קאָנקרעטע ווײַז די מעכανישמס פון קולטורעלן פארשפּרײדונג און צירקולאַציע פון טראַדיציעס צווישן ד׳ארץ־ישׂראל און איהרן דיאַספּאָרעס [Elman & Gershoni, 2000].

די נעקראָפאָל פון Beit Shearim איז אינגעשריבן געװאָרן אין 2015 אויף דער לისטע פון דער וילטן־העריטאַזש פון UNESCO אונטער דעם טיטל פון « נעקראָפאָל פון Beit She'arim, הויך־אָרט פון יידישן רענוװאַל ». דעם אינטערנאַציאָנאַלן הערקענונג קאָנסעקרייטס די אַוסנעמנדיקע ווערט פון אַ סמס וואס, בעסער ווי קײן אנדער, מאַטעריאַליזירט די טראַנזיציע פון יודאיזם פון דער צווייטער טעמפל צו דער רביניק יודאיזם און די קאַרדיינאַל וויכטיקייט פון דער פיגור פאַטריארק פון Rabbi Yehouda ha-Nassi. פאַר Kiryat Tivon, דעס העריטאַזש איז קאָנסטיטוטירט אויף בײדע זײטן ווי אַן אידענטיטעטער אַנקער און ווי אַ האַופט־טוריסטיש־פּאָל, דער מאָדערנער שטאָט זיך פּרעזענטירן וואָלנטער ווי די וואַכטערין פון דעם הײלקטום פון דער אַלטער יידישער מעמאָריע.

נאַך דעם גלאַנץ פון דער שפּעטער אַנטיקווען, די שטעל פון Beit Shearim ליט אונטער שטופנווײַז אַבנאַם; די קאַטאַקאָמבן, באַשאדיקט ווי עס שײנט דורך אַ בראַנד אין דער ביזאַנטינער עפּאָכע, זײַנען געפאַלן אין פארגעסנקײט, און די יידישע באַפעלקערונג פון דער געגנט האט זיך צערשפּרײט אום דער לויף פון יאַרהונדערטער פון ביזאַנטינער, אַראַבער, קרײַзער און מאַמעלוקער הערשaft. אונטער דער אָטאָמאַנער אימפּעריע, וואָס האט פּאַלעסטינע אַדמיניסטרירט פון 1517 ביז 1917, די הינטער פון Tivon זײַנען געווען קיל אַ רוראַלע דיסטריקטן מיט ווײניק אײנװוינער, וואָו עס האָבן זיך באַהאַלטן עטליכע אַראַביש דערפער וואס האָבן געלעבט פון לאַנדװירטשאַft און פיהערײ. דער נאָמען פון Sheikh Abreik, אַנגעבונדן צו דער בייערגן־היגל, זאָגט דערווייגן פון דעם לאַנגן פּאָזיציע אַדער די אַנטיקווע מעמוריע האט זיך אַוועקגעמישט אונטער אַ דערפיש טאָפּאָנימיע און אַ מוסלימישן מאַקאַם.

די דאָקומענטן פון דער אָטאָמאַנער אַדמיניסטראַציע און די מעסונגן פון אייראָפּעיישן פאָרשער פון דעם XIX יאָרהונדערט, בנּסיביל די פון Palestine Exploration Fund, באַשרײַבן אַ געגנט פון בוימיקע הינטער און טיילווײַז בעקולטיװרטע לאַנדן, פּונקטירט מיט מענער אַנװאָנונגן. די געלערנטע אָפפֿענבארונג פון דער אַרכעאָלאָגישער שטעל וואָלט קומען נאָר שפּעטער, מיט די ערשטע גלויביקע טרוול־גוייער, דעמאָלט מיט די סיסטעמאַטישע קאַמפּאַניעס פון דעם XX יאָרהונדערט. אַלע דעם פּערל אַדער, קיין פּערמאַנענטע יידישע עגלאָמעראַציע האט נישט עקזיסטירט אויפן טערּיטאָריום פון דער הײנטיקער Kiryat Tivon; די יידישע אידענטיטעט פון דעם אָרט איז געבליבן לאַטענט, באַהאַלטן נאָר אין די יידישן־טאָלמודיש טעקסטן און אין דער בעילדעטער מעמוריע.

עס לאָנט זיך דאָ צו האַלטן מאַס פון די אונזיכערהײטן. די געטיקע קוואַלן אוועל דער יום־טעגיקער לעבן אין די הינטער אין די אָטאָמאַנער יאָרהונדערטער בלײַבן צעריסן, און מען דארף זיך צופרידנשטעלן, פֿאַר דעם לאַנגן צװישן־פּערל, מיטן אַ צוריק־שטעלט טאָבלאָ, רעקאָנסטרוויִרט דורך אָפּשאַץ פון פּעגיאָנאַלע אַדאַטן. וואָס עס איז באַשטאַנדן, אים חילופֿים, איז אַז די געגנט איז אײנגעגאַנגן אין אַ פּאָזיציע פון באַשלוסנדיקער טראַנספֿאָרמאַציע אין דעם אָװדרעם פון דעם XX יאָרהונדערט, כאַזמען די סיאָניסטישע אָרגאַניזאַציעס האָבן אַנגעהויבן צו עררוװערן לאַנדן אין דער Jézréel־תַל און אויף די אומגעבונדענע הײערנס, פּריפּעריִרן די וויידערגעבורט פון אַ יידישן באַפעלקערונג וואָס וואָלט, דורך אַ גערעכטן דרײַ פון דער געשיכטע, וויידער־גלאַנץ געגעבן פון דעם גרײץ פון Rabbi Yehouda ha-Nassi.

די קאָנטעמפּאָרארע Kiryat Tivon איז א פרוכט פון עטלעכע איניציאַטיווער פון באַזידלונג וואָס זענען באַשפּרייט אין די יאָרן 1930er, א צייט פון שטאַרקער יהודישער עלנדוואַנדערונג קײן פּלשתינע אונטער בריטישן מאַנדאַט אַ פֿלייג פון ערגער דער פּרשיקוציעס אין מיטל־אייראָפּע. דער ערשטער קערן, Kiryat Amal, איז געגרינדעט געווארן אין 1937 ווי א ארבעטער־שטאָט, אויף ערד וואָס ליגן אויף דער שטראַסע פון Haïfa צו Nazareth. פּאַראַלעל, א צווייטער באַזידלונג, Tivon אַליין, ה איז באַקומען ווי א מקום פון ווילנעס־באַזוך און וואָונונג, וואָס האָט געלאָקט פרדעסט־אָל עלנדוואַנדערער פון Daitshland און מיטל־אייראָפּע — די «Yekkes» — וואָס זענען אנטלאָפן פוּן דער נאַצییזם און זענען געווען אָנגעציגן דורכן געזונט־קלימאַ און וואַלד־פרעם פון די הילzer.

דער דאָפּלטער אָריגין האָט געגעבן דער יונגער שטאָט א יחודי־כּראַקטער, פּאַרמישן דעם פּיאָנער־אִידעאַל פון אַרבעט אין לנדווירטשאַפט און פּרומישלנקװ צו א פּאָליטer אייראָפּעיִיִ קולטור, געמארקט דורכן מוזיק, גערטן און אַ וויידע אַרכיטעקטור פון ווילעס צעשפּרייט אין דער קיפערן־פאָרעסט. דער זשורעם פון קולטיווירטע דײטשיש־שפּריכנדיקע עלנדוואַנדערער האָט געמאַכט Tivon, שוין פון זײנע אנהייבונגען, אַ מרכז פון אינטעלעקטואַלער און קינסטלעריִיִ לעבן, א שום וואָס די שטאָט האָט דערהאַלטן איז אַהער. צו די צוויי קערנער זענען געקומען אַנדערע קלײנערע באַזידלונגען, וואָס Elroï, געגרינדעט אַלטער ווי מושׁ׳ב, און פּאַרשידענע וואָוּן־קװאַרטאַלן וואָס זענען אַנטװיקלט געווארן אין דער ספּיר פון דע ערשטע קערנער.

דער פּראָצעס פון פּאַרייניגונג איז טוישן אין 1958 צו דער שמלט־צוזאַמנפַלונג פון Kiryat Amal און Tivon אין איין לאָקאַלן קאָונציל מיט דעם נאָמען Kiryat Tivon, קאָנסקריטיזירנדיק דער איינהייט פון אַן גאַנץ בעת־היום צעשפּרייט. די לאָקאַליטעט האָט פּראָגרעסיװלי אינקאָרפּאָריט די אַנדערע סביבה קװאַרטאַלן, וואָס האָט דערהויבן זייער בעװאָלקערונג צו עטלעכע טויზנטער אָפטן אין די פּאָלגנדע דעקאַדוםן. דער בחירה פון דער קאָמפּאָזיטער נאָמען — אַסאָציאַטיד דער «שטאָט» (kiryat) מיט דעם אַנטיקן טאָפּאָנים פון Tivon, אַליין אין ריזאָנאַנץ מיט דער טלמודישער טראַדיציע פון דעם געגנט — איז אַ ביטוי פון דער דעליבעריט וויל פון דע גרינדער צו שטעלן די יוּנגע שטאָט אין דער קאָנטיניוִטעט פון דאָס יידיש־היסטארישן ערב־רב פון דעם ארט, און ניט אין אַ פּשוטן creation ex nihilo.

פון זיין קאָנסטיטוציע אַלס אײַנגלײַכטער לאקאלער ראַט אַן, אַנטװיקלט זיך Kiryat Tivon אַ אונטערשיידנדיקע אידענטיטעט אין דער ישׂראלישער שטאַט־לאַנדשאַפט, דער פון אַ גרינע און קולטורעלע שטאָט צום וועלן־בנייַן, צוריק פון דער שװערער אינדוסטריאַליזירונג וואָס האָט געמאַרקט אַנדערע נאָרד־אַגלאָמעראַציעס. די קאָנסערװאַנץ פון באָװם־דעקונג, די דע־פאַקטאָ־פאַרבאָט פון הויך־באַואָיִם אין גרויס טײלן פון דער טעריטאָריע, און די אױפנמישװײלונג פון אַ אײנצלן־וואָן־האַבידאַט־ראַהמן אים גאָרטנס האָבן דער שטאָט געגעבן איר רוף אַלס גאָרטן־שטאָט, געװynشט פון פּנסיאָנירטע מענטשן, קינסטלער און משפחות זוכנדיק שטילקײט.

די באַפעלקערונג, לאַנג־צײט געמאַרקט דורך די אַבדרוק פון דײַטשרעדנדיקער אִמיגראַציע און דער Aliyah פון מיטל־אייראָפּע, דיװערסיפײַד זיך אָבער די יאָרצענדן, דעם־תוך קאָנסערװירנדיק אַ רעלאַטיװלי האָמאָגענע סאָציאָ־קולטורעלע פּראָפיל, מיט אַ בֿעמערקטער אַנטײל פון עלטערע באַפעלקערונג און א הויכער בילדונגס־גראד. די אַסאָציאַטיווע, מוזיקאַלע און עדוקאַטיווע לעבן בליבן אַ סאַליאַנט צוג פון דער געמיינע, וואָס בהרט אינסטיטוציעס פון לערנונג און קולטורעלע ספּרים שטראָלנדיק אויף דער גאַנצער יקירוני־קיין. די גלייכעם פון Beit Shearim און דער Allonim־וואָלד האָבן אויך געמאַכט דער שטאָט אַ צענטער פון אָפן־לופט אַקטיװיטאַטן און דער patrimonial tourism.

אַדמיניסטראַטיוולי, Kiryat Tivon אַנטערליגט דעם דיסטריקט פון Haifa און שרײַבט זיך אין דער געווײטערטער מעטראָפאָליטענער שנור פון דער גרויסער האפן־שטאָט, וואָס עס מאַכט אויס אַ סאָרט פון פּרײװילעגירטער רעזידענשיאַל־פאָרשטאָט. דאָס דאָפּל־צוגעהערטקײט — צום עקאָנאָמישן אָרביט פון Haifa אַן זײַט, צום רוראַל און patrimonial universe פון דער אונטער־גאָליל אַנדערער זײַט — דעפינירט די אינטערמידיאַטע שטעל, אין פילע קלאָגן beneficiary, פון אַ שטאָט וואָס האָט פֿאָרמאָגן קאָנדזשויאַן דען צוגאַנג צום אױסטן־אומסטענדן און קאָנסערװאַנץ פון אַן אַוסנעמנדיק נאַטורעלן קאַדר. מע מעסט אַ שטעל דאָ, אַרוס אַ מאַנגל פון לעציק־קװאַנטיטאַטיװ אַרכיװן אומיטלבאר אַבאַלנדיק אין דעס זע שטוד, אַז די סקיץ בלײבט עפנט צו שפּעטערדיקע פּיציזיעס, פּעי'd אױף סענסוס־שנירן און מוניציפּאַל־אַרכיװן.

Kiryat Tivon בילדט אַ שולמוס־פאַל פֿאַר דעם איסטאָריקער פֿון דער יידישער וועלט, אין דעם וואָס זי פֿאַראייניקט אויף אַן עצם טעריטאָריום צוויי באַזונדערע רעזשימים פֿון מעמוריע, וואָס זענען אָבער קאָמפּלעמענטאַר. אויף אַן זײַט, די געלערנטע און ראַביישע מעמוריע, איבערגעגעבן פֿון דור צו דור דורך די טעקסטן פֿון די Mishna און דער Talmud, וואָס מאַכט פֿון Beit Shearim דעם סימבאָליקן אָרט פֿון דער קאָדיפֿיקאַציע פֿון דער מונדלעכער געזעץ און פֿון דער שיצן־פיגור פֿון Rabbi Yehouda ha-Nassi. אויף דער אַנדערער זײַט, דאָס מאַטעריעלע אַרכיוו אַרויסגעגראָבן דורך מאָדערנע אַרכיאָלאָגיע, וואָס קומט אָפּצוטײַטיקן, צו פּרעסיזירן און אַמאָל צו ניואַנסירן די דאַטן פֿון דער טראַדיציע, אינדעם עס אַנטהילט דאָס גרויסקײַט פֿון די דיאַספּאָריקע נעץ וואָס קאָנווערדזשירטן צו דעם גאַלילעיַשן נעקראָפּאָליס.

דער קאָנווערדזשענץ צווישן דעם טעקסט און דער שטיין אילוסטרירט אַן גרייסער פֿענאָמען, יענער פֿון דער טראַנסמיסיע פֿון יידישע טראַדיציעס דורך מונדלעכקײַט, שרייבן און מאַטעריעלע סאָפּאָרץ, וואָס מעכאַניזמס האָבן געווען דער סובדזשעקט פֿון טיפֿע אַנאַליזן אין קאָנטעמפּעררי פֿאָרשונג [Elman & Gershoni, 2000]. אין Beit Shearim, די פֿונערערי עפּיגראַפֿיע קאָנסטיטוטעס טויטל אַן אין דיזע ינטערמידיאַרי סאָפּאָרץ ווו די מעמוריע פֿיקסט זיך אין דער מאַטעריע, אָפּערטענדיקן דעם היסטאָריקער אַן טאַנדזשיבול פּוינט אָף קאָנטאַקט מיט דיספּערסט קאָמיוניטיז פֿון דער אָסטערן מידיטערענען. די אָנטמעטינג צווישן דעם עפּיגראַפֿיק אַרכיוו און דער ראַביניקל נאַראַטיוו טייקס אַן עקזעמפּלערי מעטאָדאָלאָגיקל ווערט, ינווײַטינג צו קאָנסידער די ווויצלאַנעס ווו דעם איזראַעליש אַרכיאָלאָדזשיקל סקול, וואָס רינואו די רידינג פֿון די ריליישנס צווישן טעקסטואַלע סאָרסיז און טערין דאַטע [Finkelstein & Silberman, 2001].

אינדעם וויידער־אָפּטרייטונג, דורך דירע מאָדערנע פּאַונדיישן אין דער צוואָנציקסטער יארהונדערט, אַ יידישע לעבן צו די לאַנג־דיזערטיד היל, Kiryat Tivon אַקאָמפּלישט אַ פֿאָרם פֿון קיצור צו דער מקור, ווו מאָדערן פּיפּוליישן קומט צו שטעלן זיך אונטער דעם סימבאָליקן פּאַטראָנאַדזש פֿון דער גרויסער פּאַטריאַרך פֿון דער אַנטיק גאַליליי. דער היינטיקע שטאָט איז דעריוון ניט נוישטאָס אַ רעזידענשאַל אַגלאָמעראַציע אָף דער Haifa דיסטריקט: זי איז דער ליווינג לינק אָף אַ טשײַן פֿון ראַביניקל Judaism אַנטװיקלונג פון אָנהויב, דער לאַנג ללטענסי אָף אינטערמידיאַרי סענטשוריז, און די נעשאָנל רינעסאַנס פֿון די יידיש פּיפּל אין דייער לאַנד. עס איז אין דים סענס אַז דער אָרט דיזערווז טול אַס גוט פֿלאַץ אין אַן עניקלאָפּידיע פֿון דער יידישער וועלט און אירע דיאַספּאָראָס.

ביום סיום הנתיב הזה, Kiryat Tivon נראית ככان בעל ארבעיות כפול: עיר ישראלית צעירה, שנולדה מהתמזגות גרעינים שהוקמו בשנות השלושים והאוחדו ב-1958, היא כן הפקידה של מורשת עתיקה בצפיפות נדירה, זו של Beit Shearim וגן־הקברות שלה המוקצה להנחלת העולם. המתח הפורה הזה בין מודרניות לעתיקות, בין האידיאל החלוצי הציוני לזכרון הרבני, מגדיר את הזהות העמוקה של הקהילה.

הספר הגדול הנוכחי הבחין בכל שלב מה שהארכיון מיסד בחוזקה — הטופוגרפיה של האתר, קיומו וקרינתו של Beit Shearim, נסיבות ההיווסד המודרני — מה שהמסורת משדרת ומה שאי־ודאות תיעודית מחייבת להשאיר בתלייה, במיוחד לתקופה הארוכה העותומנית וللנתונים דמוגרפיים עדינים של העיר העכשווית. מכאן צץ דיוקן של עיר־גן גליליית שבה אבן וזכרון משתדלים, ושבה היהדות, לאחר מאות שנים של היעלמות מקומית, מצאה על גבעות אלה נוכחות חיה, בצל קברו הנערץ של זה שקבע את המשנה. כך Kiryat Tivon, צנועה בגודלה, מתרוממת היא לדרגת מקום גדול בהמשכיות יהודית, בין גליל החכמים לישראל המתעוררת.