Kežmarok

Kežmarok וואַקסט אַרויס פֿון דער גרויסער דײַטשישער קאָלאָניזאַציע, וואָס האָט אין די 12טן און 13טן יאָרהונדערטן באַפֿעלקערט דעם Spiš מיט סאַקסישע קהילות, אויסגעשטאַטעט מיט ברייטע פּריווילעגיעס. דאָס אָרט האָט שוין אין 13טן יאָרהונדערט שטאָטישע פֿרייַהייטן באַקומען, און אין 1380 האָט עס דעם בעגערלעכן שטאַטוס פֿון אַ קיניגלעכער פֿרייַשטאָט דערגרייכט, וואָס האָט איר פֿאַרשאַפֿט אַן אַדמיניסטראַטיווע, רעכטלעכע און האַנדלערישע אויטאָנאָמיע, וואָס אירע בירגער האָבן מיט ביטערקייט פֿאַרטיידיקט. דאָזיקע אויטאָנאָמיע האָט אַ דירעקטן השפּעה אויף דער ייִדישער פֿראַגע געהאַט: ווי די מערסטע בערג- און האַנדלשטעט פֿון מיטל-אייראָפּע, האָבן די סאַקסישע שטעט פֿון Spiš זייער פּריווילעג פֿון de non tolerandis Judaeis אויסגענוצט, האָבן ייִדן פֿון שטענדיקן וווינאָרט אַוועקגעשטויסן, מאָל אַפֿילו פֿון פּשוטן האַנדל אינערהאַלב די מויערן.

אין גאַנצן קיניגרייַך פֿון אונגאַרן האָט דער שטאַטוס פֿון ייִדן לאַנג געשוואָנקען צווישן קיניקלעכן שוץ און שטאָטישער פֿייַנדזעלעקייט. די הערשער האָבן דאָרטן אַ פֿיסקאַלע מקור און אַן אינסטרומענט פֿאַר קרעדיט דערזען, בשעת די קויפֿמענישע בירגערשאַפֿטן האָבן זייער קאָנקורענץ מורא גע׳האַט. אין Kežmarok, אַ שטאָט פֿון וועבער, טוכמאַכער, און סוחרים אין אייַזן און ווייַן, איז דער קאָרפּאָראַטיווער גײַסט בפֿרט מאַכטפֿול געווען, און דאָס לוטערישע רעפֿאָרמאַציאָנסבאַוועגונג, וואָס איז אין 16טן יאָרהונדערט מאַסנהאַפֿט אַנגענומען וואָרן, האָט נאָך מערער פֿאַרשטאַרקט די קאָנפֿעסיאָנעלע אייַנהייטלעכקייט פֿון דער סאַקסישער באַפֿעלקערונג. ייִדן, אַז זיי האָבן אין שטאָט פֿאַרקערט, האָבן דאָס בלויז אַלס דורכגייענדיקע סוחרים קענען טאָן, פֿאַרטראָגן בעתן מעסן, געצוווּנגען צו לאָגירן אין די אַרומיקע דערפֿלעך.

דאָזיקע קאָנפֿיגוראַציע דערקלערט דעם מאַנגל, איבער יאָרהונדערטן, פֿון יעדן אָרגאַניזירטן קהל אינערהאַלב די מויערן. ייִדן, וואָס האָבן אַרום Kežmarok אָנגעקליבן, האָבן זיך מערסטנס אויף די אַרומיקע האַרנשאַפֿטלעכע לענדערייַען פֿאַרלאָזט, וווּ די גרויסע אייגנטימלעכע אַדלסלייט — באַמיט, האַנדל און מלאָכה אויף זייערע לענדערייַען צו אַנטוויקלען — האָבן זיי אַ וווינרעכט אַרײַנגעגעבן קעגן אָפּגאַבן. דאָזיקס סכעמע, אַלגעמיין אין גאַנץ אויבן-אונגאַרן, האָט אַזוי דאָס ייִדישע לעבן אָפּגעשטעלט אַן דעם שוועל פֿון שטאָט, נישט אין איר האַרצן. דער פֿאַרגלייַך מיט אַנדערע אַלטע שטאָטישע ייִדישע צענטערן פֿון דער ייִדישער וועלט, וווּ די קהילה האָט זיך שוין פֿון מיטלאַלטער אָן פֿעסטאַ קענט אײַנוואָרצלען — אַזאַ ווי דאָס ייִדישע Sevilla פֿון 12טן יאָרהונדערט, אונטערזוכט פֿון Mercedes Borrero Fernández [Borrero Fernández, 1985] —, הויבט דורכן קאָנטראַסט אַרויס דעם שפּעטן און לאַנג פֿאַרהינדערטן כאַראַקטער פֿון דער אַנזידלונג אין Kežmarok.

אין אַז דער געַץ האָט נישט אָffenegט די טױרן פון דער שטאָט, איז די ייִדישע אָנוויינדונג אין דער אָרביטע פון Kežmarok געווען ערשטנס דער זײן פון די גברעדיניש-דערפלעך און דער ярמאָרקעס. די רעגיאָנאַלע טראַדיציע, איבערגעגעבן פון די נאָכקומענים פון די פאַמיליעס פון Spiš און אָנגעזאָמלט אין די מעמאָריאַלן פון נאָך-מלחמע, בערירט קאָלפּאָרטערן און סוחרים וואָס, זינט די בורגן פון געדולטער אָנטבערונג, זײַנען געבאָנגען אוךניים צו Kežmarok דער טעג פון מאַרקט צו אָפּשטאָסן מאַטן, העוט, אַלקאָהאָלן און קלײנער יוואַרע. די מעמאָרי פון אַ ייִדישער אִטינערװאַנטער און ערבעטיקער, געהאַלטן ביי דער פּעריפעריע פון די וואַלן, קראַנץ-שנײַדט וואָס דער עקאָנאָמיק-געשיכטע שטעלט פעסט פון דער אָפּטאָן פון די פרײ-שטעט.

דער אומטרײַ שטײט ביי דער אומטרײַ פון די XVIII־טער און XIX־טער יאָהונדערטן. די רעפאָרמן פון Joseph II, באַזונדערס דער Toleranz-Edict פון 1782 און די מאַסן וואָס זיך בעלפֿלן, האָבן ווײַכער געמאַכט די רעשטריקציעס וואָס ליגן אויף די ייִדן פון דער מאָנאַרכיע פון Habsbourg, זיי געמוטיקט צו נעמן זיך דײַטשישע פאַמיליע-נעמנס, צו בעזוכן די שולן און צו דיװערסיפיצירן זייער מעטיערן. אין Spiš, האָבן דیאָזע דיספּאָזיציעס בעגינסטיקט די סעדנטאַריזאַציע פון פאַמיליעס זיי פון שויער קאַנטאָנד צו די ראַנדן. די העבונג פּראָגרעסיװ, אים לויף פון דער ערשטער העלפט פון די XIX־טער יאָהונדערט, פון די אָפפּרובן פון אָנטפּליכטונג אין די פרײ-שטעט האָנגרישער ערלויבט ענדליך צו דער ערשטער ייִדן צו בנות זיך לעגאַללי אין Kežmarok.

מען דארף אַװער מעסן דער אַנטיל איין־צװײַ פון דער מעמאָרי און דער אַרכיוו. די פאַמיליע-טראַדיציע בaaltet דעם געדענקן פון אַן אופגרײטונג דער גראַדואַלער, בערע־נישט־מערקליך, פּעולל מאַריח־סעדלן, באַלן און טראַנדס-פּאַטענטן; די אַדמיניסטראַציע-רעגיסטערן און די קאָנפעסיאָנאַלער צעהלונגן פון דער אימפּעריע, זיי, שטאָלן דער ייִדישער אָנוויינדונג אָנגעצייכנט ערשטנס גענוי אַז זי ווער מעסורעבל, דאָס איז צו זאָגן אין די דעקאַדעס סנטראַלער פון דער יאָרהונדערט. די צװײ־ דער ספּרעכונגען שניידן זיך נישט צו: זיי בעלײכטן שװעלן فון אַ זעלבער אַךצו־דיץ. די שוויריקײט פון שרײַבן אַ קאָמיוניטאַרי־געשיכטע פון אַרכיוו־שטיקער פרעגמענטער און ירושׁתן איז נישט אייגן צו Kežmarok; זי געבט צו די מעטהאָדיק-שאַלות וואָס Sylvie Anne Goldberg האָט פאָרמולירט אויף די אפילו מאַך פון דערגיין ייִדישער געשיכטע [Goldberg, 2000], צװישן דער דאָקומענטער שור און דער הערעדיטער ספּרעך.

דער קאָנסטיטוציע פון א יידישער קהילה אין Kežmarok האט זיך אפילו באמת געשטאלטן בנויין־חודש־יארהונדערט. די עמאנציפאציע, וואס איז געעדיקט געווארן אין דעם קיניגרײַך פון אונגארן דורך די גזרה פון 1867 וואס האט דער יידן ציוויל- און פּאָליטישע גלײַכהײט געשנקט, האט די בדינות פון אינשטאלאציע געענדערט. די ישראליטישע משפחות האבן קענן קניות מקנין־בניין, עפענען־טוך קאמערץ און וואַרקשטאטן, שיקן זייערע קינדער אין די עפנטלימע שולן. די קהילה האט זיך אָנגעשטאט מיטן קאַרדינאל־אינסטיטוציעס פון יידנשן לעבן: אן ארט פון תפילה, אן שחיטה־בית, א בית־עלמין, אן בראדערשאפט־אופן־טויטן (hevra kadisha) און אן שול.

דער סאַציאָ־עקאנאמישער פּראָפיל פון דער קהילה פּאסט צו דעם פון קליינלעך־שטעטלעך־קאמערץ־אייראָפּעס־מערכז: האנדלערן־אין־טוך־און־טרײבוואַרן, קרָם־האלטערס, האנטװַרקסמענטשן, עטלעכע מיטגלידער פון דע פרויפעסיאנאלער־און־אַדמיניסטראציע־באזוכן ווי דעם צוטריט האט זיך אפגעענדערט. דער שפּראַך פון קולטור פון יידן פון Kežmarok איז אראפ געווען אירנישער דײַטש, אין האַרמאניע מיטן אומגעבונג־סאַקסישער־דאָמיניערנד, אָבער, דורך די מאַדזשאַריזאציע וואס האט געטראפן די אויבערן־אונגארן אין די לעצטע־דעקאדעס־אס־יאָרהונדערט, האט זיך דער אונגערישער שפּראַך אָפֿן סטום אױפּגעצװאונגן אין די אַקולטורירטע־האַײזן.

ווי אין דעם גאַנצן אונגערישן יידנטום, איז די קהילה דורכגעגאנגן דער שיזמע וואס, נאָכן קאָנגרעס פון 1868-1869, האט צעטיילט דאס יידנטום פן דעם קיניגרײַך צװישן דעם נעאָלאָג־שטראָם (מעדערנער־טענהאלטיקער), די אָרטאָדאָקסער שטראָם און קהילות גרופן status quo ante. אין אן עגנד־פון־סטיקער־רעליגיעז־טראדיציע, נאָן אַ גאליציע און די אָפנברענעראַיס־חסידישע־וּאָרטאָדאָקסע, האט די שטרענג־אַבּערװאַנץ באַהאלטן אַ מארקירטע־השׁפּעה, בײַ־דעם זאגט־ענטװאָרטיק־גערמאָנפּאָן־בורזשואָזיע האט זיך אָפֿטמאָל גענײגט אַנט צו דעם אַקולטורירטן־פאָרמעס־פון־קולט. דער שפּאנונג צװישן רשימה־פּסוקים־איבערהאלטונג און בורזשוא־אינטעגראַציע איז געווען דער געמײנזאם־צוג־פון גאַנץ־מערכז־אַייראָפּעישן יידנטום, פון דעם חסידישן וועלט־וואס שׁרײַבט Jean Baumgarten [Baumgarten, 2006] צו די מערכז־אַרבאנער־מערכז־וועסטערנער־זײַד־קהילות.

די באשטעטיקונג פון אַ קהילה מעסט זיך אין דער שטאַרקייט פון איר אינסטיטוציעס. אין Kežmarok האָט די אויפבאָואַונג פון אַ שול מארקירט דעם דעפינאַטיוון אַנקערן פון יידישער לעבן אין דעם שטאָטישן גוועב. דער בנין, אויפגעשטעלט אין סטיל־עקלעקטיק וואָס זיי האָבן ליב געהאַט אין דעם שלוסדיק נאָײנצעטנטן יאָרהונדערט, פארזאַמלט די תפילה־האָל, דעם פּלאץ רעזערװירט פֿאַר פֿרויען און די קהילה־אַנהענגיקײטן. זאַין פּרעזענץ אַטעסטירט אַז די יידן, לאַנג טאָלערירט אַן די רענדער, האָבן אַלץ שוין געמאַכט א טייל פון דער אַרקיטעקטוראָל און סאָציאַלער לאַנדשאַפט פון דער סאַקסישער שטאָט.

אַרום די שול גראַװיטירטן די געװעימליכע אָרגאַנן פון יידישער לעבן: דער רבנות, באַלאָדנ מיט דעם לימוד, מיט דער ריטואַל־יוריסדיקציע און מיט דער השגחה אַלס קשרות; די hevra kadisha, גוואַראַנט פון די לוויה־ריטן און פון דער אינשטעלטונג פון בית־הַקברות; די חברות־צדקה וואָס האָבן אַסיסטירט די קראַנקע, די אָרמוניקער און די רייזענדער. די קהילה־שול, וואָ מען האָט געלערנט בײדע מתנות־ח"ן און העברעיִש־לימודי, האָט אַשׁוּרירט די מסירה פון איין דור צו דעם אנדערן. די אינסטיטוציעס, צו זייער פּשוט אַנטלינג, האָבן געבילדעט דעם אומזיכטבארן שקלעט פון אַ קהילה און האָבן געגּאַראַנטירט איר קאָנטיניוויטעט.

די רעליגיעזער לעבן אין Kežmarok האָט זיך אינגעשריבן אין דעם טאַקט פון יום־טוב און דעם העברעיִש־קאַלענדער, אָבער אויך אין די סירקולאַציע־וויסנשאַפטן וואָס האָבן פֿאַרבונדן די קהילות פון Spiš מיטן אַלטן פון Galicia און פון הונגארן־מיטל. רבנים, מלמדים פון לימוד און תלמידי יעשיבה סיררקוליירטן צװישן די אָרטער, וועבנדיק אַ שפּירִטואַל־נעץ וואָס איז אויסגעגאַנגן ווײט יבער די אַדמיניסטראַטיװע גרענעץ. מען געפינט, אין דעם קהילה־אָרגאַניזאַציע גרינדעט אין רבנות, דער לוויה־חברה און צדקה, די קוואַזי־אוניװערסאַלע סטרוקטור פון קהילות פון יידישער וועלט — ר'איַלע סטרוקטור וואָס מען בעמערקט פֿון דעם רבנים־אַרכיװ פון צפון־אַפ'ריקע [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès] ביז צו די רעגיסטער פון Mellah פון Fès [Archives du Mellah de Fès], בעװײז אַז די kehila, אונטער פארשידענע הימלן און שפּראַכן, האָט אויסערן איבערצו צו די זעלביקע גרונדפעסטע דרישות.

דער ערטײן פון ציטערײַך־אונגארן אין 1918 און דער טרייאנאָן־טרעיטאַט אין 1920 האָבן דעם Spiš, און מיט אים דעם Kežmarok, איבערגעמאַכט אין דער נאָier רעפובליק טשעכאָסלאָװאַקיע. דער דער סאָװרעניטעט האָט דער לעבעדיקער קוואַדער פון די יידן פון דער שטאָט געשטאָרט. די דעמאָקראַטיש־ טשעכאָסלאָװאַקיע פון Masaryk האָט דער יידישער נאַציאָנאַליטעט אַנערקענט ווי אַ אונטערשיידענדער קאַטעגאָריע אין אירע גיסונג־קאָנסוס, האָט גוואַרענטירט די רעכטן פון די מינאָריטעטן און האָט אַנגעבאָטן דעם יידן אַ רעלאַטיװלי אָפן פלאַץ פון ציװיל טיילנאָמע פאַרגליכן צו די רעזשימן וואָס האָבן זיך פאַרשטעלט אַנדערש אין מיטל־אייראָפע.

פאַר די דייטשטאַלקיק און מאַדזשאָר־שפּראַכיק יידן פון Kežmarok אַלץ אַ פּעריאָדע אַלץ פון אַ זדליקאַטן יילױדיע־פאָזיציאָנירונג. אײנמאָל ינטעגרירט אין די דייטשע אָדער אונגאַרישע קולטור, מוזטן זיי זיך אָפשטעלן מיט דער נאָיער שטאָט־שפּראַך סלאָװאַק און טשעכיש, און זיך שטעלן צװישן קאָנקורירענדער שפּראַך־לאָיאַליטעטן אין אַ רעגיע ווו זאַקסן, אונגאַרן, סלאָװאַקן און רוטענער האָבן זיך אָיסמוטשקן. דער ציאָניזם אִז שטאַרק געלאָזט אין דער יוגנט, ווי יבערל אין מזרח־סלאָװאַקיע, בשעם דער ַטראַדיציאָנעלן רעליגיעזן אינסטיטוציעס האָבן אירן גריפ ֿפון דער קאָמוניטעטן לעבן פ ש אויסגעהאַלטן.

אוף דער עקאָנאָמישער בּײַן, די יידן זײן געבליבן פארטיג אין די האַנדל, האַנדװערק און פרייע פּראָפעסיעס, קאָנטריביוטינג צו דער ליװלינעס פון אַ שטאָט וואָס אִז געװאָרן אױך אַ מאַדעסט טאָוריסט־סטאַנציע ביַם פוס פון די Tatras. דער ווייסערע פּראָספּעריטעט פון דעם בשונים־ס י א צווישנצײַטן, געמאַכט פון רעכט־זיכערהײט און ציװיל ארײַנפירונג, בלײביקן אָבער נאָר אַ צװאַנציק יאָרן. זי בלײבט, אין דער זיקrоhן פון די סערװיװערס, ווי אַ קורצער מאָמנט פון גלײכגעװיכט פאַר דער קאַטאַסטראָפן — אַ גלײכגעװיכט דעם דער היסטאָריקער קען אַבשטעלן די קאָנטורן פון אַ רוחמנות פון גיזונג־קאָנסוסעס און אַ אַדרעס בוכן, אָבער דעם ט्यuminusע גיקטיוער וועט זיך ניט מער גרײַפן ווער דורך סעלטן געװיץ.

די צערשטערung fun der געמיינע fun Kežmarok איז א טייל fun דעם פּראָצעס וואס האָט געטראָפן דעם גאנצן סלאָװאַקיש יידישקייט. נאָך דעם צעברעכן פון טשעכאָסלאָװאַקיע און דער פּראָקלאַמאַציע, אין מערץ 1939, פון אַ סלאָװאַקישן שטאַט וואס האָט געדינט דער נאַצי־דײַטשלאַנד, געפירט דורך דעם פּריסטער Jozef Tiso, זענען די יידן פּראָגרעסיװ אָפּגערױבט געװאָרן יהּ זייערע רעכטן. דער „יידישער קאָדעקס" (Židovský kódex) פון סעפּטעמבער 1941, געמאַכט נאָך דעם אָרדנונג פון Nuremberg, האָט זיי אַרױסגעשלאָסן פון דער עקאָנאָמישער לעבן, אונטערװאָרפן זיי צום טראָגן פון דעם שטערן, קאָנפיסקירט זייערע ממונים און פּאַרייטיד זייערע ייזאָלאַציע.

אין פּרוילינג 1942, איז סלאָװאַקיע געװאָרן דער ערשטער סאַטעליט־שטאַט וואס האָט אָרגאַנִיזירט די סיסטעמאַטישע דעפּאָרטאַציע פון אירע יידן, און זייער צו געצאָלן דער דײַטשלאַנד אַ סומע פּאָל יעדן דעפּאָרטירטן. פון מערץ ביז אָקטאָבער 1942, זענען טיזנטער פון יידנס סלאָװאַקי אָרײַנגעטריבן געװאָרן קעגן די געטאָ און די אוינווער־לאַגער פון דער בעצעצטער פּוילן, בילנדער Auschwitz און דער רעיאָן פון Lublin. די יידן פון Kežmarok זענען גענומען געװאָרן אין דער ווע־פאָל: יונגע מענער און יונגע מיידלער צערשט, דערנאָך גאנצע משפחות, צוזאַמנגעבראַכט, אַרױסגערױבט און איבערגעפירט קעגן דעם מזרח. קוימ גאנצן געמיינע איז אָנגעוויטן געװאָרן.

עס איז דאָ אַז די זיקרון און דער אַרכיװ אָנװײַנדן מיט אַ טראַגיש חדות. די סלאָװאַקישע און דײַטשע אַדמיניסטראַטיװע דאָקומענטן שרייבן אַרױף מיט אַ ביורעאַו־קאָלטקייט דעם קאָנװײ און די צאָלן; די קהילות־דענקמאָלער (Yizkor), די לעזן פון קרבנות און די עדות פון דער סך־הכל דער רטויד־מענטשן שטעלן צוריק די נעמען, די פנימים און די געשטן וואס דער אַרכיװ שוויגט. ביידע רעגיסטער, װײַט פון זיך אָפּהיץ, קומפלעטן זיך: דער איינער שטעלט פאַסט די גרויסקייט פון דעם פּרעווער, דער צװײטער האַלט די מענשהייט. נאָך דער מלחמה, פּוקוווידיק אַ סך־הכל אַנדערע צוריקקומער; פילע עמיגרירטן קעגן Israel, די Americhes אָדער מערב־אײראָפּע, און די יידישע געמיינע פון Kežmarok, קוים א יארהונדערט אַלט, האָט אומגעהערט צו עקזיסטירן ווי אַ לעבנדיקער גוף. די בית־כנסת, דער גרבער און די רעגיסטער בלײבן די שטילע רובעל פון אַ װעלט אונטערגעזונקן.

די געשיכטע פֿון די יידן פֿון Kežmarok האלט זיך גאנץ אין א קינצור פֿון די יידישע דערפֿאָרונג פֿון מיטל־אייראָפּע: א מידלעוואלטער אוסשלוס פֿארבונדן מיט די פּריווילעגיעס פֿון די סאקסישע שטעט, א לאנגזאם־סידלונג צו דער גינסטיקייט פֿון יוזעף־ערמאנציפּאציע און ליבעראלער פּאליטיק, א יאָרהונדערט פֿון וורצלונג־קומונאל געמאכט פֿון אינסטיטוציעס, סינאגאג און האנדל, א קורצע בילדונג־בירגערשאפט אונטער דער דעמאקראטישער טשעכאסלאוואקיי, דאָס אנטער דער פֿארניכטונג פֿון 1942. אין עטליכע דורות באלד, א קומונע געבוירן, זיך אָרגאניזירט, זיך אַקולטוואָרן — און אומגעבראכט גװאָרן.

דער דורכגאנג פֿארשורן, פֿארדרוקט אין אַ צייט אַזוי קורץ, געבט צו דער געשיכטע פֿון Kežmarok אַ ווער־פֿאָן־בייספּיל. עס אילוסטרירן ווי צו דער יידישער אָטעמציק אין מיטל־אייראָפּע איז געװען ביידע דינאמיש און שנעל־צובריכן, פּתוח־שטארק צו בנייַן אין עטליכע דור אַ גאנץ־קומונאל לעבן, אָבער שוועבנדיק אויף דעם גוטן וויל פֿון סטאטן און אauf דער זוווער־גליך פֿון פּאליטישע אומגליכ. עס דערמאנט אויך אַז די ווערק פֿון דעם היסטאריקער שטעלט זיך צו האלטן צוזאמן די ארכיוו און דער דערמאנונג: צו שטעלן פֿאקטן דורך די דאקומענטן, צו זאמלען די סיפּורים אומגעגעבן, און צו דערקענען מיט ערליכקייט די זאנעס פֿון אומזיכערקייט וואס בלייבן. דער פּערמאנענטער קאָנפֿראַנטאציע צװישן דער געשריבענער שפּור און דעם דערבן־דערמאנונג — צענטראל־פּראָבלעם פֿון אָלע היסטאָריאָגראפֿיע יידישער צייטגנaws [Goldberg, 2000] — ענטדעקט אין Kežmarok אַ מוסטער־שטופפּלאץ.

צוריק־שטעלן Kežmarok, דאס איז סוף צו געבן אַ קליין־קומונע פֿון Spiš די כּבוד פֿון זיין געשיכטע: נישט מאַרגינאַל נאָך אָנעקדאטיש, זיא איז געװען אַ גליד פֿון אַ גרויס־יידיש לומע־דיווערס, וואס פֿאַרבונדן די שטעטלעך פֿון די Tatras צו די גרויסע אויפֿרוטשומן פֿון דער מעדיטעראנע און פֿון מיזרח. אין איינשרייבן זיין טראיעקטאָריע, דער גרויסער בוך איז מיינט צו אַ משטעלן אין דער לאנג־קעטן פֿון דער דערמאנונג, דאָרט וואו די געשיכטע שטייט אין פּלאץ פֿון א מאָווים־שטיין פֿאָר די קומונעס וואס דער ווילדנוס האט געװאָלט אויסמאַכן.