Kastoria

די יידישע אָנווייזנקײט אין Kastoria האָט אנמיסט, לויט אַלע כׇל־הנראה, פֿון ביזאַנטינישער צײט, און אפּשר נאָך עלטער. די Romaniotes־ייִדן, וועלן אירן נאָמען שטאַמט פֿון Rhomania — דעם טיטל וואָס די Byzantine Empire האָט זיך געגעבן — האָבן אַ הלנױפֿון־שפּראַך־טרוגן באַפעלקערונג געשטעלט, צעשפּרײט דורך Kontinental־Greсhenland, Epirus, Thessalia און Mazedoniye. אירן אײגן ליטורגיש־מנהג, דער minhag Romania, און זייער ברוק פֿונעם יידישן־גריכישן האָבן זיי האַרט אונטערשיידן פֿון מערבדיקע ייִדן ווי פֿון ספּערדים־ספּניש.

דער מפֿורסמסטער עדות וועגן די ייִדן פֿון Mazedoniye און Epirus אין מיטעלאַלטער בלײבט דער פֿון Benjamin of Tudela, א מסעיל־וואנדערער וואָס האָט דורך־פּאַסירט דעם מיטלמארעדיקן וועלט אין XII יאָרהונדערט און האָט גצאָלט די קהילות וואָס ער דורךפּאַסירט האָט. אָבער אפֿילו ווען זײן אִיטינערער ברענגט Kastoria ניט בגדר זיכערקײט, באַװײזט ער אַ דיכטן געװעב פֿון Romaniyot־קהילות אין דער געגנט, לעבנדיק פֿון זידנגיקן־ארבעט, האַנדל און האַנדװערק. די שווײבונג מיטן שכנות־קהילות, ווי די פֿון Larissa אין Thessalia, געפּערנט דאָס וואָס קענט זיין געװען די יידישע לעבן קאַסטאָריסש אין ייענע צײט: אַ באַפעלקערונג אַװעקגעשטעלט אין Byzantine־וירטשאַפט, אָרגאַניזירט אַרום איר באָימדק און אירן ראַביישן־בית־דין [Messinas, 2012].

Kastoria, Byzantine־טװער שום דעמן brief־צייט שטריטן צווישן Bulgars, Serbs און Byzantines, האָט מאַנִיגע מלוכה־װעקסלען פֿלעגן הָאן, אײדער זיין Ottoman־כיבוש. אין דעם קאָנטעקסט פֿון Unstetheit, די Romaniyot־ייִדן, שוציםbefore אױס אַ סטאַטוס פֿון דולדונקו־קהילות, האָבן געגעבן צו טוֹן פֿאַרזאַמלען אירן קאָנטינציטעט. די Byzantine־אַנקערונג פֿון Kastoria, שיטעמות אַ גרײסע צאָל שפּל־קירכן, בילדן אַ הינטערגרונט פֿון אַ יידישער עקסיסטענץ וועלן די פּאַפּירנע־טראַסן די עלטסטע בלײבן אומגליקליך פֿראַגמענטארן. דאָס איז דער סיבה פארוואָס מען דארף, פֿאַר דער צייט, טראַכטן מיטן קנקװערדזשענדע־אינדיציעס שטאַט פֿון archive־הודאיות, זלבן וואָס די ספֿרות האָט גערױפן פֿאַר אנדערע הלנוש־אַלטע־קהילות, ווי דאָס פֿון Zyperns שטודירט דורך Charitini Tzavara [Tzavara, 2010].

דער אָטאָמַנער כיבּוש פון די באַלקאַנס, ביים ווענדן פון די XIV. און XV. יאָרהונדערטן, האָט רדיקאַל געשטאָלטן די בדינים פון דער יידישער לעבן אין דער געגנט. Kastoria איז געפאַלן אונטער אָטאָמַנער הערשאָפט און איז אַרײַנגענומען געװאָרן אין אַ קיסר־סיסטעם וואָס, אַנדערש ווי די באגלײַטן כּריסטלעכע מלכות, האָט נישט געפיֿר־אָיס דער פון יידן אָבער האָט זיי אָרגאַנִיזִירט אין קהילות־פּיסקאַלן, די millet, וואָס האָבן גענוסן אַ ברײטע אינערלעכע אַוטאָנאָמיע.

דער פּאַסקוודיקער ווענדפונקט איז געקומען אין 1492, מיטן דער־אַרויסטרײַבן פון די יידן פון די מלכות Castille און Aragon. דער סולטאן Bayezid II, לויט אַ טראַדיציע אַז איז וויד באריכט געװאָרן, זאָל האָבן אָנגענומען די יִבְרִים אויס Iberia מיטן שפּאָס אויף דער אַרגװאָן פון מלך Ferdinand וואָס האָט פֿאַרויסערט איר מלכות קיין דער זײנער צו באַרײכערן. די Sefaradim זײַנען שטרומעװיקערװײז פאָרן צו Salonique, Constantinople, Andrinople און די טוער־שטעט פון Macédoine, דאָס איז Kastoria. Jonathan Ray האָט געװיזן ווי פיל די עקספּעריענץ פון דער Sefaradi גלות איז געװען אַ נײע גרינדונג פון ידענטיטעט, ווו די קהילות האָבן זיך פוטער־געגרונדן לויט זייער שטעט פון מקור אויס Iberia אָדער האָבן נאָך מע־פּא האָט זיך פוזיאָנירט [Ray, 2006].

עס איז דאָ אַז די קהילה־זיקערוניש און דער אַרכיוו שטיין צו זיך. די קאַסטאָריאַנער מונדלעך־טראַדיציע, איבערגעגעבן ביז דער XX. יאָרהונדערט, האָט באַשטאַנען די זיקערוניש פון אַן אָרִיגִין "שפּאַניש" פון פּיל משפּחות, בשעת די משפּחה־נעמן און דער רעזִידואַל ניץ פון Ladino האָבן באַשטעטיקט דעם זיֿ־פּריסקנ־זשטעלן. דער אינסטיטוציאָנעל־מיכאַנִיזם פון דעם שטאָלטן איז גאַנץ שטאָפּ־צוג דאָקומענטִירט אַנדערש: די Castillians פון Fès, צום ביספּיל, האָבן זיך אָפּגעשטעלט שוין ביי 1492 מיטן אַ קאָרפּוס פון סטאַטוטן עצמוֹ, דער Sefer ha-Takkanot, צו דער באַשיצן זייערע מנהגים קעגן דע אינלענדער [Sefer ha-Takkanot פון דע Castillians פון Fès, 1871]. אין Kastoria ווי אין גאַנץ דער אָטאָמַנער פעלד, דער זוך־אָרדן צװישן דעם רומניאָט־אַלטן ריט און דעם Sefaradi ריט אַרײַנגעפיֿרט האָט דערשט גענערַט אָפּגעטײלטע סינאָגאָגן, נאָכן אַ פּעמעלנדיקע אַפּּסאָרּפּציע פון די ערשטע דורך די צוויטע, דער קולטור־פּרעסטיזש און דעמאָגראַפיש מאַכט פון דעם יִבְרִים אויס Iberia האָט יבּער געשטעלט לויט־פּאָ.

אונטער דער אָטאָמאנישער הערשאפט, וואָס דאָוערטע ביז 1912, האבן די איידן פון Kastoria אנטוויקלט א סטרוקטורירטע קהילתישע לעבן און א בַּמערקונגסווערטן עקאָנאָמישן אינזאץ. די שטאָט איז געווען זינט דער מיטלאָלטער א צענטער פון פעלצקערייַ: די אַרבעט און דער האַנדל פון פעלץ, דער הויפטזאַך די תיקון פון קלײדער פון שנִּיתן און אָפּפאַלן אַרומגעשטעלט מיטן בכּל־שם גאָפּנדיקן שכל־יד, האָבן געמאַכט די סימבאָלישע טעטיקייט פון Kastoria. די איידן האָבן דאָרטן אַ בדיקן אַנטײל געוויזן, אן די זײַט פון כּריסטלעכע מייַסטער, אין דער קנינה און די טעקסטיל־האַנדװאַרק, טעטיקייטן צו וועלכע ס'איז זיך צוגעגליידערט דער קלײנער האַנדל, דער הפצה און די האַנדװאַרק.

די רעליגיעזע לעבן איז זיך אָרגאַניזירט געווען אַרום די שול און די קלאַסישע קהילתישע אינסטיטוציעס פון דער אָטאָמאנישער יהדות: די Talmud Torah פֿאַר דער אַנטערנעמונג פון קינדער, דער hevra kadicha (לוויה־בּרודערשאַפט), די צדקה־סטיפטונגען און דער rabbinisher משפט. דער יידיש־ספרדי, אָדער ladino, איז געװארן די דאָמינאַנטע פֿאָלקסשפּראַך, ווי אַזױ אין דער גרױסער שכנת־שטאָט Salonique, אמתנ־רובהּ ראַדיקאַל־פאָר פון דער ספרדישער וועלט אין דער בּאַלקאַן. Benbassa און Rodrigue האָבן דערציילט אַז די קולטור פון יידיש־ספרדיש איז נישט געווען אַ רחוק־הנצלה נור אַ לעבעדיקע צִיוויליזאַציע, אַרײנגעשטאָפן מיטן אייגן ליטערעטור, מיטן פּרעסע און מיטן מוזיקאַלישע טראַדיציעס, וואָס האָט גלאָנץ אַרױסגעגעבן אויף די קליינע קהילות־סאַטעליטן ווי Kastoria [Benbassa & Rodrigue, 2000].

די ריטמן פון דער יידישער לעבן אין Kastoria האָבן זיך אַנגעשמיגן צו די זַיט־מאָדנס פון דער עברית־קאַלנדאַר און פון דער קניינג־סיזאָן. די גרויסע פאַרמאַרקטן, די רעליגיעזע פֿעסט, די אנדאָגאַמע חתונות פּעקלטן־קאָל פון אַלײנצן צווישן משפּחות פון נאָטאַבלן, דער הפצה פון די האַנדװאַרקס פון פֿאָטער קיין זון: אַזא געפֿוילן ווָס מע טרעפט אָן, מיט לאָקאַלע אָפּװאַריאַנצן, אין גאַנצן פון דער ספרדישער קהילות פון דער מיטלאַנדישער, אָב עס איז אָדער Larissa אין גריכנלאַנד [Messinas, 2012] אָדער Tlemcen אין צפון־אַפֿריקע, דעם Simon Schwarzfuchs האָט צוּרוקגעשטעלט דעם טױזנד־יאָר פון דער געשיכטע [Schwarzfuchs, 1997]. די קהלה פון אָטאָמאַן, מתונה דורך דער ציף אָבער דערך־צעטוואונדן גרדל, האָט מאָדן אין דער XIXte יאָרהונדערט אַ ריכטן פון עטליכע האָנדרט נשמות.

דער יאָר 1912 האָט געמארקט אַ גרויסע צעברעך: נאָך דער ערשטער באַלקאַנישער מלחמה, קאַסטאָריאַ, ווי אַלץ דער דרום־מאַקעדאָניע און סאַלאָניקע, ווערן אַנגעגליידערט צום קיניגרײַך פון גריכנלאַנד. די ייִדן פון דער שטאָט, ביז דעמאָלט אָטאָמאַנישע אונטערטענים, בלאָבן גריכישע בירגער. דער דער קער, וואָס האָט באַטראָפן קייט די צענציקסטער טױזנטער פון ייִדן אין סאַלאָניקע, האָט אָנגעצװונגן טיפע אַדאַפטיישאַנען: לערנען גריכיש, מיליטער־דינסט, אײַנזאַץ אין אַ נאַציאָנאַלן קאָדער וואָס ווער נישט מער דער אָטאָמאַנער millet.

דער דער איבערגאַנג ווער נישט אָן שפּאַנונגען. גריכנלאַנד, אָרטאָדאָקס שטאַטן־פאָלק אין קאָנסטרוקציע, האָט טאָלערירט דיא מינאָריטעטן אָבער האָט עסן געשטוּט צו הלניזאַציע. פאַר אַ קהילה נאָך גרויס יידיש־ספּאַניש־רעדענד, די אַדאַפטאַציע צו גריכיש־בירגערשאַפט האָט אַנטמװאָלן אַ טיפע קולטור־טראַנספאָרמאַציע. בכל זאת, אין קאַסטאָריאַ, קהילה פון פּראָװינץ מער אינטעגרירט ווי די גרױס־שטאָט סאַלאָניקע, די קאָעגזיסטענץ מיט די כריסטלעך־נאַכבאָרים איז געבליבן גענעראָל פּאַציפיש, געגרונדעט אױף יארהונדערטער פון געטײלטער לעבן און עקאָנאָמיע־אַוסטױש.

די ערשטע דעצעניעס פון דער XXte יארהונדערט זײַנען אויך געווען מארקירט דורך אָנװאַנדערונג. ווי אין אַלע קליינע גריכישע קהילות, אַ טײל פון דער יוגנט קאַסטאָרײ אוועק צו סוחה גלום אין גרויסע שטעט — סאַלאָניקע, אַתנאָם — אָדער קײן דער אַוסלאַנד, באַזונדערס די פארייניקטע שטאַטן. דער דער פנומען, צוזאַמן־געפּלעכטן מיט שװאַכע געבורטן־קורס און עקאָנאָמישע שוועריקײטן פון דער צװישן־שנות־כערת, האָט פּראָגרעסיוו רידוצירט די קורפּוס־צאָלן פון דער קהילה. אין דער לדוגמה פון וועלטן־קריג צווײ, די באַפעלקערונג ייִדיש פון קאַסטאָריאַ האָט היינטן אַ סך הונדערט מענטשן, פאָרמירן אַ אלטערנדע אָבער אַלץ־לעבן קהילה, באַנושטן צו איר סינאַגאָג און איר טראַדיציעס. דער דער דינאַמיק פון קאָנטראַקציע און אָנװאַנדערונג, קומן צו סך סּפאַראַדיש־פאָקוסן פון מאָדערנע, מען בלאַנטל אין דער געשיכטע פון קהילות אַזוי בעלאַמפט אַלץ די פון דער Maghreb, וווער דער רוראַל־אַוסצוג און דער מאַגנעט פון מעטראָפּאָלן האָבן טײלװײז אַבגעניצן אָלטע־צענטער, ווי דאָקוּמענטן דער ווערק פּנים צו טלעמסן [Botbol, 2000].

דער פֿאַלן פֿון גריכנלאַנד דורך די אַקסן־קרעפֿטן אין אַפּריל 1941 האָט די יידישע קהילה פֿון Kastoria געשטורצט קעגן איר פֿאַרניכטונג. מערבלעכע Makedonia איז ערשטן געווען אונטער איטאַליענישער אָקופּאַציע, וואָס איז געווען רעלאַטיוו ווייניקער שטרענג צו די יידן. די סיטואַציע האָט זיך דראַמאַטיש אומגעקערט אין סעפּטעמבער 1943, ווען, נאָך די קאַפּיטולאַציע פֿון איטאַליע, די דײַטשע טרופּן האָבן גענומען קאָנטראָל פֿון דער רעגיאָן און האָבן דער רעגיאָן די פּאָליטיק פֿון אַוסרוטונג, וואָס איז שוין דערנעגעבן געווארן אין Salonika פֿון פֿרילינג 1943.

אין Kastoria האָט די יידישע קהילה דאַן געלעבט אירע לעצטע חדשים אין אַנגשט. דעם 24טן מערץ 1944, פֿאָרטאָג פֿון די קריסטלעכע פֿײַער פֿון דער אַנונציאַציע, האָבן די דײַטשע אַוטאָריטעטן אַרום־גנומען קוואַזי אַלע יידן פֿון דער שטאָט — אונגעפֿער זיבן הונדערט מענטשן. צוזאַמעגעזאַמלט און אָונערגעטראָגן, זיי זיינען געווען אַהין־געטריבן דורך Salonika קעגן דעם אַוסרוטונגס־לאַגער Auschwitz-Birkenau, ווו זיי זיינען אַנגעקומען אין דער אָנהייב פֿון אַפּריל 1944. די אומערמעסלעכע מערהייט איז דערמאָרדעט געווארן שוין בעי דער אַנקונפֿט אין די גאַז־קאַמערן; נאָר אַ האַלבע האַנט פֿון דערשלעפּטע, אויסגעקליבן פֿאַר צוואַנגס־אַרבעט, האָבן אונטערלעבט ביז צו דער בעפֿרייונג. דער דיעז — שרעקלעכע אַרומנעמוות, טראַנזיט דורך Salonika, דערשלעפּונג צו Auschwitz אין פֿרילינג 1944 — האָט אַזוי געשלאָגן די גאַנצע קהילות פֿון Makedonia און Epiros, אַרומן Ioannina, Larissa און די אנדערע romaniот־ און ספֿאַרדישע מוקדים.

די פֿאַרניכטונג פֿון דער Kastoria קהילה איז אַ טייל פֿון פֿאַסט-גאַנצער חורבן פֿון דעם גריכישן יידנטום, איינער פֿון די עלטסטע אין אייראָפּע, וואָס נאָך־בײַ נײַן־זעכסטל פֿון דער באַפֿעלקערונג האָט שטאָרבן אין דער שׁוֹאָה. אין Kastoria איז עס געווען די שנעלע סוף פֿון אַ יידישע אַנוויזנהייט וואָס האָט מענטאָרנט־טויזנט־יאָר אַלטערש. עטלעכע סערווייווערס זיינען צוריק־געקומען נאָך דער מלחמה, אָבער דער קהילה־גרעד, אירע אינסטיטוציעס, אירע שול און אירע לעבעדיקע מזכורת זיינען געווען אומאומקערלעך צעברוקן. די שטילקייט איז געפֿאַלן אויף די גאַסן ווו, עטלעכע יאָרן פּריהער, האָבן נאָך געקלונגן דעם יידיש־ספּאַניש און די תפילות פֿון דער אַלטער ריטואַל.

פון דער יידישער קהילה פון Kastoria בליבן היינט נאר דינע שפורן, וואס דער ביטול און דער חוב פון דערגעדנק ווערן זיך מודה צו קלייבן און צו בעוואַרן. דער יידישער קוואַרטאל, די עמפלאַצמאַנטן פון דער שול און פון דעם אַלטן בית־הקברות, עטליכע הײזער און פאמיליענעמען גראָװיִרט אין דער שטאטישער ווי־נדשאַפט צייגן א פאַרװאשענע באַגעגנונג דורך גוואַלט. ווי פאר כמה קהילות וואס זײנען אַװעק, ווערט דער טאָפּאָגראַפיע דאָ אַרכיוו: שום לא דאָס האָט עס בעמער דאָקומענטן, קארס־טוױ שױנים־טוויי טראָגן דעם דערגעדנק.

דער אויבערגאַבע גײט יעצט דורך די נאָכקומלינג וואס זײנען צערשפרײט איבן דער גאַנצער וועלט — אין Grecia, אין Yisroel, אין די Shtaten Farbintene — וואס דאָוערן דעם דערגעדנק פון זײערע אַלטעלטערן פון Kastoria. די גענעאָלאָגישע דאַטאַבאַזן פון היינט, אין דאס אױפּבויִן פון פאמיליע־בייַמער און אין דאס מיטמישן פון ספרדיים־פאמיליענעמען, לאזן אונז מצאן די צעריסענע דרדות־טוויי פון די שושלות און גיבן די קרבנות אירע אַלײנשטענדיקייט צוריק [MyHeritage / Geni — Etz Encaoua, 2024]. דער ווארק גײט צוזאַמען מיטן גרעסערן אַנשטרענגונג פון בעוואַרנגען פון אַרכיווען און קהילה־רעגיסטרן, ווי דאס וואס איז געווען דורכגעפירט פאר אנדערע מיטלנדישע קהילות, ווי די רעגיסטרן פון יידישע בית־הקברות און רבּנים־אַרכיווען פון צפון־אַפריקע [Registres du cimetière juif de Tlemcen] [Archives du Mellah de Fès].

אונדזער אָיף־אַלע כּלל, דערגעדנק און געשיכטע פלעכטן זיך אויף. דער פאמיליע־מסורה — דער ספור פון איַן אִיבּערישער אָרִיגין, דער דערגעדנק פון אַ מעלאָכע, דער נאָמען פון אַ אָרטאַשטאַר וואס איז געווען דיפּאָרטִירט — קומט צו פוילן די שװיגן פון דער אַרכיוו וואס איז נישט האָל, בעת וואס די אָפִּיציאָלע דאָקומענטן, ליסטן פון דיפּאָרטאַציאָן און צענזוסן, באַשטעטיקן און פרעציזירן די ספורים. דער דיאַלעקטיק צװישן דעם יחס מעברא און דעם באַשטעטיקטן מאכט אויס דאס האַרץ אַליין פון יעדער מעמאָריאַל־עטערפּריז וואס איז גיװידמט צו קהילות וואס זײנען צעהקפט געװאָרן. צוריקגעבן Kastoria, איז אַזוי אויך צוהאלטן צוזאמען דעם עדות פון יםּׁשורדים, די שטראַנגנעס פון דער פארשונג און דער גראָװ־טרײ צו אַ וועלט וואס איז פאָרגלוקן.

דער געשיכטע פון די יידן אין Kastoria קונדענסirt אין איין איינציגער באַן אלע גרויסע סעקװענצן פון מיטלענדיש יידישקייט: די ראָמניאָטישע אַנװורצלונג אין דער ביזאַנטינער וועלט, די סעפֿארדישע נײַגרינדונג נאָך 1492, די בלי-טשל אין דער עטאָמאַנער אימפעריע, די שװער אינטעגראַציע אין דער גריכישער נאַציאָנאַלער שטאַט, און דאַן די פֿאַרניכטונג אין דער Shoah. אַ קהל מתון אין דער צאָל, זי איז אָבער פארגעבליבן אַן אָטנטישער גלידער אין דער לאַנגער קײט וואָס פֿארבֿונדן האָט Byzanz צו שפּאַניע, דן עטאָמאַנער מיזרח צו דער מאָדערנער Grèce.

וואָס אַנטדעקט זיך אין דעם גורל פון Kastoria, איז די מאַכט פון די קאָנטיניוטעטן און די ברוטאַלקייט פון זייער בריך. ליבער ווי אַ טויזנט יאָר, דארן געשלעכטן פון יידן דארטן געבאָרן, דארטן געבעטן, דארטן אַרבעטן אין פּעלץ און דארטן איבערגעגעבן אַ שפּראַך, אַ ריטואַל און אַ מעמוריע. אין אַ סך טאָג אין מאַרץ 1944 האָט מען דער יסוד פֿון דעם געדולדיק דערבױט צרבּראָכן. די פֿאָרשװינדונג פון Kastoria, ווי די אַנדערע סך קומוניטעטן אין Grèce, פּאָטער אונדז אַז די יידישע געשיכטע פון דער Méditerranée לייענט זיך נישט בלויז אין די גראַמיאָזן אָבער אָך אין די אַװעקלעשונגן.

צוריקגעבן דעם פֿאַרשװונדן וועלט, מיטן זארגנזאִם ווַאס מע דארף אפֿלעגן בַײ די שטומע מקורות און די עהרליכקײט וואָס שיידן דאס דאָקומענטירטע פֿון דאם איבערגעגעבן, איז אַ פֿליכט וואָס איז בװוסט וויסנשאפטלִיך און מעמוריעל. מען וויל דאָס אַ גרויס בוך דאָ בײַטראָגן, דורך אַרײַנשרַײבן Kastoria אין דער קאָנסטעלאַציע פֿון יידישן וויגנען דערן ליכט, אַפילו אָס איז אַװעקגעגאַנגן, דויערט נאָך צו זיך צו אונדז קומען.