Floß

דער גרונדונג פון דער יהודישער קהילה פון Floß דערגייט זיך אויף אַ אַקט וואס איז פּרעצייז דאַטירט, וואס מאכט אים צו אַ שולן־בײַשפּיל פֿאַר דער היסטאָריע פון ייִדישע לענדלעכע באַזיידלונגן. די ערשטע יידן קומען אין 1684 צו Floß פון Neustadt an der Waldnaab. די מיגראַציע פֿון דער בנחברה שטאָט — הייַנטצו דער שטאָט־קעפּ פון דער דיסטריקט — איז נישט קײַן אַנעקדאָטיש דעטאַל: עס שפּיגלט זיך אַרויס די פּאָליטיקע פון אַרויסטרײַבונג און אַ־צוריק־אַדמיסיע וואס, אין דער האַйליקער אימפּעריע, האָבן אָנווײַניק פֿאָרץ דאָס יהודישע פּאָפּולאַציע לויט די אינטערעסן פון די טעריטאָריאָלע הערן.

די גרינדליכסטע וויסנשאַפֿטלעכע אַרבעט אויף דער פּראָבלעם בלײַבט דער פון Renate Höpfinger, וואנאן דער טיטל אַלײן אומגרענצט דעם כּרוֹנאָלאָגישן קוואַדער און די נאַטור פון דער געגנשטאַנד: Die Judengemeinde von Floß, 1684–1942 : die Geschichte einer jüdischen ... דער שריפט, גרונדגעשטעלט אויף די אַרכיוון, איז דער דאָקומענטאַרער שדרה פון אַלע ערנסטהאַפטע היסטאָרישע פּרעדיקן אויף דער קהילה.

דער רעכטליכער רעזשים וואס האָט אַרומגעשטעלט דעם דאָזיקן פּרעזענץ איז געווען דער, באַשרענקנדיקער, פון די Schutzjuden (בעשוצטע יידן). די געזעצן האָבן באַשרענקט די צאָל פון יידן וואס מען האָט דערלויבט צו וווינן אין Floß; אַמאָל זענען די געזעצן געווען אַפּלייד מיטן פֿליסיקייט, אַמאָל זענען מענטשן געווען געצווונגן צו אַוועק פֿון Floß ווײַל די צאָלן האָבן דער אַלאַוד־שוועל דערגאַנגן. דאָס דעמאָגראַפישע רעגוליֿן, טיפּיש פון דער יידישער רעכט אין דער אימפּעריע, דערקלערט בײדן די גענעאָלאָגישע קוהערענץ פון דער קהילה און דער פּערמאַנענטער מיגראַטאָרישער דרוק וואס איז געווען אויף די קהילה־מיטגלידער [Höpfinger, Die Judengemeinde von Floß].

דאס רימרקװאַבלסטע מאַרקמאַל פון Floß איז געװען דער אָרגאַניזאַציע פון זײער יידישער קהל. ניטו בלויז אַ טאָלערירטע דינסט-קונגרעגאַציע ביי די רענד, ס'איז געװען אַ פול־שטיקל אַדמיניסטראַטיװ קאָלעקטיװ. דער יידישער קהל פון Judenberg איז געװען אַ פוליטיש אָטאָנאָמע קאָמיטעט־געמיינע, מיט אייגענע עפנטלעכע אינסטיטוציעס.

דאָס אָטאָנאָמע איז זיך אויסדערקטל געװיזן אין קאָנקרעטע און שװערע כיוובונגען. זי מוז געפינאַנסט האָבן אייגענע נאַכט־שמירים, אייגענע פייערשטיקער, אייגענע צעדאקה־פור דעם דעם; זי האָט געהאַט אייגענע נומעס אויף די הייזער; זי מוז אונטערהאַלטן געװען די שטראַסן און אַ שטיק פון דער נאַכבער־שטראָס. דער קהל איז אויך געװען אַנטװאָרטלעך פור די פירונג פון זייער בוכהאַלטונג: ביז 1817 מוז זי יעדן יאָר אונטערװארפן געװען אייער געמיינע־רעכנונגען צום קאָנטראָל פון Generalkommissariat פון Bayreuth.

דאָס אייגנשאַפט — אַ יידישע געמיינע אַפגעשיידן פון דער כריסטלעכער געמיינע — האָט געדויערט ביז די צײט פון אַדמאַנציפאַציע. דער יידישער קלטור־קהל, גרינדן זפּעטער, איז געבליבן אַפגעשיידן פון די פאָליטישע געמיינע ביז 1869/1870 און האָט אומגעפאַסט די יידישע קאָלאָניע פון Judenberg. די פזירונג פון דער צװײ עונות, אַרום 1870, האָט באַגלייטן די אַלגעמײנע באַװעגונג פון אינטעגראַציע פון בײירישער יידן אין די געמיינזאַמע בירגערשאַפט, און אַנמאַכן אַ סעלטן אינסטיטוציע־פּריווילעגירונג אין דײַטשלאַנד.

דער געביוד פון אָבער־שטוב ערציילט אליין די מאַטעריעלע געשיכטע פון דער קהילה. פאַר דער שטיין־סינאַגאָג וואָס מען באַזוכט היינט, האָט אַ עלטערע הילצערנע בנין די תפילות געמאַכט. אַ היל צערנע סינאַגאָג האָט שוין אין 1721 עקזיסטירט; זי בראַנט אַראָפ אין 1813.

עס איז נאָך דעם בראַנד געווען אַז מען האָט אָנגעהויבן צו בויען דעם איצטיקן געביוד. די סינאַגאָג איז אָנגעבויט געווארן אין די יאָרן 1815 ביז 1817 אויף דעם זאָגנעמטן Judenberg און זי שטייט היינט אונטער שוץ פון דנקמאָלער. די סינאַגאָג, אין קלאַסישן סטיל, איז פאַרטיק געמאַכט געווארן לויט די פלענער פון דעם אַרכיטעקט Johann Daniel Tauber; דער בוי האָט די יידישע קהילה קאָסטן 12 000 פלאָרינס און איז פאַרטיק געווארן אין 1817. די אַינװייונג איז געװאָרן דעס זעלבן יאָרן — די אַינװייונג פון דער סינאַגאָג וואָס נאָך עקזיסטירט היינט איז געװאָרן אין 1817.

די סינאַגאָג איז נישט געווען בלויז אַ שום־תפילה פאַר די איינװאָנער פון Judenberg: זי האָט געשטראָלט אויף די גאַנצע איבערלענדישן געגנט. Floß האָט געדינט ווי אַ רעליגיעזער צענטער פאַר די ייִדן פון די נאָענטע דערפער. דער סטאַטוס פון דעם טעלעס־דער רעליגיאָזער שטאָד, וואָס איז באַװיזן געװאָרן פאַר זייער קהילות אין לאַנדלעכן Bavaria, געבט Floß אַ סטאַטוס פון אַ רעגיאָנאַלער פאָלן פון יידנטום אין דעם Oberpfalz. דער געביוד פון 1817, דורך זיין אָרדנטלעכן קלאַסישן מאַכן און זיין גראָס קאָסטן, בײװײזט לעצטנס די פּראָספּעריטעט און דעם שטרבונג פון אַ קהילה וואָס איז אָנגעקומן, קורץ פּאַר דער עמאַנציפּאַציע, צו זיין דעמאָגראַפישן און עקאָנאָמישן שיץ [Synagoge Floß, Oberpfälzer Wald].

די צאָלן פון באַפעלקערונג זײַנען א רעדנדיקע קורװע: אַן אַראָפּגאַנג ביז ציר מיטן XIX יאָרהונדערט, דעמאָלט א גלײַכמעסיקער שפאָל געבונדן צו עמיגראַציע און לאַנדישן אַוועקגאַנג. מען האָט געצוילט 200 ייִדן וואָס לעבן אין Floß אין 1799, 391 אין 1840, 205 אין 1871, און 19 אין 1933.

דער ווייכסל האָט זיך געפונען ארום 1840. אין Floß האָבן לעבט אין 1840/1841 אויסגעשפּרייטלעך 394 ייִדן אין 71 משפחות. אין דער צײַט האָט די קהילה פארגעשטעלט אַ באַזונדערע דעלע פון דער באַפעלקערונג פון דער מאַרק — פענאָמען וואָס איז זעלטן אין דײַטשלאַנד, וואָ די ייִדן זײַנען בליבן כמעט אָ״יבּאַל אַ אַנטיקע מינאָריטעט. די באַדינגונג פון מקורות ארום צאָל 391–394 מענשן ביי זוף־קאַנץ פון דער יאָרצענדיק 1840 בעשטעטיקט די שטיקאַטיק פון דער שמתה.

דער שפאָל נאָכדעם האָט גארנישט אַ־יחיד: ער ווײַזט אויף די עמאַנציפאַציע אַליין, וואָס, דורך מעקן אָפּ פון וווּן־בעשרענקונגען און דורך עפנונג פון שטעט, האָט לאָנגזאַם גופשמולטן די לאַנדישע קהילות פון זייער יוגנט לגבי די סנטערן, ווי Munich, Nuremberg אָדער Regensburg, און עמיגראַציע קיין אַמעריקע. פון קיין־וואָס 400 נשמות אין 1840, האָט די קהילה האַלטן נאָר 19 אין 1933 — צאָל וואָס, איוער דער דיקטאַטור פון נאַציס, האָט שוין אומטערשריבן אַ לאַנגזאַמע אויסלושן פאַר דער גרויסער אויסלושן [Geni, Jewish Families from Floss].

וואו די לעבעדיקע האָבן זיך צעשפּרײט, בלײַבן די טויטע. דער ייִדישער בית־עלמין ין פלאָס איז איינער פון די דויערהaftесטע און דער אָנרירנדסטע עדים פון דער מערערע־יאָרהונדער פאַרווײַלונג פון דער קהילה. דער ייִדישער בית־עלמין, שוין בגדר ביאור געװאָרן אין דער שפּעט־זיבנצנטער יארהונדערט, האָט נאָך היינט מער ווי 400 קברים.

זײן שאפונג, צײטגנאָסיש אָדער בײַ־קריב צײטגנאָסיש פון דער הקמה פון 1684, ייַלוּסטרירט אַ מידלבאַרע נאָטוואַנדיקקײט פון יעדער ייִדישער קהילה: האָבן אַ אָרט פון בקברה מכּתב אַהלחה. אַז דער בית־עלמין האָלט איטלעך פיר־הונדערט קברים כל עת וואָס די קהילה איז נישט אַרבער געגאַנגען פיר־הונדערט לעבעדיקע מענטשן אַקעם־צײט, גיט דאס די מאס פון דער לאנגער צײט אויפגעשריבן אין דעם שדה־מתים: מער ווי צװײ־און־אַ־האַלב יארהונדער טוער צוקונפטן רוען דאָרטן. די שטיינער, דורך זײערע עברית־אינשריפציעס און זײערע סימנים, שטעלן אַ ערשטער־ראַנג עפיגראַפישער אַרכיוו־שטיק פאַר דער יוחוס־מחקר און אָנאָמאַסטיק פון די משפחות אויסן פיר גרונד־שושלות.

ביי די זײט פון דער מחודשת־שנויה סנאָג, בילדט דער בית־עלמין היינט די קאָשטנעץ פון דער ייִדישער זיכרון־פון־פלאָס. זײן בשמירה, ווי אַזוי אַ זאך דעס קולטור־געביידס, שטײט אַהן אַ ווארק אַרבעט אָפ־שטאַרק מיטגעטאָן מיטן הילף פון אינסטיטוציעס פון ייִדיש־כריסטיאָן קאָ־אָפּעראַציע און דער ייִדישער קהילה פון דער רעגיאָן [Onetz, Die Geschichte des jüdischen Friedhofs in Floß].

די נאַכט פון 9טן ביז 10טן נאָװембער 1938 מאַרקירטע די אומקערבאַרע צעברעך. בעת דער Kristallnacht (נאָװембער 1938) איז די סינאַגאָג, פון 1817 געװיידיקט געװאָרן, אָנגעצינדן געװאָרן. די לאָקאַלע קוואָלן פּרעסיזירן די גרייטקייט פון דער שאָדיקונג: די סינאַגאָג, בנוי פון 1815 ביז 1817 און אײנגיװיידיקט אין 1817, איז צעשטערט געװאָרן בעת דער נאַכט פון פּוגראָמס דעם 9טן נאָװembер 1938. אַנדערע קוואָלן מיטיקן זיך משום איר רעדן וועגן אַ טײלװײז צעשטערונג און אַ פּילדזשירונג, אָבער דער זינס פון דער העתידה איז אָן קײן דו-מײניקייט: דער סוף פון דער אָרגאַנזָות קולטור־לעבן אין Floß.

די יידישע פּרעזענץ, שוין צוגערעדוקט צו צװאַנציק פערזאָנען אין 1933, איז צענישט געװאָרן בעת די יאָרן דערנאָך דורך פּאָרצװאַנגענער עמיגראַציע און דעפּאָרטאַציע, קנ״ה דעם פּאָל וואָס גיט צו יידן פון גאַנץ Bavarian. די דאַטום־גרענץ אַנגענומען דורך דער היסטאָריאָגראַפיע — 1942 — שטייט ביז אין דעם טיטל פון דער רעפערענץ-שום־בוך פון Höpfinger, וואָס מאַכט שלוס די געשיכטע פון דער גמינע אויף דעם יאָר פון דע גרויסע דעפּאָרטאַציעס קעגן מיזרח [Höpfinger, Die Judengemeinde von Floß, 1684–1942].

אָבער דער שטיין האָט באָװאָרן די מענטשן. די סינאַגאָג איז רעטן געװאָרן פון דער כּרבה און רעסטאָרירט געװאָרן. די סינאַגאָג איז געקליינערט געװאָרן פון 1972 ביז 1980 און דעם שפּעט אײנגיװיידיקט דעם 9טן נאָװembер 1980 — סימבאָלישער דאַטום, יאָרטאָג פון דעם פּוגראָם. אַ לעצטע רעסטאָראַציע גרייט זיך צװישן 2000 און 2005. היינט איז די סינאַגאָג רעסטאָרירט געװאָרן און וועט באַנוצט אַ מאָל א יאָר דורך אַ יידישע גמינע זיך לאָגירן; אַן קוואַדראַט מוזעאָל איז אויך אַנגעמאַכט דארטן. די פּאָרװאָלטונג פון דעם שום־בוך איז יעצט אַזױעס דורך די יידישע גמינע פון Weiden in der Oberpfalz, פּערפּעטואַטינג אַלסו, אויף דער רעגיאָנאַל־מאָס, דעם לינק אונטערבראָכן אין 1938.

די יידישע געשיכטע פֿון Floß קאנדענסירט, אויף אַ שקעלל מינוסקולן טעריטוריום, עטליכע פֿון די גרויסע שפּאנונגען פֿון מאדערנער דײַטש־יידישקײט. געבוירן פֿון אַן אַקט פֿון אָטאָריזאַציע דאַטירט 1684 און פֿון אַ קערן פֿון פֿיר פֿאַמיליעס, די קאָמוניטעט פֿון Judenberg אָנטוויקלעד אַ אינסטיטוציע כּמעט אַלײנציק אין זייער גאַטונג: אַ יידישע קאָמוּנע פּאָליטיש אָטאָנאָמוּס, פֿון זייער אייגענע פּובליקע סכום, דיסטינקט פֿון די קריסטלעכע קאָמוּנע ביז צו דער עמאנציפּאַציע פֿון 1869–1870. זי רייכט אירן עפּאָגע אַרום 1840 מיט נאָענט צו פֿירהונדערט מיטגלידער, אירידזשד אין 1817 אַ סינאָגאָג פֿון שטיין קוסטלי און געטריד, און שטראָלט ווי רעליגיעז צענטער אויף די דערפּער אַרומהער.

דער אָפֿפֿאָל פֿון דער צווייטער האַלפֿט פֿון 19טן יארהונדערט, און דערנאָך די נאַציסטישע קאַטאַסטראָפּה, פֿאַרמאָכן די געשיכטע. פֿון דער קאָמוניטעט קוקט נישט פֿון אײביק מער, נאָך 1942, נאָר שפּורן: אַ בית־הַקברוֹת פֿון מער ווי פֿירהונדערט קברים, אַ סינאָגאָג אויפֿגעװאָקן דורך רעסטאָראַציע, און אַ געלערנטער זיקוֹרן getrogן דורך אַרכיוו־שטיקער עבוֹדות. אַז דער בנין איז היינט אויפֿגעטאָן צום קולט אַ מאָל אַ יאָר און כּלול אַ מוּזעיום, שום דעם טוט גרעגן פֿון דער טעכטניק; אָבער דאָס באַװײזט אַז אין Floß דער שטיין האָלט אָבסטינאַטלי וואָס די בארבאַרעי האָט געוואָלט פֿאַרטיקן. דער « גרויסער בוך » פֿון Floß איז אָיךְ זאַלד פֿון אַ לאַנגע פּרעזענץ און פֿון אַ דעפֿיניטיווער אָדותנץ — און פֿון דער פֿאַרדויערטער קראַפֿט אַז דער צווייטער זאָל נישט פֿאַרטיקן דעם ערשטן.