Damiette (Damiat)

דמייט האָט איר נאָמען פֿון דעם עתיקן Tamiathis, אַ שטאָט פֿון שפּעטן-עתיקן און ביזאַנטינישן מצרים, וועלכע איז באַצייגט ווי אַ קאָפּטישן עפּיסקאָפּאַלן זיץ פֿאַרן אַראַבישן כּיבוש פֿון זיבעטן יאָרהונדערט [Encyclopaedia of Islam]. נאָך דער באַגרינדונג פֿון דער מוסולמאַנישער הערשאַפֿט אין מצרים איז די אַראַבישע שטאָט Dimyāṭ געוואָרן אַ אַדמיניסטראַטיוון און האַנדלערישן צענטער פֿון דעלטאַ, פֿאַרשטאַרקט קעגן די ביזאַנטינישע רייבעריס וואָס האָבן ביי אַ פּאָר מאָל אָנגעפֿאַלן אויף די מצרישע ברעגן בעתן ערשטן יאָרהונדערטן פֿון אַסלאַם [Encyclopaedia of Islam].

איר גאָגראַפֿיע האָט באַשטימט איר פֿונקציע. געלעגן אויפֿן מיזרחדיקן אָרם פֿון נילוס, דאָרט וווּ דער טייך פֿאַלט אין מיטעלמער, האָט דמייט קאָנטראָלירט דעם טייכדיקן צוגאַנג צום הארצן פֿון מצרים. לעבן איר האָט זיך אויסגעשפּרייט לאַגון מאַנזאַלאַ, אַ ברייטע ברעקישע לאַגונע, וועמענס פֿישעריי און רעסורסן האָבן באַיגעשטייערט צו דער לאָקאַלער וויртשאַפֿט. די שטאָט איז דערצו געווען באַרימט, לויט מיטלאַלטערלעכע אַראַבישע קוואַלן, פֿאַר איר לוקסוס-טעקסטילן — פֿאַיִנע שטאָפֿן און קאָלירטע פֿאַבריקן וועלכע האָבן זיך צוישן די מערסטגעזוכטע מאַנופֿאַקטורירטע פּראָדוקטן פֿון פֿאַטימידישן און אַיובידישן מצרים [Encyclopaedia of Islam ; Goitein, A Mediterranean Society].

דאָס דאָזיקע צוויי-גלידיקע כאַראַקטער — זייאורטן-פּאָרט און טייכדיקע ברוקן-קאָפּ — דערקלערט פֿאַרוואָס דמייט איז צוגלייך געווען אַ פֿליכטיקן דורכגאַנגספּונקט פֿאַרן אינטערנאַציאָנאַלן האַנדל און אַ סטראַטעגישע פּאָזיציע פֿון ערשטן ראַנג. יעדע מאַכט וואָס האָט באַהערשט דמייט, האָט אין האַנט געהאַלטן איינעם פֿון ביידע זייאורטן-שליסלן פֿון מצרים, דעם צווייטן — אַלעקסאַנדריע. מיטלאַלטערלעכע אַראַבישע גאָגראַפֿן, ווי אַל-מוקאַדאַסי און שפּעטער יאַקוט און אַבו ל-פֿידאַ', שילדערן אַ בלויענדיקע, גוט-פֿאַרשטאַרקטע שטאָט, לעבעדיק מיט איר פּאָרט און מאַנופֿאַקטורן [Encyclopaedia of Islam]. אין דעם שטעטישן און וויכרטשאַפֿטלעכן ראַמען פֿאַרשריבט זיך די אָנוועזנהייט פֿון יענע סוחרים און יידישע משפּחות, פֿון וועלכע די גניזה האָט אונדז אָפּגעהיט דעם שפּור.

די קענטניס פון דעם יידישן לעבן אין דאַמיעטאַ שטיצט זיך בעיקר אויף דוקומנטן פון דער Genizah פון קאַהיר, דאָס שאַץ פון צענטער טאַוזנטער פראַגמענטן — בריוו, קאָנטראַקטן, חשבונות, ליסטן — אָפגעלייגט איבער יארהונדערטער אין דער סינאַגאָג Ben Ezra פון Fustat און אָפגעגראָבן אין ספעטן נייצעהנטן יארהונדערט [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia Judaica]. דער מאָנומנטאַלער ווערק פון Shelomo Dov Goitein, A Mediterranean Society, האָט ווידערהערגעשטעלט פון דיזע מאַטעריאַלן דעם לעבן פון דער יידישער קהלות פון דער אִסלאַמיש מיטלמערישער וועלט צווישן דעם טענטן און דעם דרײַצנטן יארהונדערט, און דאַמיעטאַ שטעלט זיך דאָרט אַרוס ווי איינער פון דעת סטאָפungen פון דעם יידישן סוחר-נעץ [Goitein, A Mediterranean Society].

די בריוו פון דער Genizah ווײַזן דאַמיעטאַ ווי אַ האַפן וואו מענטשן און סחורה הצלחה עבר. יידישע סוחרים האָבן דאָרטן אָפ־ אָדער אָנגעלאָדט, האָבן דאָרטן בוימװאָל־פאַקן, טעקסטילן, פרוכטן און מיזרח־פּראָדוקטן צוריק שיקט, און האָבן אַ קאָרעספּאָנדענץ פלעגט וואָס צו באַנעמן געווען דעם מק סחורה אַנצונעמן און ווײַטערצושיקן [Goitein, A Mediterranean Society]. די שטאָט איז דעמנאָך ניט ווי אַ גרויסער צענטער פון יידישן אינטעלעקטואלן לעבן ארויסגעקומען — אַנדערש ווי Fustat, זיץ פון nagid און גדול-אַקאַדעמיעס — נאָר ווי אַ אַקטיוון קאָמערשיאַל־גליד, בפולקט מיטן אַ גיזמעטריש קהל נור שטרוקטורירט [Goitein, A Mediterranean Society].

לויט Goitein, הקהילה היהודית דאַמיעטאַ האָט בעשיצט די אָרדינערע אִנסטיטוציעס פון אַ קונגרעגאַציע: אַ סינאַגאָג, גמילות־חסדים רעספּאָנסיבלז, און דער אַרײַנשנײַדונג אין דעם נעץ פון ראַביישער רעליגיעזער מאַכט וואָס האָט אױסגעשטראָלט פון Fustat און אויס דער בריטער וועג פון דעת אַקאַדעמיעס פון Irak און Palestine [Goitein, A Mediterranean Society]. די יידישע סוחרים פון דער שטאָט זײַנען בעיקר צוגעהערט צו דער rabbanite בעוונגונג, אָבער די Genizah באַשטעטיקט אױך די געגענװארטיקייט פון karaite קהלות אין עטליכע שטעטער פון Ägypten, און די קאָנפעסיאָנאַלע צוזאַמנשטעלונג פון יעדער האַפן קען שוקלן [Encyclopaedia Judaica].

מען דאַרף אָבער אָפשאַצן די גרענצן פון דער דאָקומענטאַציע. די פראַגמענטן וואָס מיטנעמן אַלטהער דאַמיעטאַ זײַנען ווייניקער ווי דיזע וואָס זיך בעטרעפן Alexandrie, Tinnīs אָדער Fustat. Tinnīs, אנדער הַפן ברבר פון דיל אַמגעמאַך פֿאַרוואַנט פֿאַר זײנע טעקסטילן, איז מער אָפט אַסאָװצייטיד צו דאַמיעטאַ אין די מקורות, אַזוי אַז די צװײ קיטן פארמירן מאַנכמאַל אַ קאָמערשיאַלער פּאָר אין דער סוחר־קאָרעספּאָנדענץ [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia of Islam]. די יידישע געגענװארטיקייט אין דאַמיעטאַ איז דעמנאָך פעסטגעשטעלט, אָבער זי מיקראָסקאָפיש־פיזיאָגנאָמיע — ספּעציפיקציע פון באַפֿעלקערונג, פאַמיליע־נעמען, פיין זמן־קראָנאָלאָגיע — בלײַט טײלװײַז אין דער פינστערניש, וואָס רופט ווי אָנמאָנונג צו פּרודנטנעס.

דִּי יְהוּדִית אַקטיווילאַט אין דאַמיעטע האָט זיך אײַנגעשריבן אין דעם גרויסן קאָמערץ מיטלנדערלאַנדיש און אינדיש וואָס האָט קעראַקטעריזירט דאָס פאַטימידיש און אַיובידיש עגיפטן. די עגיפטיש לעמעשץ, וואָס האָט מען קולטיווירט אין דעם דעלטע און דעם פאַיום, איז געווען איינער פון די האָפט־פּראָדוקטן פון דער עקאָנאָמיע; טראַנספֿאָרמירט אין סטאָפן, האָט מען עס עקספּאָרטירט קײן דעם לאַטיניש מערבן, דעם מאַגריב און דעם מזרח [Goitein, A Mediterranean Society]. די שטעט פון דעם מזרח־דעלטע — Tinnīs, דאַמיעטע, Ashmūm — זײַנען געווען צענטרן פון טעקסטיל־פּראָדוקציע און עקספּאָרט אין ערשטן ראַנג, און די יהוּדיש קויפֿמנים האָבן דאָרט אַן אַקטיווע חלק נומען [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia of Islam].

דאַמיעטע האָט געדינט אַלס פּונקט פּון אַרטיקולאַציע צווישן ים־שיפֿערײַ און פלוס־שיפֿערײַ. די שיפן וואָס זײַנען געקומען פון דעם מאַגריב, פון סיציליע, פון אַל־אַנדאַלוס אָדער פון כּריסטלעכע האָפנים אין איטאַליע האָבן דאָרט אַ שטופ מאַכט, בשעת די שיפלך פון דעם ניל האָבן די סחורה אַהין געפֿירט צו Fustat און צו קאַהיר [Goitein, A Mediterranean Society]. די פֿונקציע פון דער אומלאָדונג האָט דעם האָפן מאַכט צו אַ אָרט פון אָפט פּאַסירונג פֿאַר יהוּדיש בדלנים, וואָס האָבן געמוזט דאָרטן שטעלן זאָל־רעכטן, טראַנספּאָרט־קאָסטן און יתקוויים פון חילוף.

די קויפֿמאַנישע קאָרעספּאָנדענץ פון דער געניזה עתיד אַ וועלט פון קאָמערציאַל־אַסאָציאַציעס גרונדן אויף פּעלן, וואָס אַ קויפֿמן אין Fustat אָדער אין אַלעקסאַנדריע האָט געקאָנט פֿאַרלאָזן זיך אויף אַ קאָרעספּאָנדענט וואָס האָט זיך געזעצט אין אַ האָפן ווי דאַמיעטע צו פֿאַרנעמען זיינע שיקונגן, זיי אויסצוויילן אָדער זיי מחדש־שיקן [Goitein, A Mediterranean Society]. די נעץ, וואָס האָבן פֿאַרבונדן עגיפטן צום קאָמערץ פון דעם אינדיש אָקעאַן וואָס איז באַשריבן אין דעם India Book פון Goitein, צײַגן אַז אַפֿילו אַ צווייטיק האָפן האָט אַנטיילנעמן אין אַנעקאָנאָמיש צירקולאַציע פון קאָנטינענטאַל גרעס [Goitein & Friedman, India Traders of the Middle Ages]. דער סטאַטוס «פּראָבאַבל» פון דעם קאַפּיטל האָט צו דאָס אַז, אויב דער אַלגעמיין קאַדר איז פאַר־גרונדיק געגרינדיקט, דער דעטאַל פון ספּעציפיש אָפּעראַציעס וואָס מען האָט פֿאָרגעוואָלן אין דאַמיעטע מוז אָפט זײַן דעדוקציע פון אַנאַלאָגיע מיט די באַסער־דאָקומענטירטע האָפנים פון דעם דעלטע.

דער גורל פון Damiette האט זיך אומגעקערט מיט די crusades פון דעם XIIIᵉ יאָרהונדערט. איר מדינה־שטעלע אַלס מערידיקע שליסל פון Ägypten האט זי געמאַכט צום באַבליקטן ציל פון די crusaders וואָס, פארשטאָיענדיק אַז דער וועג צו Jerusalem גייט איצטער דורך די conquest פון דער Ayyoubide Ägypten, האָבן זיי געריכט איהרע כּוחות קעגן דעם Delta [Encyclopaedia of Islam].

די Fifth Crusade (1218-1221) האט belagert Damiette און אַ סוף וואָס האָט זי אָנגענומען אין נאָװעמבער 1219, נאָך אַ לאַנגער און דוד־בלוטיקער קאַמפּיניע וואָס איז געװען מאָרקירט מיט הונגער און עפּידעמיע אין דער belagerte שטאָט [Encyclopaedia of Islam]. די Latin occupation איז אָבער געװען קורץ־לעביק: די פּוליטש־שלאָג פון דער crusade־ארמיי בעי איהער מארש צו Cairo אין 1221 האט אַנאַטװיּנגן די Franks צו צוריק־געבן דער שטאָט. א צװײטע מאָל, בעי די crusade פון Saint Louis, האָט דער קיניג פון France Louis IX גענומען Damiette אין יוני 1249; אָבער די קאַטאַסטראָפאַל־ניידערלאַג פון דער קיניגלעכער ארמיי אין al-Manṣūra און דער כּאַפּטור פון דעם קיניג אין 1250 האָבן געפֿירט אַמאָל צו דער עװאַקואַציע פון דער פלאַץ [Encyclopaedia of Islam].

די ארײגנישן האָבן געהאָט עס־דערװיילער קאָנסעקװענצן. צו פֿארװערן יעדע נאָיע נוצונג פון דעם האָפן דורך די crusaders, האָט דער sultan מאַמעלוק Baybars געטאָן, אין די יאָרן 1250-1260, דעם dismantling פון די fortifications און דעם אָבשטרוקציע פון דעם צוגאַנג פון דער אַלטער שטאָט צו דער ים, דיספּלייסינג די urban settlement מער אָפן־שטרום אָיפן Nil [Encyclopaedia of Islam]. דער medievaler האָפן האָט אַפשָּׁר חדלת־זעת גאָרן מקום וואָס אַ גרויסער maritime landing place, וואָס עס איז געװען, און זײן commercial רול האָט דעקלינד צום profit פון אַנדערע צענטערס. דער דעקלין האָט אָנגערירט נאָטװײנדיקערהײט די population פון דער שטאָט, און מיטן איר די Jewish community וואָס האָט זי בעדערפט איער סיבה־פאָר־זאָן מערכנדײז.

די קרוזאַדן, און מער אַלגעמיין די מילכומה אין דער מיטלנדיש-ים, האָבן דורך־געמאַכט אַ בלײַבנדיק פּlaג: די כּפּיה פון געפאנגענע און זייער אַװנדלונג אין שקלאָפּות, עס יז געװען גלײַך מיט בקשות פאר לאָם. די באפרײַונג פון די כּפּוים — pidyon shevuyim — איז געװען אַײנס פון דעם שטarקסטן רעליגיאָז פליכטן אין יודאיזם, און די Geniza האָט דערהאַלטן פילע בקשות צו צדקה פאר צו זאמלען די סומעס פאר די פּידיון פון יידן װאס זײנען כּפּויים געװארן בים אָדער בעת אַנפאלן [Goitein, A Mediterranean Society ; Encyclopaedia Judaica].

די האָפן פון דעם דעלטאַ, אונטער זיי Damiette, איז געװען עטליכע אָרטן ווו דאָס טראנזאַקציאָנס קען זיך אָפּטוען, ווייל זיי האָבן געװען בײדע פונקטן פון אַנקונפט פון שיפן און מארקטן ווו סחורה און מענטשן האָבן צירקולירט [Goitein, A Mediterranean Society]. די קאָרעספּאָנדענץ פון די Geniza צײגט אַז די יידיש קאָמוניטעטן אין Ägypten, אונטער דער מוח פון דעם nagid און פּראָמינענטן מענער פון Fustat, האָבן מאָביליזירט זייערע רעסורסן פאר צו אויסלײזן די בריידער impressive שײנע ארײן געפאלן אין קפּיה, און אַז די סאָלידאָריטעט האָט זיך אַרױסנעקן אין דער גאנצער Mittelmeergebiet [Goitein, A Mediterranean Society].

דאָס איז דער אָרט ווו די מנורה און די אַרכיוו אַנטװארטן זיך. די פִּיגור פון Moïse Maïmonide (1138-1204), דאָקטור און גײַסטלעכער פירער פון די יידן אין Ägypten אין דער צװײטער העלפט פון דעם XII-טן יארהונדערט, איז אַסאָצירט געװארן דורך די טראדיציע צום באַמיִק פאר די אױסלײזונג פון די כּפּוים, און זײַנע שוּלחן־עָרוך שרייבן אונטערלײג דעם טראַנג־קאַראַקטער פון דער פליכט [Encyclopaedia Judaica]. אױב מען קען נישט דאָקומענטירן מיט זיכערקײט אַ ספּעציפיש רױל פון Maïmonide אין Damiette עצמה, די אינסטיטוציאָנאַל פרײמװערק ווס ער האָט פּערסאָניפייט — די צענטראָליזירטע אָרגאַניזאַציע פון יידישער צדקה אין Ägypten — איז אַז דער רײם אין ווײלכן זיך האָבן ײנגעפּאַסט די אָפּעראַציאָנס פון אױסלײזונג ווס האָבן דורכגעװאַלט די האָפן פון דעם דעלטאַ [Encyclopaedia Judaica ; Goitein, A Mediterranean Society]. דער סטאַטוס „אינטערסעקציע · Probabel" פון דעם קאַפּיטל שפּיגלט אַז אָן פּינקט: די טראדיציע פון סאָלידאָריטעט איז ביטוַח, זײן אָנקער‐דורך אין Damiette איז סך־הכּל אַ לכט־צוקונפט רײַזונג אנשטאָט פון דירעקטן בװײס.

דער אָפּטײַלונג פון דעם מיטלאָלטערלעכן האָפן דורך די מאַמלוקן אין דער מיטן דרײַצנטער יאָרהונדערט האָט געמאַרקירט אַ וענדפּונקט. אָנגעשטאָפן פון אירן דירעקטן צוגאַנג צום ים און פון אירן פּעסטונגן, האָט דער אַלטער Damiette פֿאַרלוירן דעם העכסטן טײַל פון אירן אינטערנאַציאָנאַלן פֿונקציע; די שטאָט איז אַ נײַע מאָל געבויט געווארן אין צוריק, און איר האַנדל, אָן צו פֿאַרשווינדן, האָט געביטן אַ ַנדערש נאַטור און סקאַלע [Encyclopaedia of Islam].

פֿאַר די יידישע קהל, וועלן דער עקזיסטענץ אין Damiette איז געווען אומנעמעגלעך צו טרענן פֿון דער האַפּן־אַקטיװיטעט און פֿון דעם דורכגאַנג־האַנדל, האָט דער דעקליין נאָטווענדיקערהײט געהאָט עפֿעקטן. ווי אַז די גרויסע מאַרקאַנטיל־שטרימן זײַנען אײַנגעשטעלט געווארן און אַז די קאָנדיציעס פֿון דער יידישער לעבן אין מצרים זײַנען ווידער גע‍וואָרן שטײער אונטערן די Mamelouks — מיט אַ פּעריאָדיש שטארקינג פון דעם סטאַטוס פֿון די dhimmīs —, האָבן זיך די קהלות פֿון די צװײטנדיקע האַפּנער צוזאַמנגעקלאַפּט, און די קוואָלן פֿון דער שפּעטער מיטלאָלטער זײַנען געווען סך אָפּנער פֿאַר אירן [Encyclopaedia Judaica]. די רעלאַטיװע שטילקײט פֿון דער שפּעטער דאָקומענטאַציע וועגן די יידן פֿון Damiette ווערט אַזוי עקספּלײנד דורך די קאָמביניישן פֿון דעם שטאָדטלעכן דעקליין און פֿון דעם סך־ווער־מחזור פֿון די גענִיזע־טיפּ אַרכיװן נאָך דעם דרײַצנטער יאָרהונדערט.

אין די אָטאָמאַנישע און מאָדערנע תקופֿות, האָט Damiette זיך צוריקגעפֿונען א געװיסן אַקטיװיטעט ווי אַ צװײטנדיקער האַפן און צענטער פֿון דעם Delta-מזרח, אָן דער מעדיעװאַל־פּלאַץ צוריקצוקומן [Encyclopaedia of Islam]. די יידישע בנימות אין מצרים האָט זיך קאָנצענטרירט מער און מער אין די גרויסע צענטערן — Cairo און Alexandria —, וואו זײַנען געווען אין דעם נײַנצנטער און טוואנציקסטן יאָרהונדערט די סך־צאָלרײכן קהלות, איידער די כּמעט־גאַנצע עקסאָדוס פֿון דעם יידן אין מצרים אין דער מיטן דעם טוואנציקסטן יאָרהונדערט, אין דעם קאָנטעקסט פֿון די רעװאָלוציאָנערע אומטרעניק פֿון דער רעגיאָן [Encyclopaedia Judaica]. Damiette, אין דער לעצטער פאַזע, איז נישט מער געמענטשאָנירט ווי ווי אַ פֿון דעם מאָל־מינאָר־סיטעס פֿון דעם אַלטן יידישן גיאָגראַפיע פֿון דעם לאַנד.

דער יידיש געשיכטע פון Damiette איז די געשיכטע פון אַ קהילה פון האָפן: געבוירן פון דער קאָמערציאַלער פונקציע פון דער שטאָט, געשטיצט דורך די מערכנט־נעצווערק פון דער מיטעלמער און דעם ינדיש אָקעאַן, דאָקומענטירט דורך די גליקלעכע צופאָלן פון דער Gueniza פון Qairo, און דערנאָך אַװеגנישנט פון די קוועלן בחוקי דעם דעקלן פון דער שטאָט נאָך די קרוזיידן. עס איז נאָ־שום מאָל געװען קיין גרויס אינטעלעקטואַלער צענטער ווי Fustat, אָבער עס איילוסטרירט דערמונסטער־מראות ווי דער יידיש־אָפּשטחות מיטן מיטעלאַלטער האָט אָנגעגעבן די וועגן פון טאָרג און די פּרוספּעריטעט פון די שטאָפלעצן [Goitein, A Mediterranean Society].

דער פאָל פון Damiette לערט אויך די דעמוטהייט פון דער היסטאָריקער. דאָ וווּ דאָס אַרכיוו פון דער Gueniza בעלעכט מיטן הેלן ליכט דעם האַנדל פון לינן, די מערכנט־אַסאָציאַציעס אָדער די סאָלידאַריטעט פון דער קאָפטיוו־געבן, עס לאָזט אין דער טונקלהייט פאַר מאָנע אַספּעקטן פון דער לאָקאַלער קהילה־לעבן, וואָס מען קען נאָר צוריק־שטעלן דורך אַנאַלאָגיע און דורך דעדוקציע. דער האָפן, צװײ מאָל קאָנקװעסטirt און סלוּט אָפּגעאָפּערט דורך די Mamelukes פאַר סטראַטעגיש רעגענען, האָט מיטן זיין רײַ אַװעק-גענומען אַ טײל פון דער זיקרון פון די וואָס האָבן דאָ געלעבט, געדאַװנט און געהאַנדלט. צוריק־שטעלן Damiette הייסט אַלסאָ האַלטן צוזאַמען דעם געװאַקסן און דעם וואַרשיינלעך, די מערכנט־אַרכיוו און די שװיגן וואָס הײַנט אָפּגעקומען.