Alexandroupoli (Dedeağaç)

Dedeağaç עקסיסטיר געגן מיטן מיטן XIX יאָרהונדערט נאָר ווי אַ סקרומע פישער־שטעטל אויף אַ מאָרישער קוסטע. איר אויפשטיג איז אומצעטרענליך פון צוויי צוגלייכצייטיגע פאַקטארן: דער בנין־פון־ באן־דראטס און די ציריכטונג־פון אַ האָפן. אין די יאָרן 1870, די אטאָמאַנישע אימפעריע, אומצונעמן אין אַ פּאָליטיק פון מאָדערניזעצייע פון ענטפערסן אין Roumélie, האָט מאַכן שפּיצן אַ באן־לִיניע וואָס בינדט די ִדנונג Thrace־ס צום Ἀιγαῖος־קוסטע; Dedeağaç איז געוואָרן דער טערמינוס־ים פון דעם נעץ, טראַנספארמירן אַ פּונקט פון שטראַנד אין אַ האָפן־מונדונג. די שטאָט איז לעטאָראַליש געציִכנט געוואָרן אויף פלאַן, מיט אַ רעגולער שָאַך־פיגורע טראַדיציאָנעל פון דער ערשאַפונג־אָרט־שטעטן פון די לעצטע אָפטאָמאַנישע צייט, און האָט גוויקן שנעל וואַקסנס וואָס האָט אים גיך געמאַכט אַ שטראַף־פאָרשטאַנד פון סאַנדזשאַק.

עס איז אין דעם קאָנטעקסט פון שטאָט־נײַע און קאָסמאָפּאָליטן — גריכיש, טערקיש, אַרמעניש, בולגעריש, מיט קאָמערצאַנטן פון אַלע אָריגינן — אַז אַ יידיש־פּרעזענץ ארײַנקומט. ווי דער היסטאָריאָגראַפיע פון אָטאָמאַנישער Grèce האָט אָנגעװיזן, די עפening פון נײַע קאָמערציאַלע מונדונגן האָט נאַטירליך צוגעצויגן יידיש־פאַמיליעס פון די גרויסע צענטרן, Salonique אָנגעציִפן, אָבער אויך Andrinople (Edirne), Gallipoli, אָדער די האָפנס פון די Marmara־ים. די פלי־מיגראַציעס אין דער אָטאָמאַנישער וועלט האָבן געפאָלגט די קראָפט־לַּינִּיעס פון דער עקאָנאָמיע: טאָ ווו אַ האָפן איז ארױפגאָנגן, אַן טאָ ווו טאָליאַנע, מאַגאַזינן און בנקן האָבן זיך אייגנשטעלט, יידיש־קאָמערצאַנטן זײַנען אַרױספָּלן זיך אַ גלוק אין דער אימפאָרט־עקספּאָרט־האַנדל, דער רעפּרעזענטאַציע פון קאָמערץ־הויزר און דער מיטל־מאַנשאַפט. די יידיש־קהילה פון Dedeağaç קומט אַלזע ניט פון אַ מיטל־אַלטערלעך־יישוב אָבער פון אַ מאָדערן־באַװעגונג, צוגלייכצייטיג מיט דער שטאָט־זעלבסט, וואָס שטעלט זי אין די גיאָגראַפיע־עקאָנאָמיע פון די סעפאַרדיש־דיאַספּאָרע פון дер Levant, דעם שטראָלנדיק־פאָקוס איז געבליבן Salonique.

די פיזיאָנאָמיע פון דער קליינער קהילה פון Dedeağaç, סאָװיט מען קען זי ריקאָנסטרוקטירן, איז געװען דיע פון אַ סעפֿאַרדישער באַפֿעלקערונג שרוּ יידיש־שפּאַניש, פֿאָרלענגערונג פון דער סאַלאָניקער װעלט. דער יידיש־שפּאַניש — דער לאַדינאָ — איז געבליבן די פֿאָלקסשפּראַך פון די משפּחות, ווי ער איז געװען אין דעם גאַנצן Thrace און Ottoman Macedonia, װוּ די יידישע קולטור איז געװען טיף אָנגעצייכנט דורך דעם ירש פון די מגורשים פון Spania אַנטקעגן־גענומן פון די סולטאַנים נאַך 1492. די מנהגים, די לתורגיהם ליטורגישע, די פאַטרોניומען — Ibero-Hebrew, אָפֿט איראַנטיש צו די פון Salonique און Andrinople — האָבן אָנגעבונדן די קהילה צו דער צִוויליזאַציע סעפֿאַרדישער מזרחית, וואָס Salonique איז געװען די גייסטיקע הויפּטשטאַט.

די אָרגאַניזאַציע קאָמונאַל, אין אַן אַגלאָמעראַציע פון דער גרייס, מוּז האָבן געװען מינימאַל: אַן אָראַטאָריום אָדער אַ קליינע שול אַדער נישט אַ בריט געביידן, אַ מיניסטער אָפֿיציילנדיג אַזש די בייז־פונקציעס — שחיטה קאשר, ברית מילה, חתונות, קברורים — און אַ דעפּענדאַנץ פון פאַקט אין בעטוג צום די האַנאָרױס באַנעדיקט־רעדן און קהילה־מאַכטן פון מערער וויכטיקע צענטער פֿאַר די שאלות פון דין תורה. לויט די דאַטן דזשירד איז דורך די רעפּערטואָר פון קהילות יידן, בזכות [JewishGen], די יידישער מנישות אין Dedeağaç–Alexandroupoli איז געװען שטענדיק נומעריש שוואַך, מחשבת אין דוצנט משפּחות אַדער נישט אין טויזנטער נשמות. דער מדריגות עקספּלייציט די סעלטנקייט פון דער דאָקומענטאַציע אַיגן: דאָרט וואָס Salonique האָט אַװעקגעלאָזן אַרכיוו־שטיקים רביני, רעגיסטער און אַ איבערפליסנדיק פּראָדוקציע געדרוקט, אַ קהילה סאַטעליט ווי Dedeağaç האָט נישט וויל־פּראָדוצירט אַרכיוו־שטיקים קאָנסערװירט אַיגן, און זיך געדנקעניש קום צו אונדז בעסטער דורך די קוועלן אָלגעמיין און רעגיאָנאַל. אונדז אַלזא אינפֿערן זיך זיר פּנים נישט פון לאָקאַל דאָקומענטן בכל אלא פון דעם מוודעל וואָל־פּראָוםטאָלישט פון קליינע קהילות thraces גראַװיטאַנדיק אַרום דעם פֿאָיער סאַלאָניקער.

דער עקנומישער טאַם־דלות־סיבה פֿון דער יידישער אנוועזנהייט אין Dedeağaç איז געװען האַנדל. אַלץ שטאָט־הַּפֿן און שטאָט־בַּן, האָט די שטאָט געלעבט פֿון ״transit״ : קאָרן, טאַבאַק, זיידן־קאָקאָנס, לעדער און פּראָדוקטן פֿון דער טראַקישער הינטערלאַנד זיינען צוזאַמנגעקומען צו איהרע קײַעס פֿאַר יקספּאָרט, בשעת מאַנופֿאַקטורירטע מערטשאַנדײַז פֿון אייראָפּע האָבן דאָרטן בעשימט. אין אַזאַ עקנומיע האָבן יידישע סוחרים באַזעצט פּאָזיציעס פֿון מיטלמענטש — מקלטנים, אימפּאָרטערס, רעפּרעזענטאַנטן פֿון פֿירמעס, װעקסלערס — פֿונקציעס דורך־אַלץ דערצואָגן צו דער בורזשואזיע־סוחרים יידן אין הַּפנים פֿון דער אָסמאָנישער Levant. מע קען, דורך אַנאַלאָגיע מיט די אַנדערע בעשימטע שטעטלעך פֿון דער געגנט, אַריבערנעמען אויך דער אנוועזנהייט פֿון מעלאָכה־לײַט און שאָפּקיפּערס : מערטש־האַנדלערס, שנײַדער, טוך־המדלּים, מאַצו־הענדלערס, וועלן אַקטיװיטעט דינט א בײד דער יידישער קונטשאַפט און דער גאַנצער שטאָדטישער בעפּעלקערונג.

דער טאַגטעגלעך לעבן פֿון דיזע משפּחות האָט געפֿאָלגט דעם העברעאישן קאַלענדער אין a שטאָט וואָס זיך האָט געטראָגן מיטן אָסמאָנישן מיקס. דער שבת און די גרויסע יום־טובים — Rosh Hashanah, Yom Kippur, Pesach — האָבן שטרוקטורירט דאָס יאָר ; דער אָברגאַנגס־ריטואַלן זיינען געצעילערט אין דעם ענג קרײַז פֿון די קהלה. דער צוזאַמנלעבן מיטן אָרטאָדאָקס־גריכן, מוסלימישן טערקן, אַרמעניער און אַנדערע קאָמפּאָנענטן פֿון דער בעפּעלקערונג איז געװען דער גאַנץ־גיװערלעך פֿון די קאָסמאָפּאָליטישע בעשימטע שטעטלעך פֿון דער סוף־פֿון־דער אימפּעריע : דיכטע האַנדלס־בעציאונגן, אָפּגעטײַלטע געזעלשאַפטלעכקײט, יעדער האָלט זיך אַ שפּראַך, זיין ברכן און יהודים־אִינסטיטוציעס. די סטרוקטור בלײַבט, מנת דעם מאַנגל פֿון דיטיילד לאָקאַלע אַרכיװן, לאַרגלי וידערניי־אויפּגעבויט פֿון דעם רעגיאָנאַלן מודל ; אָבער עס איז אַנדערש אַטעסטעד ביי דער סקאַלע פֿון Thrace אַז מע קען עס האַלטן פֿאַר וואַרשיינלעך אין דער פֿאַל פֿון Dedeağaç.

דעם גורל פון Dedeağaç איז געווען גרויסלעך אומגעפארמט דורך די קריזע פון די באלקאנים. די באלקאנישע קריגן פון 1912-1913 האָבן אַװעקגערויסט Thrace פון דער Ottoman Empire: די שטאָט איז פאַר אַ צײַט געװען אונטער בולגאַרישער קאָנטראָל, דאַן, ביי דעם ענדן פון דער ערשטער וועלט־קריג און די טראַקטאַטן וואָס זײַנען געקומען דערנאָך, די מערב־Thrace — כּולל Dedeağaç — איז געװען צוגעשטעלט צו Grieche. אַלדען האָט די שטאָט באַקומען איהרן עלעניש־נאָמן Alexandroupolis, אַלס הענעדיקונג צום מלך Alexander I פון Grieche, אָפיציעל אַװעגמאַכנדיק דעם אַלטן Ottoman טאָפאָנים. די זײַ שאָנדערונגען פון סופרנטי האָבן געהאַט טיפע קאָנסעקװענצן אויף אַלע מינאָריטעט־פאָפולאַציעס.

דער גרויסער אויסטויש פון פאָפולאַציעס צװישן Grieche און Tyrkei, אַנטערגעווענטערט דורך די קאָנװענציע פון Lausanne פון 1923, האָט לערדיקט די געגנט פון איר מוסלימער־טערקישער קאָמפאָנענט, באַװעגט דורך אַ שטרום־צופיל פון גריכישע רעפיגיז פון מינאָר אַנאַטאָליע און מערב־Thrace. די שטאָט האָט געװעקסן אַ אַנדער געזיכט: פון אַן Ottoman מולטיעטנישער שטאָט, עס איז געווארן אַ גריכישע שטאָט מאַרקירט דורך די אָפנשאַפט פון די אַנאַטאָליע־רעפיגיז. אין דעם נײַעם נאַציאָנאַלן קאַדער, די קליינע יידישע קהילה, נישט קאָנצערנירט דורך דעם גריכיש־טערקישן אויסטויש וואָס האָט געטראָפן בלויז די כריסטלעך און מוסלימער־רעליגיעזע קריטעריעס, האָט זיך אַװעקגעהאַלטן אָבער אין אַ טראַנספאָרמירטער אַטמאָספיר. ווי די היסטאָריאָגראַפיע פון North Grieche האָט געװיזן, די אינטעגראַציע פון די יידן פון די „נײַע טעריטאָריעס" Thraco-Macedonian אין דער גריכישער שטאַט איז געװען אַ לאַנגזאַמער פראָצעס, מאַרקירט דורך די פראַגע פון שפּראַך, נאַציאָנאַליטעט און ציווילער לויאַלטעט, וואָס מען קענט בעסער וויסן דורך דעם סאַלאָניק־פאַל. פאַר אַ קהילה וואָס איז אַזוי קליין ווי יענע פון Alexandroupoli, די י־לאַנדישקייט האָט זיך געטאָן קער שנעלער, די עמיגראַציע פון אַ טייל פון די פאַמיליעס צו Salonique, Athens אָדער אַרעמד פּאַסירנדיק דעם אַבדעלונג פון דעם יידיש־עספאַניש עלטווילן אין אַ שטאָט וואָס איז יעצט גריכיש.

דער דײַטש־פאָלקער אַנפאַל אָף גריקנלאַנד אין פרי־טאָג 1941 האָט געבראַכט אַ צוטײַלונג פון טערִיטאָריע צווישן די אַקסן־מעכטן. וועסטליכע טראַקיע, אין־קלוד אַלעקסאַנדרופאָליס, איז געוואָרן שטעלט אונטער בולגאַריש־אַדמיניסטראַציע, ווייל בולגאַריע איז געווען אַ בונדגענאָס פון די רײַך און האָט לאַנג־טייערן דעם אַקסעס צום עגעיש־ים. דער אַדמיניסטראַטיװ דעטאַל איז געווען דעצידיװ — און פאָטאַל — פאַר די ייִדן פון דער רעגיאָן. דן — אָב די ייִדן פון בולגאַריע־זעלבסט זײַנען אַנטקומען פון דער דעפּאָרטאַציע אין גרויס טײל דאַנק דער מאָביליזאַציע פון בולגאַרישער מיינונג און קירך, האָט ער נישט געטאָן דאַס זעלבע פאַר די ייִדן פון די נײַ־בעזעצטע טערִיטאָריעס פון גריקישער טראַקיע און יוגאָסלאַװ־מאַקעדאָניע, וואָס די בולגאַריש־אויטאָריטעטן האָבן נישט בעטראַכט ווי זייערע נאַציאָנאַלן.

אין מאַרץ 1943 האָבן די בולגאַריש־אויטאָריטעטן, אַפּלִיצירן די אַגרימענטן מיטן דײַטשלאַנד פאַר דער ליװערונג פון ייִדן פון בעזעצטע טערִיטאָריעס, צוגעגריפן סיסטעמאַטיש די ייִדן פון וועסטליכער טראַקיע און מאַקעדאָניע. די קאָמוניטעטן פון Komotini, Xanthi, Kavala, Drama, Séres און פון אומגעבנדיקע אָרטן — אין דעם נומער Alexandroupoli פאַר וואָס לוכעם געבליבן פון זייער ייִדיש־געגנװארט — זײַנען געraiders, צוזאַמגעשטעלט אין טראַנזיט־לאַגער, דער נאָך געשיקט דורך דעם Danube און Poyln צום גאַס־אויסמאָردן פון Treblinka, וואָ די קוואַז־אַל פון די דעפּאָרטער זײַנען אָנגעמאָרדעט וואָרן. דאָס איז געווען, אוֹף דער סקאַלע פון טראַקיע, אַ פּראַקטיש־גאַנצע צעשטערונג: זייער סלטן זײַנען די סערװיװאָרס געווען. די קאַטאַסטראָף וואָס האָט געטראָפן די טראַקיע פון 1943 איז אומצוטרעננעו מיטן ברייטערן מתן פון גריקישן ייִדנטום, וואוױ דער פאַל פון Salonique — וואו זײַנען געווארן דעפּאָרטירט און אוסגעמאָרדעט די גרויס־מערהייט פון אומגעפער פופציק־טויזנט ייִדן פון דער שטאָט — מאַכט דעם פּאַראַדיגמע וואָס איז מערן שטודירט [Ambatzopoulou, 1998]. פאַר Alexandroupoli, וואוװן די קאָמוניטעט איז געווען אָט אַ זייער קליין קער, די דעפּאָרטאַציע האָט אׁנטפערנט דער אַ פּרעזענץ שוין טעניוו, זי צוריק־געבראַכט צום נעמעק.

פון דער נאָך־מלחמה־צײַט, קען מען קומאָלם שרײַבן, פֿאַר אַלעקסאַנדראָפּאָליס, נאָר אַ געשיכטע פֿון אַבסענץ. אָנגעגנבער צו סאַלאָניקע, אַטינס אָדער אַ סך שטעט אין פּראָװינץ וואָס האָבן אָפֿגעהיטן, נאָך 1945, קליין קהילות וואָס זיך אַרומגעשטעלט האָבן ארום סומעס שׂרידים, האָט אַלעקסאַנדראָפּאָליס נישט געוואוסט אַ אידיש יוניווערסאַל. די קהילה, שוין אַ טינעם מינימום פֿן דער מלחמה און גוגא פוֿן דער דעפּאָרטאַציע פֿן 1943, האָט זיך ניט צוריק־גענומען: עס איז נישטא געווען, זינטצדן, קיין אָרגאַנירטע יידיש לעבן אין דער שטאָט. די מעמאָריע פֿון דעם פֿאַרנומענעם געגנװאָרטיקײט האָט זיך אַװעקגעטוען, אין מאָס פֿון אירע שוואַכע מאַטעריעלע שפּור — קיין גרויס געביידע, קיין מאָנומענטאַל בית־קברות שמעמדיק זיך מיטן אין סאַלאָניקע צו האַלטן דעם זכּרון אין דער שטאָט־טאָפּאָגראַפיע.

דער דער אַװעקװװײַ שטײט אַרײַן אין דעם כללי גוררל פֿן צאָפֿן גריקישׁ יידאָים, אַז [Ambatzopoulou, 1998] און [Mazower, 2006] האָבן אַװּױטן אַז ער איז געווען, אין פּראָפּאָרציע, איינער פֿון דעם שטאַרקסטן גישלאָגן פֿן אייראָפּע. אָרטן וואָו די סאַלאָנישע מעמאָריע קען, פֿן דער סוף פֿן דעם XX יאָרהונדערט, זײַן גוטערטק אַ שַׁפער־פּולע פֿאָרשונג, אַ מוּזעאָלישער אַרבעט און קאָמעמאָראַציעס, דער מעמאָריע פֿן מיקראָ־קהילות־תרקיה אָנװיאַ אַלעקסאַנדראָפּאָליס בלײַבן דיפֿוּز, טראָגן פֿן כללי רעפּערטואָירס און פֿן משׁפּחה־מעמאָריע פֿן צערשפּרײטע טאָכטער־קינדער אַנשטאָט פֿן אַ זיכטבאַרן לאָקאַלן פּאַטרימאָן. דער נאָמען אַליין פֿון דעדעאַغאַץ, אַװעקגעלּעשׁט פֿון קאַרטן וואָס זענען צו Alexandroupolis, סימבאָלן דעם דאָפּלטן פֿאַרגעסן: דעם איינער פֿון אַן אָטאָמאַן שטאָט געװאָרן גריקיש, און דעם איינער פֿון אַן יידיש געגנװאָרטיקײט וואָס עס בלײַבט, הײַנט, נאָר די טינע שפּור בעוואָרן אין דעם אַרכיװ פֿון יידיש מעמאָריע [JewishGen] און אין דער רעגיאָנאַלן געשיכטע פֿון דער צערשטערונג. צוריק־גלײַכן דעם געגנװאָרטיקײט, װי שװאַך עס איז געװען אַיינע, איז שוין גיבן איר אַ טיל פֿון אירן דיגניטעט.

די יידישע געשיכטע פון Alexandroupoli–Dedeağaç איז די געשיכטע פון אַ קורצע פּאַרענטעז, געעפנט מיט דער געבורט פון דער שטאָט אין דעם לעצטן דריטל פון XIX יאָרהונדערט און צוגעמאַכט דורך דער דעפּאָרטאַציע פון 1943. זי איז קיינמאָל ניט געווען אַ גרויסע קהילה, נאָ אַ אינטעלעקטואַלע אָדער רעליגיעזע קולטור־צענטער; זי איז געווען אַ קליינע סעפֿאַרדישע קאָמערץ־אַנזידלונג, סאַטעליט פון דער סאַלאָניקער וועלט, געבוירן פון דער עפֿנונג פון אַ האָפן און אַ באָן־ליניע, און הארגעװאָרפן דורך די זעלבע היסטארישע קרעפטן — בּאַלקאַנישע נאַציאָנאַליזמוס, אָטאָמאַנישער קאָלאַפּס, וועלטמילחמות און גענאָציד — וואס האָבן דערשיטערט דער גאַנצער Thrace. איר קליינקייט ערקלערט די דערמאָנטונג פון אײגענע קוואָלן און דעם אָנטייל פון רעקאָנסטרוקציע דורך אַנאַלאָגיע וואס פאָדערט יעדער ערציילונג וגן איר.

אָבער דיי קדשות זעלבע איז ינסטרוקטיוו. זי דערמאָנט אַז די יידישע דיאַספּאָרע פון Levant האָט זיך ניט בּלויז באַציפֿערט צו איר גרויסע מעטראָפּאָלן; זי האָט אויך בּיווייסערט, דורך אַ טייך־דיכטן נעץ פון קליינע פּאָרט־ און באָן־קהילות, דער גאַנצער אָטאָמאַנישער און פּאָסט־אָטאָמאַנישער צימער. יעדער פון דזאַ צעלן, אַף אָז זי איז געווען אָט קליין, האָט אָנטייל גענומען אין אַ זעלבער יידיש־שפּאַנישער ציווילאַזאַציע, האָט שאַרט איר שפּראַך, איר ריטואַלן און איר סאָלידאַריטעטן. און יעדער האָט געקאַנט, אין 1943, דעם זעלבן טראַגישן גורל. צו שרײַבן די געשיכטע פון Alexandroupoli, דאָס איז אַלסא, דארײַ פֿון דעם בּאַזונדערן פאַל, צו דערן די ממוריאַל פון אַלע דזאַ יידישע וועלטן צער־שפּרייטן און פֿאַרלאָרן, וועלן דער שטילער אַדישן קאָמפּאָזירט די אַוועגװאַשן גיאָגראַפּיע פון דעם צפילעך יידענטום.