משפּחה Wolffenstein

דער נאָמן Wolffenstein צערלייגט זיך אין צוויי דורכזיכטיקע עלעמענטן פֿאַר װער וואָס קענט דײַטש: Wolf, „דער וואָלף", און Stein, „דער שטיין". די דאָפּלטע f (Wolff-) און די ענדונג -en- פֿאַרראָטן אַ געניטיװ־ אָדער פֿאַרבינדונגס־פֿאָרם, ווי „דער שטיין פֿון דעם וואָלף" אָדער „דער פֿעלז פֿון Wolf". דאָס קאָנסטרוקציע איז טיפּיש פֿאַר מיטלאַלטערלעכע גרמאַנישע אָרטנאָמען — פּילע בורגן און שטעטלעך אין מיטל־אייראָפּע טראָגן דענאָמינאַציעס אין -stein (Falkenstein, Rabenstein, Löwenstein). לויט די גרויסע אָנאָמאַסטישע לעקסיקאָנים, דער סופֿיקס -stein, דעריװירט פֿון דעם דײַטשן וואָרט פֿאַר שטיין, איז אייניקער פֿון די פּראָדוקטיווסטע קאָמפּאָנענטן פֿון יידיש־דײַטשן פֿאַמיליע־נאָמען גערמאַנישער אָריגין, ווי Bernstein, Einstein אָדער Goldstein [לעקסיקאָנים פֿון יידיש־דײַטשן פֿאַמיליע־נאָמען פֿון מיטל־ און מזרח־אייראָפּע].

צוויי הײַפּאָטעזעס, ניט אויסשליסווע, ערקלערן די אַדאָפּציע פֿון סך האָט סך נעמען דורך יידישע משפֿחות. די ערשטע איז טאָפּאָגראַפֿיש: די משפֿחה וואָלט ארויסגעכאַפֿט אירן נאָמן פֿון אַן אָרטנאָמן אָדער אַן געגנט גערופן Wolfenstein, לויט אַ געברויך וואָס איז באַשטעטיקט פֿון שפּעט־מיטלאַלטער, ווען יידן וואָס האָבן געװאַנדערט אָדער זענען פֿֿארגעשאָבן געװאָרן האָבן זיך באַצייכנט נאָך אירע שטאָט פֿון הערקונפֿט. די צװײטע איז דעקאָראַטיװ: בײַ דער וונדונג פֿון יח־יט־יא סנטוריעס, ווען די אַבסאָלוטיסטישע און דרנפּאָל־דינאַסטיקע שטאַטן צװאַנגן אָנדערן יידן די אַדאָפּציע פֿון פֿיקסע ערבלעכע פֿאַמיליע־נאָמען, האָבן פּילע אַריבער‐ אָדער זענען אייבערגעבן געװאָרן — אַעסטעטישע קאָמפּאָזיטנאָמען וואָס פֿאַרמישן אַ עדיל סובסטאַנטיװ און דעם עלעמענט -stein. דער ווורצל Wolf קונט, אין דעם קאָנטעקסט, קאָנטינואַירן אַ פֿריערדיקער טראַדיציע: דעם פּרִנאָמן Wolf, יידיש־דײַטשער פֿאָרם פֿון דעם העברעיִשן נאָמן Ze'ev, זייער האָףיק אין אַשכנזי קהילוֹת [לעקסיקאָנים פֿון יידיש־דײַטשן פֿאַמיליע־נאָמען פֿון מיטל־ און מזרח־אייראָפּע].

דער נאָמן געהערט אַלזוי לגמרי צו דער לינגװיסטישער קולטור פֿון יודאָ־גערמאַנק, בײַ דער קריצונג פֿון דײַטשן פֿאָלקס־שפּראַך און מערב־יידיש. ווי Jean Baumgarten האָט דעמאָנסטרירט, יידיש האָט זיך קאָנסטיטוירט ווי אַ פֿוזיע־שפּראַך, אַרומגעװיקלט אַ גרמאַנישער באַזיס מיט אַ העברעישער שונדן און סלאַװיש בייטריבן, און עס איז אין דעם לינגװיסטישן לאַבאָראַטאָריום אַז די דאָפּלטע פּרִנאָמן — Ze'ev-Wolf, צום בײַשפּיל — זענען אויסגעשמידט געװאָרן, פֿון וועלן דערציילן קוואַנטיטעט פֿון פּאַטראָנימן [Baumgarten, 2002]. די שריבווייז Wolffenstein, מיט אירע דאָפּלטע קאָנסאָנאַנט, קאָרעספּאָנדירט צו אַ דײַטשער זאָרגפֿולער טראַנסקריפּציע, אֿנדערער ווי צו די סלאַװיזירטע פֿאָרמן (-sztejn, -shtein) וואָס מען געפֿינט מער אין מזרח.

צו פארשטיין דעם נאמען Wolffenstein דארף מען עס צוריקשטעלן אין דער לאנגער דויער פון אשכנזי־ציוויליזאציע, פון וועלכער עס איז אַ שפּעטער פּראָדוקט. די יידישע געמיינשאַפטן פון גערמאנישער שפּראַך האָבן זיך קאָנסטיטואירט לאנגס דעם Rhein שוין אין דער פרואה־מיטלאַלטער, און האָבן זיך דערנאך פארשפּרייט קעגן מזרח. Michael Toch האט דערמאנט ווי שטאַרק די יידישע אנווייזנהייט אין סנטראַל־אייראָפּע, ביים ברעג פון דער מיטלאַלטער־עקאָנאָמיע, איז ערשט געווען ביז דער וואַך־ברוך און שוואַך, איידער זי האָט זיך געדיכטן אין די קאָפּמער־שטעט [Toch, 2013]. עס איז אין דעם בורגן און אין די Judengassen וווּ זיך שמידן די קאָמיוניטעטן־קאָדער — שול, ראבינישער גערихט, חברות — וואס האָבן דוררה שטרוקטורירט די יידישע לעבן.

Jeffrey Woolf האט באשריבן ווי די מיטלאַלטער־אשכנז (1000-1300) האָט ארויסגעפינען די „קודשים־קהילות" וואס האָבן זיך צוזאמענגעבונדן דורך הלכה, ליטורגיע און אַ שטאַרקע גיפּיל פון לאָקאַלער שייכות [Woolf, 2015]. Elisheva Baumgarten האט מילז אויף געליכט די יום־יומדיקע דייוות, גיטײלט צוויסשן מענער און פרויען, וואס האָט געגעבן אירע טעקסטור צו דער רעליגיעזנוואָס [E. Baumgarten, 2014]. Ephraim Kanarfogel און Haym Soloveitchik האָבן אױף אירער זייט אַנאַליזירט די ראבינישע און אינטעלעקטואלע קולטור וואס האָט געמאַכט פּון אשכנז אַ גרויס מערקז פון תלמודישער גלות־חכמה און פון רעכטלעכער פּראָדוקציע [Kanarfogel, 2013] [Soloveitchik, 2014]. דער עקא סאָוול עקספּלעjnc צו וואָס אַזוי פילע פּאַמיליעס מיטן גערמאנישן נאמען האָבן אויסגעגעבן געלערנטע, לעכץ און וויסנשאַפטלער.

דער יבור צום נייעם צייטאַלטער האָט דער פאַנדן דעם וועלט דער טיף טרענספּארמט. Maoz Kahana האָט נאכגעטראָגן דעם אינטעלעקטואלן אודישן וואס פירט „פּון Prague ביז Presbourg", ווײַזנדיק ווי די הלכה־שריפט איז זיך אומגעשאַפן אין אַן עולם־בהתמורה, צוויסשן הסכלה און מסורה [Kahana, 2015]. עס איז אין דעם קאָפּװען — יענעס פון דער סטעפּן־ווײַז אינטעגראציע פון יידן צו דער דייטשער און אָסטעראָ־אונגאַרישער געזעלשאַפט — אַז דער נאמען Wolffenstein קריסטאַליזירט זיך אונטער זיין מאָדערן־ערבישער פאָרם, געטראָגן פון פאַמיליעס וואס זענען יעצט אַנגליידזשד אין דער שטאט־לעבן, פּראָפעשנאָל און קולטור־ווועלט פון דער גערמאנאָפאָנער וועלט.

ביפני שיהודים גרמנים לא עלו לפרופסיות בורגניות של המאה התשע עשרה, תפסו משפחות מסוימות עמדות יחודיות בחצרות נסיכים: אלו היו Hofjuden, או « יהודי חצר ». Yair Mintzker, בחקרו על המשפט המפורסם של Joseph Süss Oppenheimer, הראה את השבריריות הקיצונית של קיומות אלה תלויות ברצון הנסיך, כאשר עושר וחסד יכלו להפוך לנפילה ולמוות [Mintzker, 2017]. שום דבר לא מוכיח כי שושלת Wolffenstein שייכה במדויק לסביבה זו; אך ההיסטוריה של שם זה, כמו של כל כך הרבה שמות משפחה גרמנים ב-stein, משתרעת בעקבות זה של אליט יהודית ביניימית זו, לכודה בין אינטגרציה כלכלית ללעומת פגיעות פוליטית.

Daniel Jutte האיר פן של מידע זה שלא הובן מספיק בתקופה זו: « כלכלת הסוד », לפיה יהודים — וגם נוצרים — היו, בין 1400 ל-1800, מפקידי וקשרי ביניים של ידע סתור, טכניקות, אלכימיות או רפואיות [Jutte, 2015]. דמות זו של החכם-קשר ביניים, בעל ידע נדיר, מציעה מפתח קריאה להבין כיצד בדורות הבאים, כל כך הרבה צאצאים של משפחות יהודיות גרמניות כיוונו את עצמם לעבר המדעים הניסיוניים והכימיה. המעבר מהסוד הזיקוקי לידע אקדמי מוסד מהווה אחד התנועות הגדולות של השחרור.

כאן, זכרון וארכיון משיבים זה לזה ללא התבלבלות: המסורת המשפחתית, אצל הרבה נושאי שמות ב-stein, שומרת את הזכר המעומעם של אבות קדמונים « קרובים לגדולים » או « מיומנים באומנויות הסוד », בעוד שחקר היסטורי משחזר את המבנים האמיתיים — הפרקריים והדו-משמעיים — של עמדות אלה. שם Wolffenstein, בהעדר ארכיון גנאולוגי רציף המעיד על כזו יושר, צריך להקרא כאן כסמלי של סביבה ולא מחובר לאדם מזוהה; זו הסיבה שחלק זה נובע מהנחה זהירה.

עס איז אין דעם XIX און אנהייב פון דעם XX יארהונדערט אז דער נאָמן Wolffenstein האָט זיך איינגעשריבן אין די דאָקומענטירטע געשיכטע, דורך פיגורן דערן אַקטיוויטעט איז באשטעטיקט דורך אַרכיוואָ און רעפערענץ־קאַטאָלאָגן. די באַקאַנטסטע אין דעם উইסנשאַפטלעכן פעלד איז דער דײַטשער כימיקער Richard Wolffenstein (1864-1926). לויט ביאָגראַפישע רעפּערטוארן, האָט ער אנטדעקט אַצעטאָן־פּעראָקסיד אין 1895 דורך מאַכן אַצעטאָן צו פּעראָקסיד־וואַסער־שטאָף איינפירן, און האָט געגעבן זיין נאָמן צום אַזוי גערופן ריאַקציע פון Wolffenstein-Böters, מאָדערנאָ אין 1913 ווי אַן אַלטערנאַטיוו וועג פון פּראָדוקציע פון עקספּלאָזיוון [Richard Wolffenstein (chemist) — Wikipedia]. גיבילדן אין Leipzig, Heidelberg, Munich און Berlin, ער פארשטעלט די אױפשטײג פון אַ דור פון ייִדישע דײַטשע געלערנטע אין די יוניווערסיטעטן פון דעם Reich [Richard Wolffenstein (chemist) — Wikipedia].

דער נאָמן האָט זיך אויך דיסטינגװירט אין דער אַרכיטעקטור: אַ Richard Wolffenstein אַרכיטעקטור (1846-1919) איז ריגיסטרירט צװישן די בערלינער פּראַקטיקנטן פון דער פּעריאָדע, אַסאָציאַטעד צום אַרבעט אויף עטלעכע געביידns פון דער הויפטשטאָט [Richard Wolffenstein — Wikipedia]. די דאָפּעלטע געגנוואַרטקײט — אין כימיע און אין דער געביטן־שטראַסע — ילוסטרירט די טיפ־אַרייַנפארן פון עמאַנציפּירטע ייִדישע פאַמיליעס אין די געלערנטע און טעכנישע פּרופעסיעס פון דער wilhelminian דײַטשלאַנד.

אין דעם ספּרוך־פעלד, דער נאָמן שיינט פון בײדע זײַטn פון דעם אַטלאַנטיק. אין אַמעריקע, Martha Wolfenstein (1869-1906), געבוירן אין Insterburg אין Ost-Preusse, טאָכטער פון דעם רבן Samuel Wolfenstein, איז געװען אײנס פון די ערשטע ייִדישע אַמעריקאַנישע פרויען וואָס האָבן געשריבן ערציילונגן מיט פּערזאָנאַזשן מערשטנטיילס ייִדיש. לויט ביאָגראַפישע נאָטיצן, זי איז געװען אין פּרובירט פון דער ערציילונגן פון Leopold Kompert דעדיקירט צו לעבן פון דער Judengasse, און האָט פּובליציִרט אין יאָרן 1890ער אױסן טיש־ביליער פון ייִדישם לעבן, אַלס זי איז געװען קװאַליפיציִרט פון בעסטער אַוטור פון דער „ייִדישע סקיצן" פון אַמעריקע [Martha Wolfenstein — Jewish Women's Archive ; Martha Wolfenstein — Wikipedia]. איר טrats, דיסקריט אָבער פּיאָנעירעשע, טעשגּעד פון דער טראַנספּלאַנטאַציע פון דער מיטל־אייראָפּעאִשער אַשכנזישער דנקאָל אין דעם ניו וואָרלד.

דער אומשווונג פֿון דער סקרה דעס טוואנציקסטן יאָרהונדערטס איז געווען, פֿאַר דער יידישער און אָסטיייירופּעאַישער יידנשאַפט, אַ פּעריאָדע פֿון אינטענסיווער שעפֿערישער אָפּגרעגונג. Delphine Bechtel האָט אַנאַליזירט דעם דער "יידישער קולטור־אַטבוירונג" וואָס, צווישן 1897 און 1930, האָט וויידער־ערפֿונדן דעם לשון, ליטעראַטור און אַ פּורעם פֿון נאַציאָנאַלער באָוווסטזיין, פֿון ייִדישיזם ביז עקספּרעסיאָניזם [Bechtel, 2002]. די טרעגער פֿון נאָמען Wolffenstein, ווי אַזוי פֿיל יידישע אינטעליגענטן פֿון אַלע דער דור, האָבן זיך איינגעשריבן אין דעם קאָכן — צי עס וואָלט געווען ליטעראַטור, פּלאַסטישע קונסט אָדער עסטעטישער ענגײַזשמענט. דער בערלינער עקספּרעסיאָניסטישער קרייז, בספּחות, האָט אָנגענומען יידישע שרייבער וואָס האָבן געמאַכט פֿון דער מאָדערנער פּאָעטישער אָרט אַ שטע פֿון אַויסדרוק פֿון דער צוזאַמענציטערונג און האָפנונג פֿון אַלע דער צייט.

אין וויען ווי אין בערלין איז דער צווישן־צווייטע־קריגען־פּעריאָדע געווען אַ מאָמענט פֿון שפּאַנונג צווישן אינטעגראַציע און אידענטיטעט־באַשטעטיקונג. Lisa Silverman האָט ווײַג געטאָן ווי, אין דער Østerreich פֿון דעם דער צייט, האָבן יידן פּערמאַנענטלי פארהאַנדלט אַלע דער קולטור־געהעריקייט, אונטערגעהיקן צווישן דעם אידעאַל פֿון אַסימיליציע און דער פּערזיסטענס פֿון אַ צוגעוויזנער अन־שיידונג [Silverman, 2012]. Alan Levenson, אין זיין צוזאַמענפֿעסונג פֿון יידישער היסטאָריע, האָט דערמאָנט צוויי זייער דעם דער פּעריאָדע האָט פאַראַיניקט הויך־שטרייכן פֿון שעפֿערישקייט און אויפׁשטיג פֿון געפֿאָרן [Levenson, 2012]. די משפּחות Wolffenstein, צערשפּרייט אין דער גערמאַנישער וועלט, האָבן גאַנץ-שעפּ גרייט דעם ד: פּרופֿעסיאָנאַלע און ווישנשאַפטלעכע אנערקענונג אָן דער ציטר, עקספּאָזיציע אַלברעכטנדער צום אַנטישעמיטיזם אָן דער אַנדערער.

דער נאַציסטישער בריך האָט אַמאָל דעם וועלט. כימיע, אַרכיטעקטור, דייטשlands־ליטעראַטור — ספּערעס וואָס דער נאָמען האָט זיך אױסגעגליצן — זײַנען געווען געטראָפן דורך אויסשליסונג, גלות און אונטערגאַנג. עטלעכע נאַכקומערן פֿון דעם משפּחות זײַנען אַוועקגעפֿאָרן; אנדערע זײַנען אומגעקומן; אנדערע, אין דער בעצעצטער דײַטשלאַנד, האָבן אַנטייל גענומן אין ריתחון פֿון פרעקוטיד. די מעמאָריע פֿון דעם טראַיעקטאָריעס, אָפט טיילווייז דאָקומענטירט, געהערט צום רעגיסטער פֿון דער מעגליכקייט און דער מיטגעטיילט אַלץ אַהן צו דעם פֿון דער אַרכיוו: זי פֿאָדערט, פֿאַר יעדן אינדיווידואַל, אַ מיטלערער פּרוווונג, חס־ושלום זי וועט זיך אָפֿלעזן אין דער לעגענדע.

בתום הנסיעה הזו, השם Wolffenstein מופיע פחות כסימן של שורש יחיד ורציף, אלא כגלאי של ההיסטוריה היהודית גרמנית בשלמותה. המורפולוגיה שלו — Wolf וStein — משמרת אותו בין שמות המשפחה אשכנזיים מורכבים בעל מקור גרמני, כפי שמעמידים זאת הערה עדכנית [Q62668887 — Wikidata] ולקסיקוגרפיה משכילה של שמות יהודיים [מילונות של שמות משפחה יהודיים מאירופה המזרחית וגרמנית־יהודית]. מן המטריצה של ימי הביניים של אשכנז ועד המקצועות המשכילים של גרמניה המודרנית, מן העולם השביר של יהודי חצר ועד לתחייה התרבותית של בין־שתי־המלחמות, השם חוצה את כל הרצפים הגדולים של ההיסטוריה הזו.

הדמויות המוכחות — הכימאי Richard Wolffenstein, האדריכל בעל אותו שם, הסופרת האמריקאית Martha Wolfenstein — מעניקות דם לנסיעה קולקטיבית זו, עשויה מעומק ידע, ממעברות וחשיפה לשברים של המאה. מה שהארכיון מאשר, הזיכרון מאריך; מה שהזיכרון משדר, הארכיון חייב להמשיך ולאמת. זה משמעותו של הגדול הזה ספר: לא לקבע אגדה, אלא להשיב, בכנות אפיסטמית, את העובי ההיסטורי של שם נישא על ידי גברים ונשים של עולם יהודי גרמני.