משפּחה Vovante

דער דאָקומענטארישער אַנקער־פּונקט פֿון דער שושלת Vovante איז דאס שריפֿט־וואָרק פֿון Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, װאָס איז אַ‍ריסגעגאנגן אין Florence אין 1925 אין דער זאַמלונג פֿון "Israel" [Schaerf, 1925]. דיז אַרבעט, איינס פֿון די ערשטע וואָס האָט זיך סיסטעמאַטיש גערעכט צו דער יידישער קאַלישער נאָמענקענטניס, נעמט Vovante אָפּ צװישן די אַטעסטירטע פֿאַמיליע־נעמען אין דער האַלבינזל. די שטילקייט פֿון דער דערמאָנונג — אַ נאָמע, אָן אַ אויסגעברייטערטער ביאָגראַפישער בעשרייבונג — אַלײן אִז אָפֿנבאָרונג: זי שטעלט די פֿאַמיליע אין שיכטן פֿון אַלטע איטאַליענישע שושלות, אָבער ניט אַזוי פֿיל, דערן עקזיסטענץ איז סיכער אָבער ניט גרייך דאָקומענטירט.

די יידישע אָנאָמאַסטיק פֿון איטאַליע דערמאָנט זיך אַנטלאָנג פֿעסט־געגרינדטע לאָגיקער לױט דער ספר־פֿארשונג. די פֿאַמיליע־נעמען האָבן זיך אַריין־גיסן הויפּטזעכלעך אױס גיאָגראַפיע־נעמען — שטאָט־ און דער־נעמען פֿון אָריגינאַל — אױס הבראַיש־פרענעמען אהרײַ אָדער איטאַליעניזט, אױס הנדווּרקס, אָדער אַ קצת אֿון מאַליציע־נאָמען. Robert Bonfil האָט דערװיזן ווי פֿיל די יידישע געזעלשאַפֿט פֿון דער איטאַליענער Renaissance האָט זיך אָנגעטוהן דורך די בועות צװישן שטאָט־שטאָטן, יעדער פֿערפֿלוצונג לאָזונג אירע שפּור אין דעם נאָמע פֿון די שושלות [Bonfil, 1994]. די פֿאָרם Vovante, מיט אירער טײטערונג וואָס רופֿט אָף אַן פּאַרטיציפּ אָדער אַ ארט, זוכט זיך אין דים מאַטריץ ווו דער נאָמע זאָגט אָפֿט פֿון וואנען מען קומט. עהרליך צו בענעמן דעם פּאַקט, אַדער, האָט מען צו דערקענען אַז די פּרעצויז אָריגין פֿון דעם נאָמע בלײבט פירשטעלונגס־גרונד: די אַרכיוו אַטעסטירט דעם פֿאַמיליע־נאָמע, ניט אירן עטימאָלאָגיע.

די דאָקומענטארישע שטרענגקייט טראָגט שוין אַ קאַרדינאַלער ווערט פֿון דער יידישער טראַדיציע: דער שרופּלאָזער רעספּעקט פֿון דער עדות. די halakha, אין אירן באַהאַנדלונג פֿון בווײס, דערשמעט די דעמע און דערלאַנגט פֿארפירונגס־בעװײז; דער היסטאָריקער וואָס דערשמעט צו פֿאַרשענערן אַ נאָמע פֿול־לאָס פֿון פּאַקטן פּערפּעטוואַט, אין אירן נאָכווײג, דער עטיק פֿון דער אמתות וואָס דער יידישער דאַנקען האָט אויפֿגעהױבן צום גראַד פֿון טוגנד [Askénazi, 1999].

צו פֿאַרשטײן די Vovante, דאַרף מען צוריקשטעלן דעם סביבה וואָס האָט זײער נאָמן געשאַפן. די יידישע קהילה פֿון איטאַליע איז איינער פֿון די עלטסטע אומונטערברוכנע צײגן פֿון דער מערבדיקער דיאַספּאָרע, פּרעזענט אויף דער פּענינסולע זינט דער רימישער קדמוניות. אין דער Renaissance האָט דער יידישקײט דערליווט אַ בער־מערקווערדיקע אָפּשטײגונג, צעװאָבן פֿון אַ דרײפֿאַכער קאָמפּאָנענט: די Italkim אײנהײמישע, די Ashkenazim וואָס זײנען געקומען פֿון צפּון פֿון די אַלפּן, און די Sefardim וואָס זײנען שטראָמנדיק געקומן אַחרי די עספּרדּי expulsionim פֿון 1492. Robert Bonfil האָט באַשריבן אַ וועלט פֿון בנקירן און מלווי־כספּים, פֿון דוקטורים און רבנים, פֿון קאָפּיסטן און דרוקן, וואָס לעבן אונטער דעם רעזשים פֿון דער condotta — די קאָנטראַקטן וואָס זײנען נאָזשוירט געװאָרן מיטן העריות וואָס האָבן רעגלומענטירט תנאים פֿון אַנטפּאָלטונג און עקאָנאָמישער אַקטיװיטעט [Bonfil, 1994].

עס איז אין דער וועלט אַז די יידישע קולטור פֿון איטאַליע איז אַלץ אויסגעשטאַנען אין צוויי דומיינן וואָ אַ שושלת ווי די Vovante קען האָבן גע­פֿונען זײער פּלאַץ. דער ערשטער איז דער פּון דעם בוך. Giulia Tamani האָט שטודירט די רײכקײט פֿון די עברײישע כתבי יד מיט צירונגן וואָס זײנען געשאַפן געװאָרן אין איטאַליע, וואָ די קונסט פֿון קאָפּיע און דעקאָראַציע האָבן דערגרײכט אַ דלקות װאָס קען געװארן פֿאַרגליכן צום שענסטן כריסטלעך אָשלוסים פֿון דער פּענינסולע [Tamani, 2010]. דער צװײטער איז דער פֿון דער טראַכט: איטאַליע איז געװען אַ מחלפֿות אָרט וואָ די יידישע מידיעװאַל פילאָסאָפיע, דורכגעשיקט דורך כתבי יד, האָט דיאָלאָג געמאַכט מיטן דעם אָנצאָגנדיקן הומאַניזם, ווי ס'איז געװיזן דורך דעם עבודות פֿון Colette Sirat דער צירקולאַציע פֿון די פילאָסאָפיש טעקסטן [Sirat, 1983].

פֿון דער קולטור פֿון בוך און לערנען שטאַמט אַ טוגנט וואָס די עדות פֿון Israël שטעלט אין דער שפּיץ: דער talmud torah, דעם לערנען ווי קוואַזי־ליטורגישער אַקט. אָן אַז מיר קענן צושרײבן צו די Vovante אַ בדוקה ווערק, עס איז ליגיטימ צו זײ אַרײנשטעלן אין דעם יוניװערזום וואָ די הנחה פֿון דעם חכמה איז נישט געװען קישוף אָבער דעם האַרץ־שלאַג פֿון דער קהילה־לעבן — אַ קאָלעקטיװ ידיאָל פֿון וועלכן יעדער משפּחה, אַפִּילו די סתם, איז געװען מקבל.

דער געשיכטע פון די יידן פון איטאליע איז נישט בלויז די פון א גאָלדענער צײַט. פון דער מיטן פון דעם XVI־טן יאָרהונדערט אָן האָט דער Contra-Reformation אַ פּאָליטיק פון סעגרעגאַציע אויפֿגעצװוּנגען: דער ghetto פון Venezia, וואָס איז געגרינדעט געװאָרן אין 1516, האָט געדינט ווי אַ מוסטער, און די בול Cum nimis absurdum פון Paul IV (1555) האָט אַרײַנגעשלאָסן די יידן פון Rome און פון די States pontificals אין פארמאַכטע קװאַרטָלן, צוזאַמן מיט שמעדלעכע מאַסנאַהמעס. Bonfil האָט אַנאַליזירט ווי דער פארשטערקט זיך האָט דער יידישער געזעלשאַפטליכקײט, צוזאַמנשנירנדיק די אינערלעכע סאָלידאַרנאָס כשם ווי דער פּלאַץ פון די פרײְהײַטן איז געװאָרן ענגער [Bonfil, 1994].

אַ שושלת איטאַלענית ווי די Vovante האָט אומבאַדינגט דורכגעמאַכט דער לאַנגע פּרובע פון דער אַרײַנשליסונג, וואָס האָט דויערט, לויט די רעגיאָנס, ביז צו די עמאַנציפּאַציע פון דעם XIX־טן יאָרהונדערט און ביז די איטאַלענישע אײנהײַט. עס איז אין דעם צװאַנג־באַדינגטן לאַגע אַז די קהילות האָבן אנטװיקלט אַ דיכטן געמײַנשאַפטליכן לעבן: קבוצות פון הילף (ḥevrot), דאָוואַציע פונעם אַרבעטן פּאָבערשע מײדלעך, פּעדן פון שבויים, יידענס פון קרענקע און בערנדיקן פון טױטן. דער דיכטן געמײַנשאַפטליכן לעבן פאַרקערפּערט אײנס פון די הכסטע טוגנטן פון יודײַזם, די tsedaka — ווענער ווי דער צדקה סך־הכל די גערעכטיגקײט געטאָן צום אַנדערן, די קהילה־פּפליכט צו אױפּפּאַסן אױף די שװאַכסטע. דאָ וואָו די אַױסערלעכע אָפּרעסיע קונטע צעשלײסן, האָט זי דאָן צעבונדן; און דער נאָמען Vovante, אין יוענערטהײַד אֿון דעם ג׳נרציק, שום שאָוער פון דער רעזיליענץ פון אַ קהילה, וואָס האָט געמאַכט פון דער געמיטלעכער צדקה אַ מיטל פון סך־הכל קאָלעקטיוו אָבערלעבן.

דער גורל פון יידישע איטאליענישע נעמען האט זיך ניט נאר אין דער האלבאינזל אָפגעשפילט. אָנהייב פון שפּעט סדר XVI יארהונדערט האט די פרייע שטאָט Livorno, וואס איז געווען געאָפנט דורך די Medici, זיך פארוואנדלט צו א מערקז פון אַן אויסערגעווענליכער דיאַספּאָרע. Lionel Lévy האָט אַרומגעטרייסט די דרך פון דער «יידישער נאַציע פּורטוגעזיש» וואס, פון Livorno, האָט זיך פארשפּרייט קײן Amsterdam און בעסטער קײן די שפּילן פון צפון־אַפריקע, איבערטראָגן צו Tunisia, Algeria און ביז Morocco די נעמען, שפּראַך און מנהגים פון אַן איטאַליעניזירטער יידישקײט [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. די Grana — נאָמען געגעבן צו di Livornai וואס זײנען געווען אָנגעזידלט אין Tunis — האָבן געבילדעט אַ סחורה־עלינאַ און געלערנטע עליטע, אוּנטערשיידן פון די אײנגעבוֹרן קהילות.

אָب דער אַרכיוו קען אונז ניט אַמת זאָגן מיט גענאַוקייַט אַז Vovante זײנען געפאָלגט דעם וועג, מאכט די מיגראַציע־לאָגיק פון די איטאַליענישע נעמען די הײפּאָטעזע שטּומע: פּילע משפּחה־נעמען וואס זענען געווען צוילט דורך Schaerf, פינט מען דערנאָך, געענדערט דורך רוח, אין די מיטלמערישע רעגיסטרן. די ווערקן וועגן די קהילות פון Tlemcen דורך Eliahou-Éric Botbol און די אַרכיוו־שטיקער פון די רבנים פון Sidi Bel Abbès בייזאָגן ווילן מאָס דער צפון־אַפריקער יידישקײט איז געווען בפּרט דורך דעם צופלוס וואס איז געקומן פון Italy [Botbol, 2000] [Archives de Sidi Bel Abbès].

דער קאַפיטל דרוקט אויס אַ טוגנט וואס איז אייגן צום מיטלמערישן יידישקײט: דער hakhnasat orḥim, די הנחת הארש און די גסנות גײַן צו דעם ווײַטן. די Livornai וואס זענען געווען הנחוּ אין Tunis, ווי אַוו די מיגראַנטן וואס האָבן הנחוּ אין זייער טור, האָבן געמאַכט פון דער צירקולאַציע צווישן שפּילן אַן עתיקות פון אָפנהייט. די דיאַספּאָרע, אַהיינט, איז ניט נאָר זאַט־צערשטרוּטונג נאָר אַוו קאַפּאַציטעט צו אָפנהייט מעטוק־דער־גרענעץ — לעבעדיקע דנקן פון דער גלות פארוואנדלט אין בריידערשאַפט.

גאנץ געשיכטע פון אַ יידישער שושלת פון איטאַליע אין דער XX יאָרהונדערט טריפט די אַבסאָלוטע שפּאַלטוג פון דער שואה. די פאַשיסטישע רעצן־געזעצן פון 1938 באַרויבטן יידן פון איטאַליע פון זייערע רעכטן, און די דייטשישע קאַפּאַציע אַנהייב 1943 עפפנטן דער צײַט פון דעפּאָרטאַציעס, וואָס קאָסטן דעם לעבן פון טויזנטער יידן פון איטאַליע. די אַרבעטן פון זיקרון, מכּל־מקום די וואָס צוזאַמגעזאַמלט דורך Dominique Natanson אין זיין אונטערנעמוג פון Mémoire juive et éducation, האָבן די טאַוועה צו באַנומען יעדן אָפּער כּדי אים אַרויסרײַסן פון דער אַנאָנימיטעט פון דער ציפער [Natanson, 1997].

דאָ, די שנײַדונג צווישן דער אַרכיוו און דער זיקרון איז שמערצלעך: וואו דער נאָמען Vovante וועט זיך מאַכן זעלטן, קען די פֿארשונג נישט בעשלֿוסן צווישן דער אַוסשטערבוקע, דער מיגראַציע און דער סתּם דעמאָגראַפישער דיסקרעציע. מיר דאַרפן עס אָנזאָגן אָן עס צו פּילן: דאָס שטילקײט פון די קוועלן איז נישט קײן אַנטװאָרט, אָבער אַ שאַלה געלאָזן אָפן. דיזע צוריקהאַלטונג איז זיך אַליין אַ טעות פון זיקרון. ווי Yerushalmi האט מנציא, זיכערן איז נישט אַלץ וויסן, אָבער צו פאַראַביטן אַרויסצוומײַקן [Yerushalmi, 1984].

אַנטקעגן דער פערניכטוג, די טוגנד וואָס גערופן איז יענע פון דער zakhor זיך אַליין — דער זיקרון אויפגעשטעלט אין גיבות. איינשרײַבן דעם נאָמען Vovante אין אַ גרויסער בוך, עס איז טײלנעמן אין דעם געבור דורך וועלן Israël, זינדן טויזנט יאָר, שטעלן צו דער צערשטערוג די פּערזיסטענץ פון דעם נאָמען.

ווײַטער פון פּונקטואלע פאַקטן, איז אַ שושלת מסורת אַ דרך־פון־זײַן אין דער וועלט. דער יטאַליאנער יהדות, וואָס די Vovante זײַנען געווען אַ פאָדן, האָט הינטערלאָזן צו יידישער געדאַנקן אַ באַזונדערן צוזען: דעם פון אַ שטענדיקן דיאַלאָג צווישן טרייַשטן צו דער דעת־תורה און אָפנונג צו דער סביבתך קולטור. Maurice-Ruben Hayoun האָט געווויזן ווי יידישע פילאָסאָפיע האָט זיך קעסאַד אַלטן דעם פון דעם פרוכטבאַרן ריביִנג, אין יטאַליע ווי אין אַנדערע ערטער [Hayoun, 2023], און Armand Abécassis האָט באַשריבן דער שפאַנונג שאַפישער צווישן דער דעת־תורה מקובלת און דער האַנקער צו פארשטיין וואָס שטרוקטור הודאה יידישער געדאַנקן [Abécassis, 1987].

עס איז אין דער צוטראָג צו דער halakha אַז דעם קעסחכמה זיך בעסטער ליסט. דער יטאַליאנער יהדות טראָג אַ מעטיק און גלומען אָמטוויקלונג צו דער דעת־תורה, וואָ די רבונים־שטודיום האָט נישט אַרויסגעשלאָסן ווידער מעדיצין, נישט מוזיק, נישט בריפע שכל־זוף. Léon Askénazi האָט געזען אין דעם אַרטיקולאַציע צווישן דער מוסד־סיפור און דער גשרן אינטערפּריטאַד דער אַטמונג אַליין פון דער מסורה [Askénazi, 1999]. אַ משפחה ווי די Vovante, אין טראָגן איר נאָמען דורך די יאַרהונדער פון גטאָ און דיספּערסיע, אימפּלאָד אָן גלאָנץ אָבער מיט שטעטיקקייט דער מערסט קדֿום און מערסט צעהער־פון־דער־שנייה פון פיריסיבט: דער טרייַשט — די עס, אָן מאָנומענטאַל־ווערק, האלט אַנטּצונדן די פלאַם פון אַן אַידענטיטעט.

נאך דעם סוף פון דעם וועג, וואס קענען מיר אמת'ן זאָגן וועגן דער שושלת Vovante ? ווייניק, אויב מען פארלאנגט דאָטירטע דאָקומענטן און געבנעמטע פּיּנים ; פיל, אויב מען נעמט אָן צו לעזן אַ נאָמען ווי א געצעמענטן וועלט. די יחידה זיכער-בעסטעטיגטע אַטעסטאַציע — דער דער-מעלדונג דורך Samuele Schaerf אין 1925 [Schaerf, 1925] — איז גנוג כדי צו שרײַבן די Vovante אין דער לאנגער געשיכטע פון אידישן איטאליען, פון דער Renaissance פון די שוכנים און די פילאַלאָגן ביז צו די מדברנייאות מיטלנדיש און ביז צום אמס פון דער Shoah.

פון אַלע טוגנדנ וואס דאס בוך האט אויסגעבראכט, ס'איז דער אָדער־האלטונג אין דער שטילקײט וואס די שושלת Vovante וועט, פון אַלן, בעסטן אויסגעדריקט האָבן : די קאָפעציטעט פון אַ זעלטן נאָמען צו דורכגײן־יארהונדערטער אָן זיך ניט צו פארלירן, צו איבערלעבן דעם ghetto, דעם exile און דעם אָפגעסן, אָן קיינמאָל פּלותקײט צו פורדערן. דער שטײַער-שטיל פון דער שטילקײט איז זיך אַלײן א דורכגעפֿירטער פארמע פון zakhor : זי זאָגט אַז די איבערלעבונג פון אַ נאָמען איז שוין א נתן־הניצחון פון דער זיכרון איבער די אויסמִישונג. אין דעם קשר, דער יחידי גורל פון די Vovante פארביינדט זיך מיטן קאָלעקטיוון טוגנד פון Yisroel — דעם פאָלק וואס, צעשפּרײטן אויף אַלע קאָנטינענטן, האָט געמאַכט פון דער איבערגאָב פון אַ נאָמען און אַ Torah דעם מערסט-שטאָרן אַקטן פון גלויבן [Yerushalmi, 1984]. אַז דער Groyser Bukh זאָל זײן, פאַר זיי, אַ ניעױ אָנגעצינדן לאַמפּ.