משפּחה Viterbi

דער דאָקומענטארישער יסוד פון דער שׁושׁלת דאָ שׁטיצט זיך אויף אַ קלאָרע שׁם־לעיות. דער פאַמיליע־נאָמען Viterbi, מיטן זײַנע גראַפישׁע וואַריאַנטן Viterbo און Viterbio, שׁטאַמט פון דעם נאָמען פון דער שׁטאָט Viterbe, הויפטשׁטאָט פון דעם צפֿון־לאַטיום, געלעגן אויף דער Via Cassia צווישׁן Rom און Toscana. Schaerf, אין זײַן קאַטאַלאָג, שׁטעלט דעם נאָמען אָנטײַל די cognomi פון געאָגראַפישׁע אוררגינצ, דאָס איז צו זאָגן — די וואָס איינערמיטלן די פאַמיליע דורך דעם אָרט וואָס זי האָט אויסגעלאָזט [Schaerf, 1925]. דער אַלגמײַנער כּלל איז גוט אָפֿגעשׁטעלט: ווען אַ אידישׁע פאַמיליע שׁטעלט זיך אָן אין אַ נײַע שׁטאָט, ווערט זי בנאַנט דורך אירע נאַכּבארים און דורך די רעגיסטערן ביים נאָמען פון אירער אוררגינאַל־שׁטאָט, אַזוי אַז דער פאַמיליע־נאָמען Viterbi מעלדט פּאַסט אימער אַן אַנשׁטאָר פון Viterbe און ניט קײן אַװדָלונג דאָרטן.

Viterbe הערבערגט אין דער טאָט אַ מיטלאַלטערלעכע אידישׁע אַנװעזנהײט, וואָס איז דאָקומענטירט, אײַנגעטײַלט אין דעם פּפּאָװװלעכן פּלאַץ פון לאַטיום. די אידן האָבן דאָרטן געאַרבעט אין די גערװערקס פון קרעדיט און טעקסטיל, אונטער אַ שׁװײַנדלעכער שׁטאַטוס וואָס איז געגאַנגען ייבער די אַלטערנאַציעס פון טאָלערענץ און שׁטרענגקײט פון דער פּפּאָװװלעכער פּאָליטיק. די ביטשׁרענקונג־מאָסנאַהמען, וואָס מען האָט דיקטירט פֿון דעם XVI יערהונדערט אָן — די בול Cum nimis absurdum פון Paul IV אין 1555, די שׁאַפung פון געטאָס, פֿאָרטרײַבונגען פון קליינע אָרטסקאַפֿן אין דעם פּפּאָւװלעכן שׁטאָט — האָבן פֿאָרורזאַכט די צעשׁטרױַונג פון פֿילע פאַמיליעס קײַן די מער גאַסטפרײַנדלעכע ציביל־מערקז פון צענטראָל־ און צפֿון־איטאַליע: Rom, Ancona, Ferrara, Mantua, Toscana. אין דעם באַװעגונג נעמט דער נאָמען Viterbi זײַן היסטארישׁן זין: ער איז דער שׁפּור פון אַן אינערלעכער גלות, די עדות פון אַן שׁטאָטישׁן שׁורש וואָס קען מען האָט אַװעג־גענומען אין דער קיסטן.

נאָמען די פאַמיליע נאַך דער שׁטאָט, דאָס איז שׁוין אַ שׁטיל־טוגנט פון יידנטום אויסגעשׁפּראָכן: די טרײַ צום אוררגינאָל, דער אַברײך פון פֿארגעסן. אין אַ תּרבות וואָ דער זכּּורון — zakhor — איז אַ מצוה, אַרבעט דער טאָפּאָנימישׁער פאַמיליע־נאָמען ווי אַ לעבעדיקער דנקמאָל, אײַנשׁרײַבנדיק אין דעם סטאַטוס־פּאַפּירן זעלבסט די גימור פון אַן אוררגינאָל [Yerushalmi, 1984]. די פאַמיליע Viterbi, אין טראָגן דעם נאָמען פון אירער פֿאַרלוירענער שׁטאָט, נעמט אַנטײַל אין דער שׁטאַרק אידישׁער אַרט צו מאַכן דעם זכּּורון — אַ אַרבעטן.

דער קאָנטעקסט וואָס אַ איטאַליעניש לינייַדזש פון דעם טיפּוס איז אַריינגעשריבן איז דער, באַמערקענסווערט דאָקומענטירט, פון יידישער לעבן פון דער רענעסאַנס. Robert Bonfil האָט בעשריבן אַ קאָמפּליצירטע מינאָריטעט געזעלשאַפט, באַשטיקט און מאַרדזשינאַליזירט דורך דיסקרימינאַטאָרישע סטאַטוטן און טיף אַקולטורירט, פעיק צו רעדן מיטן אַמביאַנט הומאַניזם בעת ער האָט געהאַלטן די אינטעגריטעט פון זיין געזעץ און סטודיום [Bonfil, 1994]. דער მხარდამჭერი יידיש־משפחות פון מיטלמעסיקער בערימטקייט — לֿעַנדלערס, סחורה־נויטשניקן, דאָקטאָרים, קאָפּיִסטן, דרוקן־מאַנן — האָבן געביידט דאָס געװעב פון דעם קאָמוניטאַר לעבן.

איינער פון די גרויסע בײַטרעג פון דעם יידישן איטאַליען איז געווען די פּראָדוקציע און פּיכער־דעקאָראַציע. Giulia Tamani, אין איר סטודיום פון דעקאָרירטע העברעיִש מאַנוסקריפטן פון איטאַליען, האָט געליכטיקט די רײַכקייט פון דעם סקריבאַל און אַמינאַטיד טראַדיציע, ווו די זאָרגן אַפּגעברענגט צו די קאָפּיע פון דער Torah און דער ליטורגיש טעקסטן האָט דערגרייכט אַ ווארע קינסטלערישע דיגניטעט [Tamani, 2010]. מען קען ניט דימאָקס מיט סיכערטנעס אַז אַ Viterbi איז געפּיגורירט צווישן דיזע קאָפּיִסטן אָדער קאָמאַנדעטערס; אָבער דער סאָציאַל און קולטורעל מילאַו ווו דעם נאָמן באַלאַנגס איז דבק וויי ווו די ליבע פון דער בוך און דער גראָוסער רעספּעקט פון דעם טעקסט האָבן געווען קאַרדינאַל וואַליוז. די פאַנאַלמאָס ירושה פון דער שריפט — טוגנד דעס sofer, דער סקרייבער וואָס פּערמיטן זיך ניט קיין פעלער אין דער קאָפּיע פון דעם שם — איז איינער פון דע העכסטער אַוסדרוקן פון דער טאָלמודישער זאָרג, און דער יידישער איטאַליען פון דער רענעסאַנס איז געווען איינער פון דע גרויסע הערדן.

דעם פּעריאָד איז אויך געווען אינע פון יידישער דאָנק אין שיחה מיטן פילאָסאָפיע. Colette Sirat האָט גוויזן ווער דער מדיעוולער יידישער פילאָסאָפיע און פון דער ערשטער מאָדערניטעט האָט זיך דורכגעגעבן דורך מאַנוסקריפטן, אין אַן אינטענסיוו צירקולאַציע פון געדאנקן צווישן Provence, Espagne און איטאַליען [Sirat, 1983]. איטאַליען איז געווען דער קרויציבל וואָס זיך צוטראָפן די ספּעפארדיש ערבשאַפט, דער אַשקנזִיש טראַדיציע און דער אָטאָכטאָנער איטאַליענער פאָנד (italkim), געבורן צו אַ סינגולער פּלוראַל יידישער קולטור. אַ משפחה ווי די Viterbi, אַנקערד אין דעם Latium און דעמאָלט אין מיגראַציע צום צפון, געהערט פולשטענדיק צו דעם איטאַליענער וועלט ווו די וויסן — טאָלמודיש, פילאָסאָפיש, ליטעראַרִי — איז געהאָלטן געווארן פור דעם נאָבעלסטן פון גיטער.

דער אינסטאַלירן פון געטאָס, אַנפאַנגן מ'אַ מיטן פון דעם סעקסטן יאָרהונדערט, האט אין טיף אומגעשאַפן די באדינגונג פון די יידן אין איטאַליע. אַרײנגעשלאָסן די נאַכט, אונטערװאָרפן צום טראָגן פון דער דיסטינקטיווער צייכן, קאָנפיניד צו געװיסע מעסטן, האבן זיי נישטאָמין אָבער, אין דער מִדה פון די צװאַנגן קװאַרטירן, אנטװיקלט אַ קאָמוניטער לעבן פון אַן אַוסנעמדיקער דיכטקייט. די שפּעישאַל צװאַנג האט פּאַראַדאָקסאַלי פֿארשטאַרקט די סאָלידאַריטעט: דאָס איז געװעשן די גאָלדן עפּאָך פון די קאָנפּרעטניס (ḥevrot) פון בנאַבאָלאַנס, דעדיקײטיד צו דער אַסיסטאַנס צו די קראַנקע, צו די דאַוער פון יונג פּאָערטי מיידלז, צו דער װעלקאָם פון דער טראַװעלערס און צו דער ביוריאַל פון די טויטן.

אין דעם קיידער, אַ פאַמיליע פון מידל נאָטאַביליטי ווי די צו סאַג דער נאָמען Viterbi וואָלד בי פון ליקלד צו האָבן שפּילד אַ רול אין די אינסטיטוציעס פון טשאַריטי — די tzedakah איז נישט, אין דער יידישער קאָנסעפּציע, אַ סימפּל אַלמוז אָבער אַן אַקט פון גערעכטיקייט, אַ דיוטי. דעם טרייט בינדז דעם פּו"ם פון יעדער איטאַלישער יידישער שושלת צו אַ ווירטו וואָס די טראַדיציע פון ישראל האט פּורטיד אין יעדער פּלעץ: די קער פון דער אנדערער, די אָבליגאַציע צו דער אָרמן, דער קראַנקער און דער זיודנש. Bonfil בעטאָנץ ווי פול דעם סטרוקטורעס פון מיוטוואַל-עיד איז געװעשן דער סימענט פון די קאָלעקטיװ סערװיװאַל אונטער דעם געטאָ [Bonfil, 1994].

עס איז אַביִ דאָך צו נישט אַ שישער איד אַלאַז. די סורסেס קאָנסערװ אָפטן אָנלי קאַמפּאַן אַ רעללי קאָל פון די האַמבל, און די אַטריביוציע פון פּרעסיעס אַקטעס פון בנאַבאָלאַנס צו אַ זיר אָדער זיר Viterbi וװאָלד בי אַ מאַטער פון קאָנדזשעקטור. וואַס מען קאן עסטאַבליש, איז דער קיידער: אַ פאַמיליע פון דעם נאָמען, אין דער איטאַליע פון דער געטאָס, האט לעבט אין אַ וועלט וואָ די טשאַריטי איז געװעשן אינסטיטוציאָנאַלאָיזד, וואָ די סאָלידאַריטעט איז געװעשן אַ לא און נישט אַ טשויס, און וואָ די אינדיװיזשוואַל האַמיליטי האט דיסאַפּעירד בעפאָר די קאָלעקטיװ נישט פון די סערװיװאַל. עס איז אין דעם אַז דער סינגיולער פּו"ם ניימס די קאָמון מעמאָרי פון ישראל.

דו גזירל פון איטאַליענישע יידישע פאַמיליעס שפּיל זיך נישט נאָר אין די געטאָס פון מיטן און צפון. אַ אַוסנעמדיקער פּאָל עפֿנט זיך אין Livourne, וואו די Livornine וואס זיינען געגעבן געװאָרן דורך די Medici אין סוף פֿון די XVI יאָרהונדערט האָבן אָפּגעמאַכט די טאסקאנער שטאָט צו אַ פרייער האָפן און אַ מחסה פֿאַר יידן, דער הױפּטלעך די ponentini פון איבעריש אָרגין. Lionel Lévy האָט אָפּגעשטעלט די געשיכטע פֿון דער „יידישער פּארטוגעזער נאַציע" וואס, פֿון Livourne אַרױס, האָט זיך פֿאַרשפּרײטן קײן Amsterdam, Tunis און אין גאנצן די מיטלנדישן בעקן [Lévy, 1999]. Livourne איז געװאָרן, אָן געטאָ און אָן אָנצײכן, אַײנער פֿון די סך־מינימום שטעט וואו יידישע פרײהײט איז ווירקלעך דורכגעפּרובט געװאָרן אין מאָדערנע צײטן [Lévy, 1996].

דער ליװאָרנער הער האָט אַנגעצויגן פאַמיליעס פֿון גאנץ אַלעם זיידן, מישן italkim, ספּרדים און קאסמאפּאליטישע קויפלײט. די יידן פֿון Livourne האָבן געװעבט האַנדלס־נעצן וואס פֿarbondn אַלתּא צו צפון־אַפֿריקע, צו Tunis אין פּרטיקולער, און ביז צו די סוףן פֿון מערב־מיטלנדיש [Lévy, 1999]. עס איז מעגלעך אַז אַ צװײג מיט אַן איטאַליענישן נאָמן ווי Viterbi איז זיך נישט שטאָן קעגן דער מיגראַציע־דינאַמיק, די עקאָנאָמיש אַקטיװיטעט — די הענדלערײ, דער טויש, די מארינע־פֿאָרזיכערונג — מאַכן זיך דאמאלס אַ וועג פֿון דיגניטעט און אָנשטעלונג פֿאַר די נאַציע.

דאָס איז וואו די טראַדיציע און דער אַרכיוו ענטפֿערן זיך אָן אַלץ צו באַשטעטיקן. די גרויסע אָנאָמאַסטישע און גענעאַלאָגישע קאַטאַלאָגן פֿון דער ספּרדישער און צפון־אַפֿריקאנער וועלט — ווי די וואס האָבן צוזאַמנגעברענגט די פֿארשונג פֿון Éric Botbol אויף Tlemcen [Botbol, 2000] אָדער די ראַבינישע אַרכיװן פֿון Sidi Bel Abbès — באַװייזן די אַנװעزנהייט פֿון טעמנים איטאַליענישן אָרגין צװישן די קהילות פֿון מאַגריב, דערטראָגן פֿון פאַמיליעס װאָס זיינען געקומן פֿון Livourne (די Gorneyim, „די פֿון Livourne"). אָן דירעקטן בעווייז װאס בינדט אַ שפּעציפישן Viterbi צו די וועגן, קען מען שטעלן ווי צו־זאגן דאַז דער נאָמן, ווי אַ סך אַנדערע איטאַליענישע נאָמן, האָט קענען פֿאָלגן דעם שפּור פֿון דער ליװאָרנער דיאַספּאָרע. די עקאָנאָמיש אַקטיװיטעט, דאָ, איז נישט בלויז אַן זאַך פֿון פּרוביץ: זי איז געװען דער אינסטרומענט פֿון קלעקטיװער שמׂ־בנימה און דער וועקטאָר פֿון אַ יידישער קולטור וואס איז צירקולירט געװאָרן פֿון אײן שטראַנד צו'ן אַנדערן.

ביונד דער קאָנטינדזשענס פון מיגראַציע, וואָס גיט אַ יידישער שושלת איר דיקע און דוקום, איז איר באַציונג צו וויסן און צו געדאַנק. די גרויסע מייסטערים פון יידישער דערציאונג האָבן זיך אַרופגערופן אַז לערנען איז נישט, אין יידישטום, קיין שמוק פון דער עגזיסטענץ נאָר איר שטיל און צענטער: Léon Askénazi האָט געלערנט אַז צו דערדינקען דער טראַדיציע מיינט צו זיכערן איר לעבעדיק הנחקה, צו מאַכן יעדער דור אַ גלייד אין אַן אומאונטערבראָכענער קעטן [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, מעדיטירנדיק איבער דעם דורכפארטיק „פון דער מדבר צום טאָנג", האָט צײגט ווי יידישער געדאַנק ארטיקולירט דער עקספיריענץ פון גלות צו דער הפקעה און צו דער עטישער פארדערונג [Abécassis, 1987].

אַ איטאַליענישער משפחה ווי די Viterbi שטעלט זיך אין דעם הוריזאָנט. די יידישע איטאַליע, Maurice-Ruben Hayoun האָט דאָס אַרופגערופן אין זיין פּאַנאָראַמע פון יידישער פילאָסאָפיע, איז געוועןן אַ אָרט פון אינטעלעקטואַלער קאָנטינואיטעט וואוּ זיך פאָרלאַנגערט, צווישן מיטלאַלטער און מאָדערנישקײט, דער אָנשטרענגונג פון הנחה צווישן דער אַפּאָקאַליפּטיש-געגעבנער געזץ און פילאָסאָפישער סברה [Hayoun, 2023]. די כתבי־יד וואָס האָבן שטודירט Colette Sirat און Giulia Tamani צײגן אַז דער געדאַנק איז ערשטנס געוועןן אַ זאַך פון טעקסטן קאָפּירט, האָבן אַרומצוגעבן, קאָמענטירט, פון האַנט צו האַנט און פון דור צו דור [Sirat, 1983] [Tamani, 2010].

עס איז אין דעם קאָלינג צום וויסן אַז מען לייעסט דעם קאָנסטאַנטנסטן בײטראַג פון די שושלות פון יידישער איטאַליע: דער ריספּעקט פאַר דער טעקסט, די געטרייַעס צו דער סטודיום, דער איבערצייגונג אַז די Halakha לערנט זיך, באַשפּראָכן ווערט און ווערט געלעבט. די Viterbi משפחה, דורך איר אַלץ צוגעהעריקײט צו דעם וועלט, נעמט טײל אין דעם קאַרדינאַלן טוגנט — דער תלמודי וויסן און די ליבע צו סטודיום געהאַלטן פאַר דער העכסטער פאָרם פון גאָטליכער דינסט. די יידישע טראַדיציע האָט געמאַכט פון דער שול (yeshiva) און פון דער שטוב פון שטודיום (beit midrash) דעם האַרצשלאָג פון דער קהילה, און יעדע איטאַליענישע משפחה געפֿונדן דאָרט איר אָרט.

דער נאָמן Viterbi האָט דורכגעפּאָסט די יאָרהונדערטער ביז צו דער הײַנטיקער צײַט, וווּ ער בלײַבט באווייזט צװישן די פאַמיליענאָמען פֿון יידישע אָריגין איטאַליענישער. דער XX יאָרהונדערט האָט אויפגעצװונגן געװאָרן בײַ דע יידן פֿון איטאַליע די שרעקלעכע פּרובירונג פֿון די פּאַשיסטישע ראַסישע געזעצן פֿון 1938, און אַנדן 1943, יענע פֿון דער דעפּאָרטאַציע. Dominique Natanson, דורך איר עבודה פֿון אַנדענק און חינוך, האָט דערמאנט דעם פּליכט צו איבערגעבן צו די נײַע דורות דעם אַנדענק פֿון די אנטלופֿענע, אַמאָלם אַז די פֿארגעסנונג זאָל נישט פֿאַרשטיקן דעם פּושע [Natanson, 1997]. די יידישע קהלות פֿון איטאַליע, וועלן די שׁורשים האָבן זיך אַנטװיקלט אַמאָל אין א תּוּשע־יאָרִיקע הכנסה, זײַנען געװען גענודן מיטן פּלצ; פֿילע משפּחות וואָס האָבן געטראָגן אַלטמאָדישע שׁם־מקום האָבן זיך אָנגעזעצט צװישן די קרבנות ווי אויך צװישן די ריתּחים און די מיטגלידער פֿון דער פֿראנט.

בדבר דעם גנול פּרובעד פֿון טאָקער אָדער יענער משׁפּחה־יחיד Viterbi בלויף דער צײַט, דער זיכערהײַט זאָגט שײַן ניט אַפּ נישט דאס וואָס די אַרכיווז וואָלטן בעשׂתיקער דאַרף. אָבער וואָס מען קאָן זאָגן, אױ דער אַנדערער זײַט, אַז די גיידונג פֿון דעם נאָמן אַליין, אַחרי אָזאָים פֿילע מעֲדימות מעדיום, פֿון גטאות און מדערנער פּערסיקוציעס, שטעלט אַליין אַ צײַונג אָר. יעדער יידישער פאַמיליענאָם וואָס איז נאָך לעביק איז דער פֿרוכט פֿון אַ בעשׁטענדיקייט וואָס איז אָפּגעריסן פֿון דער געשיכטע, דער בווייז אַז די קייט פֿון דורות איז נישט געווען צעברױכן.

דאָ, האָט די משפּחהדיקע אַנדענק און דער אַרכיוואליער דאָקומענט זיך צוקערײ אַנטלימט: דער דערצײלונג קערן איבערגעגעבן אין די משפּחות — די איטאַליענישע אָריגין, דער שטאָט Viterbe, די מעֲוואנציעס — קערט זיך אָנשּׁפּירן אין די געלערנטע קאַטאַלאָג און די קהלות־פּרובער. עס איז דידער טרעפן צװישן דער געלעבטער אַנדענק און דער אַפּגעשטעלטער געשיכטע וואָס קערט צו דעם נאָמן Viterbi זײַן דיכטקײַט, און וואָס מעלט עס אין דעם גדול אַנדענק־אַרג פֿון Israël, יענער וואָס Yerushalmi האָט דיפֿינירט ווי די קונסט פֿון צו מאַכן פֿון דער ווגנגענהײַט אַ הגם [Yerushalmi, 1984].

ביי דעם סוף פון דעם וועג, דער שושלת Viterbi ערשיינט ווי אַ סינגולער פאָדן געוואָבן אין דער גרויסער טוך פון יטאַליעני-יידיש. געבוירן פון אַ טאָפּאָנים — דער נאָמען פון דער שטאָט Viterbe דערשלעפּט אין דער ינערליכער גלות פון דער פּאַפּסטליכער שטאַט — זי גײט דורך די Renaissance פון די געלערנטע, די אַרומשליסעניש פון געטאָס, דער מיטערלענדיש-יאַם עפּנונג פון Livorno און די טרובל פון 20סטן יאָרהונדערט, קוים צו אונדז. די דירעקטע קוואָלנ וועגן איהרע מיטגלידער בלייבן זעלטן, און מיר האָבן זיך באַ-שיטצן פון צו פילן די שווייגנדיקעס פון דער אַרכיוו דורך דער פאַנטאַזיע; אָבער דער היסטארישער קיידר, ער איז פעסט געשטעלט געוואָרן דורך די שפּרעק פון Bonfil, Tamani, Lévy, Sirat און Hayoun.

אויב עס וואָלט מען דארפן בענימן, צווישן אַלע, די טוגנט וואָס דערזע שושלת וועט האָבן אַם בעסטן אויסגעדריקט, עס וואָלט זיין די טרייnung פון דער מעמוריע — דער אַרט זייער אַז יידן מאַכן זיכער דעם געדענק אַ געבאָט. ביי דער טראָגן אין איהר אַיגנטליכן נאָמען די שפּור פון אַ שטאָט געלאָסן, די משפּחה Viterbi האָט אין אַ שטילער ווייז, דעם zakhor בעלו עמדאָן: ניט פאַרגעסן האָט מען קומט, איבערגעבן דעם אוריגין ווי אַ ערב, מאַכן פון דער פאַמיליע נאָמען אַ דענקמאָל. צום דעם טרייness, עס איז אַ לומינאָוס שאָטן, די קול פון דער וויסן און פאָרזאָרג פון אנדערן: דער ליבשאַפט פון טעקסט אַייגנטליך פון יטאַלישן-יידיש פון די קאָפּיס, די סאָלידאַרנאָס פון די קאָנפריס פון דעם געטאָ, די עקאָנאָמיק אַקציע געשטעלט צוו זערוויס פון דער קלעקטיוו סורוויוול אויפן וועגן פון דער דיאַספּורע.

אין דעם, דער גזיר פון אַ איין משפּחה לויפט מיט דעם פון דער גאַנץ פאָלק. די שושלת Viterbi איז נישט געווען, אָנווײַלן, נישט דער מעסט אילוסטריוס נאָך דער מעסט דאָקומענטיד; אָבער אין איהר אובסקיור פּערסיווירענס, אין איהר פעיקוייטי צו סורווייוו דערטס אַנד צו בעוארן, אָיך אין איהר נאָמען, דער באוווסנאָס פון איהר אוריגין, זי בעווייז וואָס דער טראַדיציאָן פון Israel האָט פון דעם מעסט טענאַציאָוס: דער סערטענטי אַז זיך מעמוריע, עס איז שוין רעזיסטענס, און אַז איבערגעבן, עס איז איבערקומן דעם פאַרגעسן.