משפּחה Veit

צו פֿארשטיין די Veit, דארפּ מען ערשט פֿארשטיין דעם אָפּווילטץ וועמען זיי האָבן זיך אַרײַנגעשטעלט. דאָס Berlin פֿון דער צווײטער העלפֿט פֿון דעם XVIII יאָרהונדערט האָט געהאָלטן אַ Jewish community וואָס איז אָט בײ דער Prussian power צו קוק געווען און איז דורכגעגאנגען דורך אַ intellectual movement פֿון אַן unprecedented intensity. אין דעם צענטער פֿון דעם movement שטייט Moses Mendelssohn, אַ self-taught philosopher וואָס קומט פֿון Dessau, אַ friend פֿון Lessing, וועלכער האָט אָנגעהויבן צו फֿאַרזאָמלען di loyalty צום Jewish Law און די reason פֿון דעס Enlightenment. זיין work, בסגוליות Jerusalem or religious power and Judaism (1783), פּלידירט פֿאַר דער separation פֿון Church און State און פֿאַר דער freedom פֿון conscience, בזמן וואָס דער האט פֿאַרטיידיקט דעם legitimacy פֿון אַ Jewish observance וואָס איז געגרונדט אויף reason [Mendelssohn, 2007].

דער modern biographers האָבן אַרויסגעוויזן ווי פֿיל Mendelssohn איז געווען, לויט דער פֿאַרשטײ formula, דער "ווײזער פֿון דער modernity": אַ man וואָס האָט געווילן צו עפּנען דעם Judaism צום outside world אָן דאָס אויפֿצולייזן [Feiner, 2010]. David Sorkin האָט זיך פֿאַקוסירט אויף דער dimension פֿון "religious illumination" פֿון זיין project, וואָס faith און criticism שטוצן זיך מיטיינאַנדער אַנשטאָט צו זיך קעגנווערן [Sorkin, 1996]. Allan Arkush, מער skeptical, האָט דיסקוטירט די coherence פֿון דער synthesis צווישן rationalist deism און ritual loyalty [Arkush, 1994]. Alexander Altmann, אין זיין vast biographical study, האָט אַרװעסטשטעלט דעם fine chronology פֿון דעם family life פֿון Mendelssohn, וועלן די children זשוליוו אומאָפּן האָבן, יעדער אין זיין אייגן וועג, די tensions פֿון דעם paternal program [Altmann, 1973].

עס איז אין דעם household אַז בירט זיך אין 1764 Brendel Mendelssohn, די eldest surviving, וועלכע וועט שפּעטער נעמען דעם namedmere Dorothea. אויפגעװאָקסן אין אַ house וואָס האָט מען זיך רעדט Hebrew און German, וואָס האָט דער passed קומ literary figures פֿון דער Haskala, זי איז געקומען אַ exceptional education פֿאַר אַ Jewish woman פֿון יר צײט. די family Veit, אַלט, געהערט צו דעם commerce און בנקינג פֿון Berlin; עס איז דעם world פֿון business, פֿאַררייט מיט דעס thoughtful world, וואָס הָט געווען מקבל, דורך אַ marriage אַרעניזד לויט custom, דעם encounter פֿון די צוועי names [Bourel, 2004]. דער Judaism וואָס זי ערבט דער generation פֿון איז מער נישט דער, immemorial, פֿון medieval communities וועלן historians פֿון ancient און rabbinical Judaism דעשרייבן [Mimouni, 2012]; עס איז שוין תחילה דורך ascire צום emancipation.

Simon Veit (1754-1819) איז דער ערשטער טרעגער פֿונעם נאָמען וואָס די געשיכטע האַלט אין זיכערן אָנדענק מיט עטלעכע פּרטים. אַ באַנקיר און סוחר אַנגעזעסן אין Berlin, האָט ער צוגעהערט צו יענעם ייִדישן בירגערטום וואָס, כאָטש עס האָט נאָך ניט דערגרייכט די פֿולע בירגערשאַפֿט, האָט זיך באַגנוגט מיטן כּבֿוד וואָס קרעדיט און האַנדל פֿאַרשאַפֿן. אין 1783 האָט ער חתונה געמאַכט מיט Brendel Mendelssohn, וואָס איז דעמאָלט געווען אַרום נייַנצן יאָר אַלט, אין אַ שידוך אָנגעמאַכט לויטן קהילה-מנהג, וואו די פֿאַרבינדונג פֿון די משפּחות האָט מער פֿאַרמאָגט ווי די נייגונג [Bourel, 2004].

פֿון דער דאָזיקער זיווּג זײַנען גובֿורן פֿיר זין, פֿון וועלכע צוויי האָבן דערגרייכט דעם מאַנבאַרן עלטער: Jonas Veit, געבוירן אין 1790, און Philipp Veit, געבוירן אין 1793. Simon Veit דערשײַנט אין די מקורות ווי אַ גלייַכן, רעדלעכן אין ביזנעס מאַן, אָבער אָן דעם גײַסטיקן גלאַנץ וואָס האָט אָנגעלעבט דאָס הויז פֿון זײַן שווער. דער דאָזיקער קאָנטראַסט דערקלערט צום טייל דעם עהעלעכן טראַגעדיע וואָס האָט זיך נאָכגעפֿאָלגט: Dorothea, דערנערט אויף ליטעראַטור און פֿילאָסאָפֿיע, האָט זיך גרויסגעלאַנגעוויילט לעבן אַ מאַן וואָס ס'איז כּבֿוד ווערט, אָבער ווײַט פֿון אירע שטרעבונגען. די באַגעגניש, אין 1797, מיטן יונגן שרײַבער Friedrich Schlegel אין די בערלינער סאַלאָנען האָט באַשלייניקט דעם ברוך.

דער גט, אויפֿגעכאַפּט אין 1799, איז דעמאָלט געווען אַ הילכיקer סקאַנדאַל, אַזוי דורך דער פּערזענלעכקייט פֿון Dorotheas טאַטן ווי אויך דורך דעם עפֿנטלעכן כאַראַקטער פֿון דער אַפֿערע. מע דאַרף דאָ אונטערשטרײַכן, לכּבֿוד Simon Veit, די אופֿן ווי ער האָט גענעבֿן דעם גט: ער האָט מסכּים גווען צום גט און האָט באַקומען דעם רשות איבערן ציִן פֿון קינדער, בשעת ער האָט מיט זײַן גרוישגעשיידענער פֿרוי אויפֿגעהאַלטן באַציִונגען וואָס האָבן דערלויבט די זין צו האַלטן דעם קשר מיט זייער מאַמען. די היסטאָריקער פֿון דער Mendelssohn-משפּחה מאָלן אַ מאַן וואָס, כאָטש פֿאַרוווּנדן, האָט אָפּגעוויזן כּבֿוד דיקייט און עדלמוט. די שפּעטערע דורות, פֿאַרנומען מיט Dorothea און מיט Schlegel, האָבן אָפֿט איבערגעלאָזן Simon Veit אין שאָטן; ער בלײַבט אָבער ניט ווייניקער דאָס אָנהייב-פּונקט פֿון דער קינסטלערישער לינייע וואָס וועט טראָגן זײַן נאָמען, ווײַל עס זײַנען זײַנע זין, ניט יענע פֿון Schlegel, וואָס זײַנען געוואָרן די מאָלערס Veit.

Dorothea Veit (1764-1839) איז די פיגור אום וועלכע דרייט זיך גאנצע דער שושלת. געבוירן Brendel, עלטסטע טאכטער פון Moses Mendelssohn, זי ווערט צום סימבול פון א פרוי דער יידישער הסקלה וואס איז געטריבן געוואָרן דורך דעם דייטשן רומאנטיציזם צו א שלעמדיקער פארוואנדלונג — אין נאָמען, אין גלויבן און אין גזירה.

נאָך איר גט מיט Simon Veit, האט זי גלעבט ערשט אין פרייער חברה מיט Friedrich Schlegel, איינער פון די הויפט־תיאורטיקער פון דער ערשטער רומאנטיק, בעפאר זי האט אים חתנה. זי האט אליין פובליצירט, אָפט אנאָנים אָדער צוגעשריבן צו Schlegel, ליטערארישע עבודות, אינגאנצן דעם רומאן Florentin (1801), און האט אַקטיוו נעמט טיל אין איבערזעצונג און אינטעלעקטועלער לעבן פון דעם רומאנטישן קרײז. איר גיור מארקירט די עטאפן פון איר גײַסטלעכן וואג: זי איז ערשט געגאנגן צום פראטעסטאנטיזם, אין 1804, ביי איר חתנה מיט Schlegel, און דעמאָלט, אין 1808, האבן זיי ביידע זיך איבערגעמאַכט צום קאַתאָליציזם, רעליגיע וועלכער זי איז געבליבן טיף דערהענגט ביז איר טויט אין Francfort אין 1839.

עס איז דאָ אַז די משפחה־זיקרון און דער אַרכיוו אנטקעגן זיך אין אַ דערשרעקליכער ווײַז. די טראַדיציע האט געמאַכט פון Dorothea די מרידה טאָכטער פון Mendelssohn, זי וועלכע זאָל האָבן „פארראטן" דעם פאָטער־אַרבה דורך טענות פון ייִדישקײט. אַבער די ביאָגראַפן מאַכן דעם דער בנין נואַנסיט: די גיור פון די קינדער און אייניקלער פון Mendelssohn איז געווען אַ דור־פעה נומן, בנאה־קשים אין דער משפחה, און האט געענטפערט אַזוי פיל צו דער געזעלשאַפטלעכער דרוק פון עמאנציפאציע אַלץ צו אַן אינערלעכער אַנהאלטונג [Bourel, 2004]. דער פאראַדאָקס איז אַז דער פילאָסאָף וואס האט אַזוי פיל עבודה״ד פאר אַ בנו־בינה ייִדישקײט האט זיך זיין אייגן נמשכים געשען ווי זיי לאָזן די שול. Dorothea טראגט דעם פאראַדאָקס צו זיין מערסט זיכטבארער מדרגה: זי האט זיך נישט צופרידנקלערט מיט זיך איבערצומאַכן, זי האט חתנה געהאט די קלית קאַתאָלישער אָנהענגלעךקײט און האט געשטן־דאַמפערט איהרע זין אין אַ וועג טיף כריסטלעך. די פרוי דער יידישער הסקלה איז געוואָרן די מוטער פון מאָלער פון רוים־פרומקײט.

Philipp Veit (1793-1877), דער צווייטער זון פֿון Simon Veit און Dorothea, איז דאָס בארימסטע מיטגליד פֿון דער שושלת. אויסגעבילדט אין דעם קלימאַט פֿון דער דײַטשער ראָמאַנטיק, האָט ער זיך אַוועקגעלאָזט קיין Rome, וווּ ער האָט זיך אַרום 1815 צוגעשלאָסן צו דער גרופּע פֿון די נאַזאַרעאַנער — יענע יונגע דײַטשע מאָלער, אָנגעפֿירט בפֿרט דורך Friedrich Overbeck און Peter Cornelius, וואָס האָבן אָנגעשטרעבט דעם קריסטלעכן קונסט צו דערנײַען, אינספּירירט דורך די איטאַליענישע מײַסטערס פֿאַר Raphaël און דורך דער פֿרומקייט פֿון מיטלאַלטער. צוגעקערט צום קאַטאָליציזם, ווי זײַן מוטער, האָט Veit אין דעם באַוועגונג דעם נאַטירלעכן אויסדרוק פֿון זײַן גלויבן און קונסט געפֿונען [לויט Wikipédia, Städel Museum].

זײַן טייל אין די גרויסע דעקאָראַטיווע אונטערנעמונגען אין Rome, בפֿרט אין די פֿרעסקן פֿון דער Casa Bartholdy און אין יענע וואָס זענען אויסגעפֿירט געוואָרן פֿאַרן Vatican, האָט אים באַגרינדעט צווישן די אָנערקענטע מײַסטערס פֿון דער שול. אין 1830 איז ער באַנאַנט גיוואָרן צום דירעקטאָר פֿון Städel (Städelsches Kunstinstitut) אין Francfort-sur-le-Main, אַ שטעלע וווּ ער האָט אַ וויכטיקע טעטיקייט אַלס מאָלער און פּעדאַגאָג אַנטפֿאַלטן, און וווּ ער האָט די זאַמלונגען בגדולה פֿאַרגרעסערט [לויט Städel Museum]. דאָס גרויסע פֿראַנצייזישע ענציקלאָפּעדיע דערמאָנט, אַז דער נאָמען Veit באַצייכנט פּונקט אָט די משפּחה פֿון דײַטשע מאָלערס, פֿאַרבונדן מיטן נאַזאַרעאַנישן שטראָם [Larousse, Les Veit]. Philipp Veit איז דאָרטן פֿאַרבליבן ביז עס האָבן זיך אַנטשטאַנען צווישט, בפֿרט וועגן דעם אויפֿקויף פֿון ווערק וואָס זענען גערעכנט גיוואָרן ווי שטייענדיק אַקעגן זײַן רעליגיעזן קונסטאידעאַל — וואָס האָבן אים דערפֿירט אָפּצוטרעטן פֿון דער פֿירונג פֿון Städel; ווײַטער האָט ער זײַן קאַריערע פֿאָרטגעזעצט, אַנדיקנדיק זײַן לעבן אין Mayence אין 1877.

דאָס שאַפֿן פֿון Philipp Veit, גאַנץ אַ-כּולו גיווידמעט רעליגיעזע און אַלעגאָרישע טעמעס, שטעלט פֿאָר אַ מוסטערהאַפֿטן פֿאַל פֿאַרן היסטאָריקער פֿון יידנטום: דער אייניקל פֿון Moses Mendelssohn, גיבוירן אין אַ ייִדישער משפּחה, איז צו איינעם פֿון די גרויסע מאָלערס פֿון דײַטשן קריסטלעכן קונסט פֿון נײַנצנטן יאָרהונדערט גיוואָרן. דעם וועג דערקלערט מען נישט דורך פֿאַרלייקענונג, נאָר דורך דעם כּולל-באַוועגונג פֿון אַ גיזעלשאַפֿט, וווּ פֿאַר פֿילן איז די אינטעגראַציע דורכן הערשנדיקן רעליגיעזן שטח דורכגעגאַנגען.

דער עלטערער ברודער, Jonas Veit (1790-1854), באקאנט אויך אונטער דעם נאמן Johannes נאך זיין קונווערסיע, פאלגט אן אָפּאַראַלעל־וועג צו דעם פון Philipp. מאלער אויך ער, פארבונדן מיט דער רוימער נאַצאַרענער גרופּע, שטיל מיט זיין יינגערן ברודער די ערפארונג פון Rome, די קונווערסיע צום קאַטאָליציזם און די טייג פאַר אַ רעליגיעזן קונסט אינספּירירט פון דן איטאַליענישן פּרימיטיוו [לויט Wikipedia, Johannes Veit].

זיין נאָמענ איז בליבן קלענער ווי דער פון Philipp, און זיין שאפונג, ווייניקער פּרודוקטיוו, האט אים געלאָזן אין אַ רעלאַטיוו פינצטערקייט האיסטאָריאָגראַפיש. אָבער עס איז דאָך אַ קאָמפּלעמענטאַר צוגנות פון דער זעלבער פאַמיליע דינאַמיק: די צוויי זין פון Simon Veit האָבן זיך אויסגעקליבן צוזאַמען דעם פּינצל און דעם רוימער גלויבן, וויאַז די אַרטיסטישע וואָקאַציע און די קונווערסיע וועלן זיך האָבן פארבונדן אין דער ברידערשאַפט. די קאָנווערגענץ, מער ווי אַ צופאַל, עפנט אָן די אַיינהייט פון אַ טראַיעקטאָריע: יענע פון אַ גענעראַציע געבילדט דורך די מוטער קונווערטירט, Dorothea, און דורך דעם אינטעלעקטואַלן קלימאַט פון דעם קאַטאָליק־רוֹמאַנטיציזם.

מען ווערט אָפּמערקזאַם אַז עס איז אַ דאָקומענטאַרער סוף וואָס דער היסטאָריקער פון דער Veit־שושלת סטױבערט אויף. אַנדערש ווי סעפּאַרדיש פאַמיליעס, וואָס דער גענעאָלאָגישער פּלאַטפאָרמעס רעקאָנסטרוקטירן געדולדיק די צווייגן אויבער לאַנג סתמים [Geneanet, 2024] [Encaoua.org, 2024] [Sephardic Studies, 2024], די Veit לאָזן זיך האַבן ווריקן וואס דער־הויפּט דורך די ביאָגראַפיעס פון Mendelssohn און דער געשיכטע פון דער דײַטשער קונסט. איהר נאָמען ערליש, אין דעם זין פון דער יידישער פארמעטונג, שוין אין דער ערשטער גענעראַציע פון Simon; עס דױערט אָבער וווײַטער אין דער געשיכטע פון דער מאָלערײַ.

וואס אַז צו האַלטן, פֿון דער שיטה פֿון יידישער היסטאָריע, פֿון אַ משפּחה וואָס לאָזט דעם יידישטום אין איין דור? דער נאָמען Veit האַט ווייניקער ווערט דורך זיין קאָנטיניוטעט ווי דורך דעם וואָס ער פּלערט: דער פּראָצעס דעמען אַ טייל פֿון דער גערמנישער יידישער עליט אַ דורך גיין, צווישן 1780 און 1830, פֿון דער קאָמוניטעט צו דער נאַציע, פֿון דער סינאָגאָג צו דער קירך, פֿון דעם האַנדל צו דער קולטור.

מען קען פֿאָרשלאָגן, ווי אַ היפּאָטעזע אַז עדיטאָריאַל, אַז די משפּחה Veit פֿונקציאָנירט ווי אַ «פֿאָל-טיפּ» פֿון דעם וואָס היסטאָריקער האָבן געקאָלט די סעקולאַריזאַציע און די קאָנווערסיע פֿון Mendelssohn. דער גראָסוואָטער, Moses, האָט געװאָלט אַ יידישטום וואָס איז פֿעיק אַריינצוגיין אין דער מאָדערנטיט אָן זיך צו פֿאַרפּלigns; זיינע אַייניקלעך Veit אָנקאָרפּערירן די אַנטקעגנגעזעצטע ענדונג, די אַסימילאַציע דורך קאָנווערסיע. צווישן די צוויי, Dorothea זיצט אין דער שאַרנירדיקער שטעלונג. די לעקטיר, וואָס בינדט די אינטעלעקטואַלע אַמביציע פֿון דעם גרינדער צו דער רעליגיעזער געזוויקל פֿון זיינע אָרליינערט, בלײַבט אַ אַנטערפּרעטאַציע: זי אָרגאַנירט די פֿאַקטן וואָס געשטעלט האָבן זיך, ניט אַז זי שטיצט זיך אויף אַ אַלטדיק דאָקומענט [Feiner, 2010] [Bourel, 2004].

עס גידערט, דורך היסטאָרישער עערליכקײַט, ניט צו ריכטן די טראַיעקטאָריע נאָך דעם קטעגאָריעס פֿון אַ שפּרוך פֿון ךtrוי אָדער פֿאַרראָט. די Veit «פֿאַרראָטן» ניט מער ווי זיי «סוקסידיד»; זיי לעבט, מיט אַ זעלטנע אינטענסיטעט, די קאָנטראַדיקציע פֿון אַ עפּאָכע. זייער מעמוירע, איבערגעגעבן דורך די משפּחה Mendelssohn און דורך די היסטאָריע פֿון קונסט, ווירט זיך צוזאַמנגעמישט מיט דער פֿון אַ פּונדאַמענטאַלער מאָמענט פֿון דער מאָדערנער יידישער וועלט, דעם וואָו די עמאַנציפּאַציע האָט אַלעמן געגעבן די ברירה — און דעם קאָסט — פֿון זיין צוגעהעריקייט.

די לינייע Veit לאָזט זיך נישט ערצײלן ווי אַן אָטאָנאָמע דינאַסטיע. זי עקזיסטירט היסטאָריש נאָר דורך איהרע אַלאַנסן און דורך איהרע צעברעכנישן: אַלאַנס מיט די Mendelssohn דורך די חתונה פון Simon Veit און Brendel-Dorothea; צעברעך מיט דעם יידישקײט דורך די קונווערסיע פון דער מוטער און די זין; נײַע אַלאַנס מיט דער כריסטלעכער אייראָפּעישער קונסט דורך די קארירן פון Philipp און Jonas Veit. אין דעם איז זי ווייניקער אַ לינייע ווי אַ פונקט פון דורכגאַנג.

פון Simon Veit, אַ ווירדיקער און צוריקצוגעבאָגענער בערלינער באַנקיר, ביז צו Philipp Veit, דירעקטאָר פון Städel און מײַסטער נאַזאַרענער, דורכגײנדיק Dorothea, איינס פון די וואונדערליכסטע פרויען פון דער דײַטשער ראָמאַנטיק, דער נאָמען דורכגײט אין דריי הויפּטפיגורן איינס פון די דעצידירנדיקסטע שװעלן פון דער געשיכטע פון דער יידישער דיספּאָרע מערב־אייראָפּע. דער גרויסער בוך פון Veit איז דערפאָר, אין הױלעם, אַ קאַפּיטל פון דעם גרויסן בוך פון Mendelssohn, און גענערל פון דער געשיכטע פון דער עמאַנציפּאַציע. עס ערינערט אַז די דיספּאָרן ווערן נישט בלויז איבערגיבן דורך קאָנטינואַטעט, נאָר אויך דורך דעם צעגײנדיקע מאָמענטן ווו אַן הערשאַפט פארוואַנדלט זיך אין עטוואַס אַנדערש — און ווו דער היסטאָריקער מוז בלײַבן דער אַכטסאַמער שטער פון דער נואַנס צװישן וואָס איז באַשטימט, וואָס איז ווארשיינליך און וואָס איז נאָר מעמע־אָפּנעמונג.