משפּחה Turek

דער פאַמיליענאָמען Turek איז געבוירן פֿון אַ ייַנגעבילדטער טרעפן צווישן מיטל־אייראָפּע און דער אָטאָמאַנער מזרח. אין די מערבֿ־סלאַװ־שפּראַכן, turek הייסט פּשוט וואָס „Turek" — אַ טורק — און דאָס וואָרט איז אומגעגאַנגען אָפן אַזוי אַלס עסנישקײטלעך־בעזייכענונג אַלס אַלץ מאָק־צונאָמען אָדער בעװוּנדעריש־צונאָמען. דער נאָמען Turek אין טשעכיש, סלאָװאַקיש, פּוילן־לעװרית־ייִדיש לוֹאָסטלעך, קומט פֿון turek „Turek", גענוצט אָדער אַלס עסנישקײטלעך־בעזייכענונג פֿאַר אַ טורק, אָדער אַלס שמעק־נאָמען פֿאַר עמיצער וואָס מען האָט בשום צו זען קומען זונעאָרליך צו אַ טורק. אין אַ פּוילן וואָס איז געװען לאַנג אַ קאַמף מיטן Sublime Porte, פֿון דער סיעזש פֿון Vienna ביז די מלחמות פֿון דער גרענעץ, די גופֿן פֿון דער Turek איז געװען בקנין: זי האָט אָנגעזאָגט דער אַבסאָלוט פֿרעמדער, דער ווײט־דא, אמנם דער מזרח־סוחר, אמנם דער בעקערט. אַז אַ יּיד האָט זיך באַקומען אַזאַ נאָמען, איז נישט קיין קוק דערפֿאַר: אין דער ברייטע־זכּל פֿון יִדן און טורקים — ער האָט גאָר טיל אַלטערנעס־טוער — דער טורבאַן, דער ניט־קריסטלעך גזירה, דער האַנדל פֿון טוך און געװיצן.

דיאָס אַמביװאַלענץ איז דער ערשטער לערנבעך פֿון דער נאָמען. זי שטעלט די Turek אין דעם גענוי פּונקט וווּ דאָס יּוּדאַיזם פֿון אייראָפּע גייט צו­געגנ דער שכל פּדת צום פֿרעמדער — דיאָס הויפט־שטאָב וואָס די תורה קלאַפט דורך דעם געבאָט פּנ לױבן דעם ger, דעם פֿרעמדער וואָס וואוינט צווישן אונז, „וואַיל איר בעט פֿרעמדער געװען אין דער ערד מצרים". טראָגן דעם נאָמען פֿון דער אנדער, די פּאַמיליעס האָבן זיך געװידעמט אַלס דער פֿרעמדער פֿון אינװן — און מאַכן פֿון דיאָס בעזייכענונג, דורך די דורות, אַן אַנטקעגנוּמען אָנווער. מען דאַרף דא בעטוי אַ סך פּרקים פֿון בעשטימונג. Turek איז אויך, אין פּוילן־לעװרית און בײ יִדן פּון פּוילן־הערקום, אַ נאָמען פֿון בעײגנעּמונג וואָס רופט צּו אַ מקום. מיט דער צײט, צװײ מענטשן וואָס האָבן דעם גלײך­פּאַמיליעניאָמען מעגן האָבן גאָרנישט קײ קשר: דער איינער האָט זיךן נאָמען פֿון אַ פּיזיש־בנאַ, דער אנדער פֿון זיין שטאָט־היימט. די רעפּערטוױרן פֿון Beider און Menk לערן אונז פּשוט דיאָס מעטאָדיש־פּרומעמקייט: אַ גלײך־נאָמען בעהלט אָפט אומהאַנגיקע שושלות, און דער נאָמן־ווידנשאַפט נימט זיך נימאָל אַליין אַ באַזעס פֿאַר מישפּחע [Lexikon פֿון יִדיש־פּאַמיליע־נאָמן פֿון מזרח אייראָפּע און יִדיש־דײַטש]. דאָס איז דא אַ דרוק פֿון טאַפּקײט פּנ דער מקורות, וואָס דער איסטאָריקער מוזל געבן צּור די שכּל פֿון די פּאַמיליעס וועלן ער שרײַבט די סימנים.

אַחער דעם שפּיצנאָמען — קומט די שטאָט. Turek, דער הויפּטאָרט פֿון גרויס-פּוילן (Wielkopolska), האָט אויפֿגענומען איינע פֿון יענע ייִדישע קהילות וואָס זײַנען שפּעט אַנטשטאַנען, אין שאָטן פֿון די פּוילישע צעטיילונגען. ייִדן זײַנען אַהין אָנגעקומען לגמרי אין סוף אַכצנטן יאָרהונדערט. די עלטסטע באַקאַנטע ייִדישע קהילה פֿון Turek גייט צוריק אויף 1798. ייִדן האָבן זיך צום ערשטן מאָל אין Turek באַוויזן לעת סוף אַכצנטן יאָרהונדערט; זיי האָבן זיך אין שטאָט אַרײַנגעכאַפּט נאָכדעם וואָס אַ פֿײַער האָט אָפּגעברענט אַ טייל פֿון דער שטאַט Dobra. דער דאָזיקער אָנהייבס-פּונקט — דאָס אַנטלויפֿן נאָכן פֿײַער — פֿאַרשרײַבט דאָס גורל פֿון דער קהילה גלײַך אין דער דערפֿאַרונג פֿון גלות און ווידעראָנהייב, וואָס איז דאָס אייגנטלעכע ראַמען פֿון ייִדישער געשיכטע.

די ערשטע משפּחות האָבן געטראָגן נעמען וואָס זײַנען שטאַרק באַאײַנפֿלוסט גענוmen פֿון פּרייִסן, א צייכן פֿון די טעריטאָריאַלע אויסביטלונגען פֿון יענער צײַט. די ערשטע אָנקומענע האָבן מסתּמא Turek דערגרייכט אין 1798; זיי האָבן אָפּגעוויזן אַ קלאָרן פּרייִסישן השפּעה אין קלייד, שפּראַך און אויסזען, און האָבן געטראָגן נעמען ווי Miller, Schiffer, Glicksman, Fuchs, Winter, Oppenheim, Taube. דאָס וואַקסן איז בתּחילה געווען פּאַמעלעך: אין 1808 האָט די ייִדישע באַפֿעלקערונג פֿון דער שטאָט גאָר 33 מענטשן אויסגעמאַכט פֿון אינגאַנצן 764 אײַנוווינערס; אין 1827 האָט מען גערעכנט 95 ייִדן פֿון 2 302 נשמות. דער דאָזיקער שריטלעכער אויפֿשטיג עדות עס אַ אַנטייל אין דעם קאָלעקטיוון לעבן: אָנגעקומען אָן מיטלען, האָבן דאָס דאָזיקע ייִדן אין עטלעכע יאָרצענדלינגען אויפֿגעבויט די מוסדות פֿון אַ richtiker קהילה — אַ דאַוונ-אָרט, בית-עולם, שולן —, טראָגנדיק יענעם אָנליגן פֿאַרן כּלל'ס גוטן וואָס דאָס מסורה רופֿט צרכי ציבּור, די באַדערפֿענישן פֿון דער עדה.

דאָס ווירטשאַפֿטלעכע פֿונדאַמענט פֿון דער קהילה האָט זיך גע שטיצט אויף האַנדל מיט בהמות און סחורה. זיי פֿלעגן בײַ פּויערים, אויף יאַרידן, קויפֿן בהמות, פֿערד, שאָף און גענדז, וואָס זיי האָבן דערנאָך ווידערפֿאַרקויפֿט. צו דעם האַנדל מיט חיות און יאַריד האָט זיך, אין אַ שטאָט וואָס דאָס נאָמן אַליין וועט ווערן אַ סימבאָל פֿון וועבערײַ, צוגעמישט די טעקסטיל-האַנטווערק. דאָס עקזיסטירן אין Turek פֿון אַ מוזיי פֿון וועבערײַ-האַנטווערק דערמאָנט אָן דעם דאָזיקן באַרוף. Grazyna Piasecka פֿירט דאָס Muzeum Rzemiosla Tkackiego, דאָס מוזיי פֿון וועבערײַ-האַנטווערק פֿון Turek. אין דער דאָזיקער געדולדיקער מי פֿון יאַריד און וועבשטול דריקט זיך אויס אַ ווירטשאַפֿטלעכע טעטיקייט שאַרן אָבער הארטנעקיקע: ניט אָנזאַמלונג, נאָר נוצלעכע אַרײַנפֿלעכטונג אין דעם גע-וועב פֿון אַ קליינשטעטל, דאָס ערלעכע בײַטן וואָס שפּײַזט און פֿאַרבינדט. דאָס איז אַ שטילע מעלה, יענע פֿון פּרנסה — דאָס ערלעכע ברויט — וואָס ייִדישע חכמה שטעלט בשורש פֿון דער כּבֿוד-דיקייט פֿון מענטשן.

אין 19טן יאָרהונדערט האָט Turek געהערט צום קעניגרייך פוילן אונטערן רוסישן עול, און איר ייִדישע קהילה איז געוואַקסן אין טאַקט מיט די פּאָליטישע ציטערענישן פֿון דער געגנט. דער גרויסער אָנשיטל פֿון יענעם יאָרהונדערט איז געווען דער יאַנואַר־אויפֿשטאַנד, וועלכן דאָס לאָקאַלע זכּרון האָט אויפֿגעהאַלטן ווי אַ גרינדנדיק דערייגעניש. דער יאַנואַר־אויפֿשטאַנד פֿון 1863/64 ציילט צווישן די היסטאָרישע שליסל־דערייגענישן פֿון Turek. די ייִדן פֿון די קליינשטעטלעך אין קעניגרייך האָבן יענע אויפֿשטאַנדן דורכגעלעבט מיט צוויידייטיקייט: לויאַל צום שטאָט וואָס האָט זיי אויפֿגענומען, אויסגעזעצט צו שטראָף פֿון דעם אָקופּאַנט אַזוי ווי צו דעם חשד פֿון די אויפֿשטאַנדניקעס, האָבן זיי אויסגעלערנט אַ שייכות צו מלחמה פֿון פֿאָרזיכטיקייט און אַחדות — ניט דעם באַגייסטערונג פֿון נשק, נאָר דעם שוץ פֿון שוואַכע, דעם אָנהאַלטן פֿון תּפֿילה און ערנסטהאַפֿטיקייט אין מיטן פֿאַרווירונג.

כּל בשעת יענע פּרואוון, האָט די קהילה ניט אויפֿגעהערט צו וואַקסן, ביז זי איז, ערבֿ דעם צווייטן וועלטקריג, אַ וויכטיקן אָנטייל פֿון דער באַפֿעלקערונג געוואָרן. אויפֿן 1טן מאַרץ 1938 האָט די ייִדישע באַפֿעלקערונג פֿאַרמאָגט 2 216 נשמות פֿון 9 879 אײַנוווינער. דאָס פֿאַרהעלטעניש אַזוי אויפֿגעשטעלט — כּמעט יעדן פֿינפֿטן אײַנוווינער — קלינגט ווידער מיטן פֿאַרמערקונג פֿון די שרייבער פֿון דער שטאָט. עס איז ערגעץ אין פּוילן געווען אַ ייִדישע קהילה אין דערזעלביקער שטאָט Turek, וועמענס ייִדישע באַפֿעלקערונג, קיין מאָל ניט מער ווי אַ פֿערטל פֿון דער פּוילישער באַפֿעלקערונג, האָט דעמאָלט אויך איר רושם אויף דער שטאָט איבערגעלאָזן. יענער „רושם" איז ניט בלויז דעמאָגראַפֿיש געווען: ער האָט זיך אָנגעשטיצט אויף דעם דיכטן ייִדישן רעליגיעזן, סאָציאַלן און אינטעלעקטועלן לעבן. Turek, און אומצייליקע שטעט ענלעך צו איר, האָבן אויסגעמאַכט אַ בעשעפֿענישדיקע ייִדישע וועלט — אַ וועלט וואָס עקזיסטירט ניט מער.

די שטאָט האָט איר מענטשן אַרויסגעבראַכט. דאָס זכּרון־בוך דערמאָנט צווישן די אָנגעזעענע פּאַרשוינען דעם בילדהויער Henoch Glicenstein, וועמענס נאָמען פֿאַרבינדט Turek מיט די גרויסע שטראָמונגען פֿון דער ייִדיש־אייראָפּעיִשער קונסט [International Jewish Cemetery Project]. אין יענעם בליִען פֿון וויסן — קינסטלעריש און קהילהדיק — סינאַגאָגן, שולן, צדקה־אינסטיטוציעס — לייענט מען איינעם פֿון די קאָנסטאַנטסטע סימנים פֿון דעם זכּרון ישׂראל: די אמונה אַז אַ קהילה, ווי קליין זי זאָל ניט זיין, ווערט ניט אָפּגעשאַצט לויט איר עשירות, נאָר לויט איר פֿעיִקייט צו לערנען, צו שאַפֿן און צו זאָרגן. די ברידערלעכע חברות, דאָס חברא קדישא וואָס האָט אָפּגעהיט די מתים, די נדן־קאַסן פֿאַר אָרעמע מיידלעך — אַלע יענע אינסטיטוציעס וואָס Turek האָט זיך מיט זיי אָנגעטאָן, דערציילן פֿון דער אָרגאַניזירטער צדקה, פֿון דער צדקה ווי אַ חוֹב פֿון גערעכטיקייט, ווייט מער ווי אַ נדבֿה.

דער שם־משפחה Turek בליב נישט אָנגעבונדן צו Großpolen. ווי אַלע נעמען וואָס זענען געבויט געווארן אויף דער פיגור פון „Turc", האָט ער גִקנוואַנט וואַריאַנטן און קוזינשאַפטן דורכן מיטל־ און מזרח־אייראָפּע, וואָס דער וועלטיקער אָנאָמאַסטיק קען קאַרטאָגראַפירן. צו דן טשעכישן און סלאָװאַקישן פאָרמעס אַנטווארטן פּוילן־ און אונגאַריש־קאָזונע, און אַ שטערנ־אָפּצאָמלונג פון נעמען וואָס זענען אַמת־אַמת יידישע, וואָס בַזַיכנען אָסטליכע הרכל. לויט דן גענעאָלאָגישן מענטשנונגן, קומפאַט דער משפחה פון נעמען וואָס זענען געבויט געווארן אויף „Turc" אַנטער דן יידן אָטשאָ פאָרמעס ווי Turkow אָדער Turkov, בִפּרט דער פּוילן־טשעכישער צוויישטום מאַכט Turek, Turecek, Turkowski און Turkiewicz [Genealogy for the TURK Surname]. די וואַריאַנטן צַיגן אַז דער זעלבער אונטערגרונט — דער געדאַנק פון מזרח, פון Turc, פון דער אַנדersher — האָט יידערהייט משלח צו פּאַרשידנע שושלות לויט שפּראָכות און גרנִיצן.

די אָנטערפּילונג אַנאָמאַסטישער קלערט אָן אַ בריטערער פּוֹמעניס: דער שם „פון Turc" בִינדט אַשכנזי פון Poland צום world סּפאַרדי און אָטאָמאַנישן, האַלטן יידן האָבן וואַס גילט געלעבט בכל־אמת אין ערץ טורקיה, רעדן יודעו־עספּאַניול. דער לעקסיקאָגראַף Yehuda A. de Yoná, פּובליצירן אין 1902 זיין יודעו־עספּאַניול, פּראַנצעזיש און טורקיש אָנװאָס, בַילוסטרירט דער פּאָראָוספּױס פון יידישער וועלטן צװיי דעם מערב און דעם אָטאָמאַן־אימפּעריום [de Yoná, 1902]. דא ווָו דער אַשכנזי פון Turek האָט געטראָגן דן שם פון Turc ווי אַ עטיקעטקע וואָס איז געקומן פון ד דס גאָנג, די יידן פון Salonika, Istanbul אָדער Smyrna האָבן געלעבט אין קאָנטאַקט וואַקלנדיק פון טורקישער קולטור — אָן קיין שום צווימעל, דער זעלביקער וואָרט „Turc" דערציל צו אֵיינער דן עיט־לאַנד און צו דעם אַנדערן דן שכן. ס׳ איז אין דעם פּאַלץ וואָס בִינדט זיך דער ערץ פון טאָלערוך: דער יידיש־טראַדיציע האָט אלװײ עם געװיגערט צו מאַכן פון דער עיט־לאַנד אַ פיײנד פון פּרינציפּ, און דער געשיכטע פון Turek, אויפן צװײ־טאַיל אַ סוד־סוד דערמיל אַז יידיזם האָט זיך דערדאַכט, אויס פּלאַץ, ווי אַ גוסטער־גל צװישן דן קולטורן. מען וועט אַלמיטיג, מים דעם טישות וואָס עס אַנטפרט, אַדװאַנסירן אַז דער patronyme Turek ס׳וואָלט וואָס זײן מיידל אָטנוגער אַ יאָדיק אַלאָטרײפּ און א משפחה פון נעמען — שקאפ פון אַ דיאַספּאָרע וואָס האָט געמאַכט פון דער סוררקולאַציע צװישן דן קולטורן איר לאַג און איר גענה.

די געשיכטע פון דער קהילה פון Turek שטייט צו אֵנדיקן אין פייער. קוים אַז דער מלחמה איז אַוסגעברויכן געװאָרן, פאַלט די שטאָט אין די הענט פון דײַטשלאַנד, און איינער פון די גאַנץ ערשטע אַקטן פון דעם בעזעצער ציל זיך אַויף דעם הייליקן האַרץ פון דער קהילה. דעם 22סטן סעפטעמבער 1939, אַ גרופע דײַטשע אָפיצירן פון דער פארמאַציע Schutzstaffel — די SS — געפירט אַ סך הונדערטער מענטשן, פרויען און קינדער אין די סנאָגאָג, אַלא, נאָך וואָס מע האָט אומציגעטן די טעמפל מיט אַ קורדאָן פון ליטענאַנטן און סאָלדאטן, האָט מע אין אים געשטעלט פייער. אין דעם טאָג איז נישט נאָר מויערן וואָס ברענען, נאָר הונדערט פערציק יאָר תפילה, לערנען און קלייקטיוו לעבן. די סנאָגאָג אָנגעברענט מיטן אירע קראָדות איז דער אומגעקערטע, סאַטאַניש, בילד פון אַלץ וואָס דער גרוים בוך האָט געטראַכט צו זאָגן: דאָרט ווו דער קהילה האָט געבויט צו בעטן און לערנען, דער בעזעצער צעשטערט צו פאָרװישן.

די ליקװידאַציע פאָלגט אייר אומ־גענוטיקן גאַנג. אין דעצעמבער 1940, דער יידיש באַפעלקערונג פון Turek, סומך ווי אַנדערע יידן בראכט פון סמוך טווער, איז געװען קאַנצענטרירט איידער אייער דעפאָרטאַציע. פון דער בלימענדיקער קהילה פון 1938, ס'איז גיק נאָך שטעלן נאָר דער ביזער־הוף וואָס איז בااַנטפויליקט געװאָרן און דער זכּרון אַרוסגעשריבן דורך די סורװיווערס אין דעם בוך פון דעם זכּרון — דעס Yizkor Bukh וואָס, אַביסט'ן פאָרגעסנס, פולפילט דער מעשּ׳ דרינגנדסטער פון יידיש דוטיס: zakhor, גדענק. עס איז אין דעם אַקט פון מעמאָריע אַז עקספרעסיז, לעצטע און פעסטע, די שׁמירה פון דער שׁושׁלה: נישט מער דער אָװדעס אין טעמפל, נאָר דער ג׳טראָיטיי צום טויטן, דער אָנװערטונג פון דעם נאָמן פון יענע וואָס האָבן קיין קװער. שרייבן Turek נאָך Turek, רעציטירן די נעמן, אַרומשטעלן דעם לისט פון די פארשװונדנע — דאָס איז דער לעצטע קהילה־ ווערק פון אַ מָרדאָ־וועלט, און דער סיבה־פּאָן פון דעם בוך.

עס בלײַבט צו ווײ̈גן וואָס די שושלת Turek לאָזט צום יזכור פון ישׂראל. דאָ אַנטוואָרטן זיך טראדיציע און אַרכיוו. די טראדיציע — דער ניקנעם, דער „Turek", דער פרעמדער וואָס ווערט באצויכנט — זאגט די צווײ־דײטיקייט פון אַן עקזיסטענץ וואָס ווערט שטענדיק אַרויסגעזען ווי אַ צווײטער. די אַרכיוו — די מעניקען, די בוכים פון יזכור, די שטיינער אין קברים — באַשטעטיקט און אינקארנירט דעם מצב דעם: אַ קהילה וואָס איז געבוירן פון אַ בריכה, געוואַקסן אין האַנדל און וועביקייַ, אַװַיןגעטילגט דורך פײַער. Turek און אַן אנללימיטירט־צאל שטעט וואָס איזן זעלבן איבער איז געמאַכט אַ זינגולער יידישן וועלט, אַ וועלט וואָס עקזיסטירט נישטא מער. דער נאָמען Turek ווערט דאַן אַ קנופּ פון דער געשיכטע פון יידן אין מזרח־אירופּע: די אויפגעצוויינענע אלטרטּיקייט, די לאָקאלע דורכשלאַגן, די חורבן, די יזכור.

די כרוניקlers אַליין האָבן געוואָלט פָארמולירן דעם יורש. דער רידאַקטאָר פון בוך פון יזכור שליסט זײַן ןרובן אַז ער סוכן צו זאָגן וואָס זײ זײנען געווען, אין דער קערן, די יידן פון דער קליינער שטאָט. אין סיום, מ׳קען זאָגן אז די יידן פון Turek זײנען געווען… — און וואָס די מקור לאָזט שוועביק, די געשיכטע פולט אויס: זיי זײנען געווען מענער און פרויען פון בורסע און מעלאָכה, פון שול און געגנזײטיקער הילף, געהייסן אַליין פרעמדער און דאָך דער תיקון באַנד צו דער שטאָט. עס איז די דאָס ווירונג פון סינגולער און קאָלעקטיוו וואָס מאַכט די טראַגווײַ פון דער נאָמען. יעדער משפחה Turek, צי זיץ האַלט איר פאַמיליע־נאָמען פון דער ניקנעם אָדער פון דער שטאָט, טראָגט אין אַליין דעס פונדאַמענטאַלער פּאַראַדאָקס: ווערן באצויכנט „די אנדערע" און מאַכן פון דעם אלטּרטּיקייט אַ שתתלום צו טרײַוות, צו יזכור און צו גאַסטפרײַ־ברידערשאַפט צווישן וועלטן.

צווישן דעם שפּעטלעכן שפּיצנאָמען און דער שטאָט אין גרויס־פּוילן, צווישן דעם אַשכּנזישן לשון פֿונעם קיניגרײַך פּוילן און דעם ווײַטן אָפּקלאַנג פֿון די ייִדן פֿונעם עות׳מאַנישן אימפּעריע, צייכנט דער נאָמען Turek אַ געאָגראַפֿיע פֿון דער פֿרעמדקייט. עס האָט קיין מאָל ניט עקזיסטירט אַ איינציקע משפּחה Turek, נאָר אַ משפּחה פֿון נעמען, אַלע פֿאַרקניפּט אַרום דעם זעלבן בילד — דער טערק, דער פֿרעמדער, דער מענטש וואָס איז געקומען פֿון ערגעץ אַנדערש. פֿון דעם אָנאָמאַסטישן שטאָף האָט די געשיכטע אַרויסגעבראַכט אַ טאַנגיבעלע רעאַליטעט: די קהילה פֿון Turek, געבוירן אין 1798 פֿון דער בריאה נאָך דעם פֿײַער אין Dobra, וואַקסנדיק ביז מער ווי צוויי טויזנט נשמות אין 1938, לעבנדיק פֿון פֿיח־האַנדל און וועבן, דערנאָך פֿאַרברענט אין איר שול דעם 22טן סעפּטעמבער 1939.

צווישן אַלע מידות וואָס דער ישׂראלדיקער מסורה האָט געטראָגן, איז דאָס פֿאַרהעלטעניש צום פֿרעמדן דאָס וואָס דאָזיקע שושלת האָט, פֿון אַלע, בעסטן אויסגעדריקט. באַנאָמט „דער טערק" דורך דעם בליק פֿון אַנדערע, האָבן די Turek פֿאַרקערפּערט דעם ייִדישן מצבֿ אַליין: יענעם פֿון גר, דעם פֿרעמדן וועמען דאָס דין הייסט צו ליבן ווײַל מען איז אַליין דאָס געווען. זיי האָבן פֿון דער אויפֿגעצוווּנגענער פֿרעמדקייט ניט קיין צוגעקלאַפּטע וווּנד געמאַכט, נאָר אַ שטייגער פֿון זײַן אין דער וועלט — אַרײַנגעפֿלאָכטן אין אַ קליין שטעטל אָן זיך דאָרטן אויפֿצולייזן, פֿאַרבונדן דורכן נאָמען וואָס זיי האָבן געטראָגן צום מיזרח, צום שכן, צום ווײַטן. און ווען אַלץ איז חרובֿ געוואָרן, האָבן זיי אויסגעדריקט די לעצטע און די העכסטע פֿון די טרײַשאַפֿטן, יענע פֿון דער זיכּרון: זכור. דאָס דאָזיקע גרויסע בוך איז גאָרניט אַנדערש ווי די פֿאָרזעצונג פֿון דעם דאָזיקן צווינג — זאָגן דעם נאָמען Turek כּדי די פֿאַרשוווּנדענע וועלט וואָס ער באַצייכנט זאָל דאָס ניט גאַנץ זײַן.