משפּחה Todros

דער אַנטראָפּאָנים Todros איז אײנער פֿון די סך נישט אַ גריכישע נעמן וואָס האָבן זיך שטארק אײַנגעװוּרצלט אין דער יידישער מיטלאַלטערלעכער נוצן. זײן פֿילאָלאָגישער צוזאַמענהאַנג מיט Théodôros איז נישט קײן קאָניעקטור: ער איז באַשטעטיקט פֿון דער אָנאָמאַסטישער לעקסיקאָגראַפֿיע, וואָס שטעלט Todros, Todrai און זייערע וואַריאַנטן צװישן די פֿאָרנעמן הેלעניסטישער אָנטונפט וואָס האָבן זיך געװוינט געמאַכט אין שפּעטן אַלטערטום און אַרומס־מיטלאַלטער. דער בדעם — „שנק פֿון גאָט" — ערקלערט זײן פֿאַװאָר, װײל ער האָט געבאָטן אַ גוימער און יקװיפֿאָנאַלער עקװיוואַלענט צו העברעיישע פֿאָרנעמן פֿון דער זעלביקער בדעם, ווי Netan'el אָדער Matityahou.

די פֿאַרשפּרײטונג פֿון דעם נאָמן פֿאָלגט די גרויסע שטראַסן פֿון מיטלמער־יידישקײט. אין העברעיישער פּראָװאַנס און קאַטאַלאָניע, Todros זייגט זיך ווי אַ מאַנלעכער פֿאָרנאָמן שוין וואָס פֿון דעם י״ב יאָרהונדערט; ער װערט אַ עדים פּטראָנימיק ווען די משפּחות קלערן זיך איין און כּריסטלעכע נאָטאַריוועס צוגעש אַדוועקט דער טראַנסמיסיע פֿון אַ שטעטיקער נאָמן. דער מחשבות פֿילאָסאָפֿיע און יידישער דעמקן מיטלאַלטער, ווי זיי לאָזן זיך דערשטעלן דורך מאַנוסקריפט־קארפּוס, צייגן אַ האָטער ציִרקולאַציע פֿון מענטשן און טעקסטן צװישן די ערדן, צירקולאַציע וואָס די קעריער־טרעגער פֿון דעם נאָמן Todros שטייען פוּל אין [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

די טראַיעקטאָריע פֿון דעם נאָמן אִלוּסטרירט צוגלײַך אַ טוגנט וואָס דער יידישער טראַדיציע האָט טראָגן מיט קאָנסטאַנץ: אַן אָפֿנקייט צום פֿרעמדן און זיין מחשבות, דער כּח אַנצונעמן אַ יגעזירה עקסאָגענע — דא גריכיש, בעלד ערעביש — און עס צו מאַכן רעדיש אין דער הײליקער שפּראַך. אַז יידישע משפּחות האָבן אָסגעװיילט אַ גריכישן פֿאָרנאָמן כּדי צו נאָמן זייערע בנים טוט מען גרױס פּונקטס וועגן די שמײדיקייט פֿון מיטלמער־יידישער אידענטיטעט, וועגן דער טרייכטיקייט אַנצונעמן דעם בײטראַג פֿון אַרום-הײַם אין רײַכטום פֿון אינהאָיז. די אַדפץ, וואָס דיפֿיניר די גרויסע איּפאָכן פֿון יידישער אינטעלעקטועלער בלוטע, וועט פֿינען זיין מער ענדלעך אַוטספּרוך אין דעם אַרבעט־טורעדירן פֿון Todros Todrosi אין דעם יוד״ד יאָרהונדערט.

מען דאַרף דא שטעלן אַ מעטהאָדאָלאָגישער אַװאָרמונג. דער דורכגאַנג פֿון פֿאָרנאָמן צו פּטראָנימיק האָט זיך אָפּגעװאָרפן אין אַנדערש טײגן און נאָך אַנדערש מאָדאַליטעטן פֿון א געגענד צו אַנדערס. אַ Todros איטאַליענער פֿון דעם טום״ד יאָרהונדערט און אַ Todros קאַסטיליער פֿון דעם י״ג יאָרהונדערט מעגן נישט טײלן קײן פֿאַמיליע קאָנטינופיטעט, נאָר בלויז אַ געמײנער אָנאָמאַסטישער יגעזירה. דער פֿאָרשונג אויף יידישן לעבן אין איטאַליענער רענעסאַנס האָט דער טאָג וואַס גוט דערװיזן ווי פֿאַמיליע־שטרוקטורן, נעמן און אַליאַנצן האָבן זיך ריקאַמפּאָזט לאָקאַל, אין גיר פֿון מיגראַציע אינהאַלטן־פּעניסולע און פֿאָן נעמן־װעלן פֿון שפּאַניע נאָך תנ״ב [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. דער נאָמן Todros איז אַלסער סך לעס אַ אײנציקער בוים ווי אַ קאָנסטעלאַציע פֿון דיסטינקטע צװײַגן וואָס שטייען טײל מיט דער זעלביקער שמנטיק־וואָרץ.

די בראַנטש וואָס איז די מעסט דאָקומענטירטע און די מעסט פּרעסטיזיאָז איז יענע פֿון Todros ha-Levi Abulafia פֿון Toledo, אין דער Castile פֿון די XIII. און XIV. יאָרהונדערטער. די פֿאַמיליע האָט געקומלירט פֿונקציעס וואָס זיינען זעלטן צוזאַמענגעבונדן: קהילה־דיגניטאַרים (nesi'im, „פֿירשטן" פֿון דער aljama), פֿינאַנצן און אַדמיניסטראַציע אין דער סערוויס פֿון דער Crown, מענער פֿון דער פּן און מיסטער פֿון לערן. זי איללוסטרירט דעם מאָדעל פֿון דעם Jewish courtier אַז Castilian, אַ בריק צום Christian אַמט און אַ שומר פֿון דער קהילה־אַוטאָנאָמיע. די אינוואָלווערונג אין דעם קאָלעקטיוו לעבן — אין דעם סטערקסטן סינן פֿון דעם ווארט, ווייל די מענער האָבן איר קרעדיט און אָפֿטמאָל איר פֿרייהייט פֿאָרפּלעגט צו פֿאַרטיידיקן דעם aljama — מאַכט אויס איין פֿון די אַוטשטענדיק מאַרקן פֿון דער פֿאַמיליע.

צוויי פֿיגורן דאָמינירן דעם לערנדיק זיכּרון. די ערשטע איז Todros ben Judah ha-Levi Abulafia (געבוירן אום 1247), Hebrew פּאָעט פֿון הוֹף, דעם גרויסן זיינעם סאַמלונג, די Gan ha-meshalim we-ha-hidot („דער גאַרטן פֿון פּאַראַבלעס און פּוזלעס"), איז איין פֿון די שפּעטיקע מאָנומענטן פֿון Hebrew פּאָעטרי פֿון Spain. נענטן צום הוֹף פֿון Alphonse X דער Wise און דעם Sancho IV, האָט ער געקענט די גוּנסט פֿון קעניגן ווי איר־ דיסגרייסעס, בִּמְנַיְיִן בעשׁעת דער קולעקטיוו אַרעסט פֿון Jewish קאָרטיסאַנס פֿון Castile. זיין ווערק, גלייך פּרופֿאַן און בוסטער, פֿלעכטן צוזאַמען דעם Andalusian לגָחיקע פֿון muwashshahat צו אַ פֿערזאָניקער סענסיטיוויטי וואָס איז אַן אָפּנָרמאַל. אויב די royal גוּנסט אָפּדעקן דעם מעידן פֿון דעם פּאָליטיש סערוויס, די בוסטער פּאָעמס איינמאָנען אַז זי האָט נישט נישטאָ שופּן דעם געפֿיל פֿון אַן ינערער אַנטווערטונג: אינדיווידואַל humble און מאָראַל אַוועררנעס גייען דורכן דעם מיט דער מונדאַנער סטראָופאַה, ווי אַ באַס־לימע הַלטיּנג דיי לינק צו דער Law.

די צווייטע פֿיגור איז Todros ben Joseph ha-Levi Abulafia (ו. 1220 – ו. 1298), rabbi, דיגניטאַר און אייד פֿון דעם הויפּטמאַן intrducers פֿון Kabbalah אין Castile, אָטאָר פֿון Otsar ha-kavod (Kabbalistic קאָמענטאַר פֿון דעם aggadic שטעלעס פֿון Talmud) און פֿון Sha'ar ha-razim. זיין אַוטאָריטעט מאַכט אים אַ היינג צווישן די mystical שולע פֿון Gérone און דער בלוועריונג Castilian וואָס וואָלט ענד אין Zohar. Medieval Jewish טנקן מוז צו דעם миліо אַ בעטייַגטע טייל פֿון איר еsoteric און פֿילאָסאָפֿיש אַוסמעזונג, ווי די historiography פֿון Jewish פֿילאָסאָפֿיע אַנטיפּאַט [Hayoun, La philosophie juive, 2023] ; [Sirat, 1983]. דא פֿראָמקייט און לערן talmudic און mystical שמעלץ: דער Otsar ha-kavod איז נישט גראַטואַס ספּעקולאַציע, אָבער אַן עפֿאָרט צו נערן דעם מייַנוּנג croyante פֿון דעם כּתּוּבֿ געהיימנּיס טעקסטן, אַקט פֿון intellectual גענעראָזיטעט סאָ ווי religious engagement.

די עגזיסטענץ סטײַן פֿון דער linea, אַטעסטעד דורך colophons פֿון manuscripts, די responsa און די קרימנאַקלז, מאַכן אויס אַ קײס שכּל ווו די Gedenkung און אַרכיװ קאָינסיד. עס איז nevertheless ווייך צו ריקול אַז Abulafia איז דער הויפּט פּאַטראָנימיק פֿון דער הויז, Todros וואַס פֿאַנגקשאָנד אעראַסט ווי דער דיnominees דינאַסטיש, ריפּיטיד פֿון דור צו דור, פֿאָר מעגן אַ סיציעץ וועלן פֿון אַוטאָנאָמיאַס פֿאַמיליע נאָמען.

עס איז אין פּראָװאַנס, אין אַרלעס, אַז דער נאָמען Todros האָט געוואוסט איינס פֿון זיינע מערער חלוציםדיקסטע אינקאַרנאַציעס פֿאַר דער גשיכטע פֿון יידיש אינטעלעקטואַל מיטלאַלטער. Todros ben Meshullam ben David Todrosi, געבאָרן אין 1313, מער אַלס מסתמא אין Trinquetaille, פֿאָרשטאָט פֿון אַרלעס אויף דער אנדערער זײַט פֿון דעם Rhône, שטעלטע אַרויס זײַן אַרבעט פֿון איבערזעצער צװיישן 1330 און 1340 בערך. ער איז געװען איינער פֿון די לעצטע און מערער פּערפֿעקט פּראָטאַגאָניסטן פֿון דעם גרויסן באַװעגונג פֿון איבערזעצונג פֿון אַרביש אין עברית וואָס, זינט דעם XII יאָרהונדערט, האָט געמאַכט דער יידיש פּראָװאַנס אַ דרעהפּונקט פֿון וויסן פילאָזאָפיש צװישן דעם אַראַבאָ-יסלאַמיש וועלט און דער קריסטליך אייראָפּע ;.

דער Kitāb al-Najāt פֿון Avicenne — דער « ספֿר פֿון דער ישׁע » — איז איינער פֿון די גרויסע קנים פֿון פילאָזאָפיע אַרביש-יסלאַמיש, אַ בריט טרעכטישע פֿון לאָגיק, פיזיק, סייכאָלאָגיע און מעטאַפיזיק, קנאַדנסד און ריאָרגאַנאַיזייש פֿון אַריסטאָטעליש דאַנקן אין אַן יסלאַמיש רייַמוואָרק. Todros Todrosi אַנטערנעם עס צו איבערזעצן די סעקציעס וואָס האָבן זיך באַפֿאַסט מיטן סייכאָלאָגיע און מעטאַפיזיק, געבנד צו זײַן ווערסיע דעם תיאור עבריות פֿון Ḥaṣṣalat ha-Nefesh — « די ישׁע פֿון דער נשׁמה » — פּזילאָקוננט פאַרװאַנדלונג וואָס האָט קאָנװערטעד דעם אַרביש תיאור אין אַ פאָרמולה אָנקערד אין דער עברית סענסיטיװיטעט. די איבערזעצונג, שטודיד בּای Gabriella Elgrably-Berzin אין אַ קריטיקל עדישאָן קאָמפּערינג דעם עברית טעקסט צו דעם אַרביש מאַנוסקריפּץ, טעסטיפיז פֿון דער פילאָלאָגיקל מיסטעמשׁאַפט פֿון Todrosi און פֿון זײַן אַװעריניס פֿון דער פילאָזאָפיקל קוידעסטיאַנז פּראָפּער צו יעדן שׁפּראַך.

דער צװייטע גרויסע אונטערנעמונג פֿון Todrosi קאָנסערנז Averroès. דער פילאָזאָף קאָרדואַן האָט פּראָדוצד, פֿאַר יעדער גרויסע קנים פֿון Aristotle, קאָמענטאַריז פֿון דרײַ ליװעלז: קורץ, מיטל און גרויס. אַנטער די מערער דעליקעט צו מקבל אין עברית געפֿיגערד די מיטל קאָמענטאַריז אויף דער Rhetorik און Poétique פֿון Aristotle — צװײַ טעקסטן וואָס האָבן באַטאָנט די יעדער שׁפּראַך, די פּערזװעיזן און די ליטעררעי קריאַטיװן, דאָמיינז וואָס די דיסטינקציע צװישן פילאָזאָפיע און פּראַקטיק רעליגיעז איז סֿפּעציעל פיין. Todrosi האָט זיי איבערגעזעצט און הײַ עס אַקאָמפּאַניד מיטן ינטראָדוקציעס — accessus ad auctorem — וואָס טעסטיפיז פֿון אַ פּראָפּער דאַנקן, קײַפּאַבל צו סיטואַט דער אַריסטאָטעליש קנים אין דעם קאָנטעקסט פֿון יידיש פילאָזאָפיע. די דאָקטאָר טעזע קאָנסערנד די איבערזעצונג פֿון דער Poétique בּای Todrosi, סוסטיינד אין פֿראַנקרײַך און עדיטעד אין אָפּן אַקסעס, קאָנסטיטיוץ הײַנט די ראַפֿערענס קאַרדיניל אויף דעם פּאַן פֿון זײַן קנים, פּראָפּאָזינג דיאתעד פֿון דעם עברית טעקסט, זײַן איבערזעצונג אין פֿראַנצויִש — אַ ערשטש — און אַ גלאָסער טרילינגוואַל אַרביש-עברית-פֿראַנצויִש.

וואָס Todrosi אַכמפּלישד איז ניט דיסטילד צו אַ טעקניקל אַרבעט. אין דער יידיש טראַדיציע, דער פּאַסער פֿון וויסן — דער meturgeman, דער איבערזעצער — טוויגט אַ מאָראַל רעספּאָנסיביליטעט: צו מאַכן צוגענגליך אַ אמת וואָס, זעל דער אים, וואָלד בלײַבן לאָקט אין אַן אַנדער שׁפּראַך צום קאָמונאַלטי. אין צוירץ צו טײַגער קול דיְאַטל אין מאָסער צו דענקן די סייכאָלאָגיע אַװיצענן און די טעאָריע אַריסטאָטעליש פֿון שׁפּראַך און פֿיקציע, Todrosi פּאָזד אַן אַקט פֿון ימפּליקאַציע אין דער לעבן אינטעלעקטואַל קאָלעקטיװ דערען אַן אַקאו זיך געמאַכט אומגעפֿילט וועל ביפֿאָר Arles. ער עס קאָמפּאָזד אויך, אַרום 1333, אַן אַנטאָלאָגיע פילאָזאָפיש אין עברית — Ammudot — דעסטיניד צו געבן צום לייזערז העברײַש אַ פּאַנאָראַמע אָרגאַניזד פֿון דער דאַנקן אַרביש, געסטור פּעדאַגאָגיקל אַלזא אַז געלערנד, דער וואָס ריװילז די קער אַפּלײַד צום אנדערער, צום לייזער מינערער אַרמד, דער מאַסטער אינטענדז עקװיפּ א' קנו ני טו ניט בלינד וויטש.

די ווערט דער וואָס די קנים ענקאָדס בילאָנגז צום ליסט פֿון די גרויסע מדות יידיש: די טראַנסמיסיע פֿון וויסן — talmud Torah אין זײַן וואײַדעסט סענס — וואָס דער וואָס דזיגנײַטז ניט אַלײן שׁטודיע פֿון די תּורה אבל יעדער עפֿאָרט צו האַלטן אַלײַװ די טשיין פֿון וויסן פֿון אַ גענעראַציע צום אנדערער. אין טוערינג Avicenne און Averroès אין עברית, Todrosi ניט בעטרייד די טראַדיציע: ער פֿארבעסערד אתה פֿון דער יוניװערסאַל, פּערפּעטואַטינג די קאָנװיקציע דער דער אמת, וואָ דער וואָס עס פילָגסטעלץ אַלייכ יִשׂרָאֵל צו קאָלעקט אתה [Hayoun, די פילאָזאָפיע יידיש, 2023] ; [Sirat, 1983].

אין איטאליע האט דער נאמען זיך פֿאַרפֿעסטיקט אלס פּאַטראָנים אין די מאָדערנע רעגיסטראַטורן. דעם רעפֿערענץ־אַרטיקל ווייזט אויף Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), וועלכער פֿאַרצייכנט Todros צווישן די אַטעסטירטע ייִדישע נעמען אין דער האַלבינזל. דאָס אָנאָמאַסטישע פֿאַרצייכעניש, אויפֿגעבויט אויף גרונט פֿון קהילה־רעגיסטראַטורן און דעם ציוויל־שטאַנד, ביזדט דאָס דאָקומענטאַרישע פֿונדאַמענט פֿון דער פֿאַרלויפֿיקער לינייע: עס פֿאַראַנקערט דעם נאָמען Todros אין אַן איטאַליענישער אַרכיוו־ווירקלעכקייט, נישט בלויז אין דער מינדלעכער טראַדיציע.

דאָס ייִדישע לעבן פֿון דער איטאַליענישער רענעסאַנס גיט דעם ראַמען צו פֿאַרשטיין דאָס פֿאַרשפּרייטן זיך. די קהילות פֿון דער האַלבינזל — Rome, Toscana, צפֿון־איטאליע, Mezzogiorno — האָבן אויפֿגענומען אייביקנדיקע שיכטן: אויטאָכטאָנישע איטאַליענישע ייִדן (italkim), אַשכנזים פֿון צפֿון, און בפֿרט Séfarades פֿאַרטריבן פֿון שפּאַניען און פּאָרטוגאַל נאָך 1492 און 1497. יעדערער האָט מיטגעבראַכט זיינע נעמען. אַ פּאַטראָנים ווי Todros האָט קענען אַנטשטיין אַמאָל פֿון אַן אַלטן מעדיטעראַנישן העברעאישן ייִחוס, אַמאָל פֿון דעם אָנקום פֿון איבעריִשע גולים. די פֿאָרשונג האָט אָנגעוויזן אויף דעם גמישות און דער מאָביליטעט פֿון דאָזיקע פֿאַמיליע־אידענטיטעטן, אויפֿגעבויט פֿון גייטאָ צו גייטאָ [Bonfil, 1994].

דאָס מאַנוסקריפּט־ירושה פֿאַרשטאַרקט דעם אָנקער. דאָס שטודיום פֿון דעקאָרירטע העברעאישע מאַנוסקריפּטן פּראָדוצירט אין איטאַליע אַנטפּלעקט אַ מיליע פֿון באַשטעלערס, שרייַבערס און בעלי־בתים, ווו קאָלאָפֿאָנן ליפֿערן נעמען פֿון גלערנטע פֿאַמיליעס [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]; [Bonfil, 1994]. אין דעם טיפּ פֿון מקורות — קאָלאָפֿאָנן, נאָטאַריִאַלע אַקטן, קהילה־שטייַער־רשימות — קען מען פֿאָלגן דעם נאָמען Todros מיט דעם גרעסטן זיכערהייט, ווייַל דאָס אַרכיוו באַשטעטיקט און פּרעציזירט וואָס די פֿאַמיליע־מעמאָרי האַלט אין אַ מער לאַקסן אופֿן.

מע קען נישט אויסשליסן — כאָטש דירעקטע ראַיות פֿעלן דאָ — אַז אַ טייל פֿון דעם אינטעלעקטועלן רום צוגעבונדן צום נאָמען Todros, נאָך דעם פּראָוואַנצאַלישן ווערק פֿון Todrosi, האָט געעַרלייכטערט דאָס איבערגעבן פֿון פּאַטראָנים אין גלערנטע איטאַליענישע פֿאַמיליעס, וועלכע האָבן זיך אָנגעשטרעבט זיך אַרויפֿצושטעלן אונטערן אָספּיץ פֿון אַן ערנסטן נאָמען. אָבער דאָזע היפּאָטעזע, פּלאָזיבל אין טערמינען פֿון סאָציאָלאָגיע פֿון אָנאָמאַסטיק, מוז קלאָר אונטערשיידן ווערן פֿון אַרכיוו־פֿאַקט.

---

דער געשיכטע פון יידישע מִתְיַחְסִים מִדְבָּרִיִּים איז אומצוטייליק פון דער „פּאָרטוּגעזישער נאַציע", דעם נעץ פון סְפַרדִּי סוחרים און געלערנטע וואָס האָט געבונדן אַמסטערדאַם, Livorno, טוניס און גאַנץ דעם Levant. Livorno, טאָסקאַנער פרייער האָפן, שפּילט אַ דרייענדיק ראָלע: זיינע סְפַרדִּי קהילה, צווישן דעם XVI-טן און XX-טן יאָרהונדערט, דינט ווי אַ דרייפּלאַטס צווישן איטאַליע און צפון־אַפֿריקע [Lévy, פּאָרטוּגעזישע יידישע נאַציע, 1999] ; [Lévy, יידישע קהילה פון Livorno, 1996]. אַ פּאַטרוניום, וואָס האָט אָפֿשטאַמונג אָדער נוץ אַ איטאַליענער, קונטע אַזוי אַרײַנברענגן צו די מאָגעריש־נאָרדאַפֿריקאַנער שטערן, און אַדרך־מאָל אין אומגעקערטער, לויט די סחורה־שׁוטפּים און משפּחה־שׁוטפּים.

אין צפון־אַפֿריקע, די קהילות פון מערבֿ אַלזשיריע — Tlemcen, סידי בעל אַבעס — און טוניס באַשטאַנען שטאַרקע סְפַרדִּי קענטערס, וואו זיך האָבן קרייצט די ערבן פון די ווערגזאַמטע פּון סּפַניע, די אַלטמּאָדנע Toshavim און די Grana Livorneser [Botbol, לעבן און געשיקן פון יידישער קהילה Tlemcen, 2000] ; [רבנות־אַרכיוו פון סידי בעל אַבעס]. די רבנות־אַרכיווס — חופּה־אַקטן, קנטראַקטן, מילה־רעגיסטרן — זיינען די איינציקע קוואלן וואָס בנאַנו דאָקומענטירן מיטן האַלטזאַמקײט די אַנוועּנדונג פון אַ געגעבנער נאָמען אין דעם קהילות, און זיי דאַרפן זיין קאָנסולטנט מיטן פֿאָרזיכטיקײט פֿאַר יעדער דערמאָן־אָנשפּרוך אַ געצױל פֿאַמיליע־בילדונג.

עס איז נויטיק, הײַ־אױך אַמול, זיך האַלטן אַװײ פון דער יללוּזיע פון דער רוקֿ־בליק. די אַנוועּנדונג פון דעם נאָמען Todros אין אַ ארט קלפּט ניט אַ קנוישטער באַװעגונג זינט טאָלעדאָ, פּראָװאַנס אָדער איטאַליע. דער שם־פּראָץ Θεόδωρος/Todros הָט זיך אַרומגערירט אָטאָנאָם אין גאַנץ די גריכער און סְפַרדִּי וועלט, עטלִכע קענטערס האָבן קאָנעט זיי אוגאָפֿהענגיק. די טענטקום־שטעלונג פון אַ איינציקע לאַטע דער שטאַמטוער געהערט, אין שטאַטע־בילדונג דער אַנוועּנדברער קוואלן־בילדונג, צום סניידן באַלעכט אָדער דעם בעווערטער פאַקט.

וואָס האָט שטאַרק געמאַכט אין דעם מאָגעריש־קהילות איז די פּרעגנאַנץ פון דער ווערט פון אָרגאַניזירטן צדקה — דער צדקה — ווי די פּרימאַרי קהילה־בינדן. אָב דעם נאָמען Todros האָט אָדער ניטאָ אַרײַנברענגן דירעקטע ספּורן דאָרטן, דער ראַמשאַפן וואו עס וואָלט אַרײַנפּאַסן איז וואַן פון יידישע געזעלשאַפטן וואו די קאָלעקטיווע סאָלידאַריטעט, די סאָרגן פֿאַר די אַלמנות, יתומים און פּרומדע מסע־פּאָס, גוביל וואַר דעם צימענט פון גלייך לעבן. עס איז אין דעם בּאָדן וואו די פּאַטרוניום אַרומרײַזן און בּעפֿעסטיקן, פּאָרטנס דורך משפּחות וויפל די אָיקאָנאָמישע טוער און די קאָמיוני־ענגעדזשמענט מאַך דעם טוויי־שטעל מעמבער.

כדי להבין בשלמות את מקומו של Todros Todrosi בתולדות השושלת, יש להציב את פעולתו בהקשר הרחב יותר של תנועת התרגום מערבית לעברית שמהמאה ה-12 הפכה את פרובנס היהודית לאחד המוקדים הגדולים של הפילוסופיה הימי-ביניימית. תנועה זו, שאישיותיה הגדולות הן Samuel Ibn Tibbon, Judah al-Harizi, אחי Ibn Tibbon ו-Jacob Anatoli, התבססה על משכנעת עמוקה: התורה והפילוסופיה אינן אויבות, והידע היווני המועבר בידי הערבים שייך מכוח לתרבות היהודית.

Todros Todrosi מייצג אחד מן החוליות האחרונות בשרשרת זו. נולד בArles בשנת 1313, הוא עובד בשנות ה-1330 בפרובנס המריחה כבר את ספול תנועה זו: רדיפות הולכות וגדלות, ויכוחים דתיים כפויים, לחץ סביבה נוצרית מצמצמים את מרחבי החופש האינטלקטואלי. שTodrosi בחר בכל זאת להמשיך בעבודת התרגום, להתמודד עם טקסטים קשים כמו Kitāb al-Najāt של Avicenna והערות הביניים של Averroès על ה-Rhetoric וה-Poetics, מעיד על נחישות אינטלקטואלית שיש לקרוא כמעשה התנגדות תרבותית — שמירת הידע כצורה של נאמנות לעצמי.

ה-Rhetoric וה-Poetics של Aristotle תפסו בקורפוס זה מקום מיוחד. הן לא היו חלק מהקנון הפילוסופי המתורגם בדרך כלל, שהתמקד יותר בלוגיקה פורמלית, בפיזיקה ובמטא-פיזיקה. להפוך אותן נגישות בעברית היה שקול לפתיחת גישה לקהילה היהודית לתאוריית הדיסקורס משכנע ולתאוריית החיקוי הפואטי — שני תחומים שנגעו ישירות לדרשה הרבנית, לשירה ליטורגית וההבנת טקסטים נביאיים. מעשה פתיחה זה, שהרחיב את החשיבה היהודית בהעניקה לה כלים אריסטוטליים להתחשב בעצמה, גוּלם את ההשכנעה שלידע אין גבול דתי וההשאלה, אם בעטיה כנדרש, מחזקת ולא מדללת זהות.

הזיכרון הקולקטיבי של ישראל חוו לעתים קרובות מתח זה בין סגירות מגננת ופתיחות פורייה. התקופות הגדולות — אנדלוסיית ה-taïfas, פרובנס של המתרגמים, איטליה של הרנסאנס — הן בדיוק אלו שבהן קהילה יהודית ידעה להכניס את האחר בחשיבתה מבלי להיאבד בו. Todros Todrosi, בעבודתו בArles על טקסטים ערביים כדי להעניקם לקריאה בעברית, גוּלם את היכולת להחזיק ביחד נאמנות לסורת ופתיחות לעולם. דמותו כרוכה אפוא את שושלת Todros לאחד ממימדים מעוררי התעצומות ביותר של הזיכרון היהודי: הוודאות שהידע, מה גם שמקורו, יכול לשרת את ההבנה של התורה והעלאת הנשמה.

ייטער כל עיון אויף אַ שושלת בנוקם אַ פאָרנאָם־פאַמיליעnnavn שטייסט מען אויף ספעציפיש הינדערנישן וואָס מען דאַרף מיט גיכות אַרויסשטעלן. דער ערשטער איז דער פון דער פּאָליגענעטישער האָמאָנימיע : Todros האָט עקזיסטירט ווי פאָרנאָם אין אָנטשיידנע געגנטן, האָט אַ זעלביקער פאַמיליענאָם מעגן זיך בילדן פּנימער מאָל, אָן קיין גנאָלאָגיש קשר. אַ יחוס־בוים אַקער וואָס וולט פאָרבונדן Toledo, Provence, Italien און Maghreb וואָלט זיין, אָן קלאָרע דאָקומענטאַרע קאָטן, אַ רעדאַקציע־סברה און ניט קיין היסטאָרישער דערגייווקס.

דער צווייטער הינדערניש איז דער פון די גראַפיק־וואַריאַנטן. לויט די שפּראַכן פון אומשריפט — העברעיש, לאַטין, יטאַליעניש, ייִדיש־אַראַביש, קאַסטיליאַניש, אָקסיטאַניש — דער נאָם ערשיינט אונטער מאַנגע formen (Todros, Todrai, Todrosi, Todoros, Teodoro), וואָס בלויז אַ קאָנטעקסטואַל פּרופּ לאָזט מען קנאָפן, אָדער ניט, צו דער זעלביקער משפּחה. די קאַטאַלאָגן פון כתבי־יד און די אָנאָמאַסטיקע לעקסיקאָנים זיינען דאָ די סיכערסטע פּירים [Tamani, 2010] ; [Schaerf, 1925]. מיר זאָלן באַמערקן אַז Todrosi איז אַ דאָפּלט־פאַרדאָפּלטע פאָרם פון נאָם — דער פאָטער, Meshullam, האָט וואָלשטענדיק געטראָגן זיך דעם פאָרנאָם ווי פאַמיליענאָם — וואָס ווייזט ווי דער נאָם האָט זיך איבערגעטראָגן דורך אָפהילונג סטף דורך פאַרטויש.

דער דריטער הינדערניש האַלט צו דער מדרגא פון קוואָלן. פאר מיטלאַלטערלעך Spanien אָט דער אַרכיוו רעלאַטיוו רייך : שירה־זאַמלונגן, responsa, כרוניקאָס. פאר Provence, די מאַנוסקריפטן איבערשצט און זייער קאָלאָפאָנס, סדרה די מודערנע פילאָלאָגישע שטודיעס, לאָזן מען פאָלגן Todros Todrosi מיטן אַ בעמערקנסווערטן דייקות ;. פאר מאָדערן Italien, די קהילה־רעגיסטער און דער ציווילער סטאַטוס, וואָס Schaerf שטיצט זיך אויף, לאָזן אַ צוועקלעך אידענטיפיקאַציע. פאר North Africa, די ראַביישע אַרכיוון זיינען חשובים אָבער צערשפּרייט און אומגלייך קאָנסערװירט [Botbol, 2000] ; [ראַביישע אַרכיוון פון Sidi Bel Abbès]. די מחמיריות געביט דעמט אַז מען זאָל בעהאַנדלן יעדן הערד באַלד און באַנד טאָן די ביג נאָר אין מטול פון בראָװס.

מען דאַרף אנדלעצט זיך האַלטן פאָר אַ פערטן אִלוּזיע, יענעם פון דער פּאָעם־געראַדציקײט. דער געשיכט פון דער שושלת Todros פאָלגט ניט אַ יחידה־ליניע פון צפאָן קעגן דרום, פון מזרח קעגן מערב. זי האַט זיך פאָרשפּרייטן אין שטערן, אָס אַ גיימים־נאָם, אין ריכטונגן וואָס די צופאַלס פון וואַנדערונג, פון זיווגּ און פון גזל האָבן אַרײן־צוגן אָן קיין פוראָמזאַגבאַרער לאָגיק. דאָס איז צו דער באַדינגונג, ווי יענער קרייטישער פארדער פון Yerushalmi לאָדן, אַז די דנקונג פון דער שושלת קען ווערן באַ־עמת שכן [Yerushalmi, 1984].

דער Todros שלם איז נישט אַ יחיד עץ אָבער אַ קאָנסטעלאַציע. אַן אַן וואָרצל, אַ גריכישער נאָמן — Théodôros, „געשענק פון גאָט" — אנגענומען דורך דער יידישער מיטלמערישער וועלט און פארוואַנדלט, לויט די ערטער און דער עפאָכס, אַ נאָמן דעמנאָך אַ פאַמיליע־נאָמן. אַן זיין גלאָנצנדסטער שפּיץ אין דער פּאָליטישער און פּאָעטישער סფּירע, די Todros ha-Levi Abulafia פון Toledo, פּאָעטן און קבּלים, דיגניטאַריעס פון דער מיטלאַלטערלעכער קאַסטיליע, וועלן דער אַרכיוו זיכערשטעלט די מעמוריע. אַן דעם זעניט פון פילאָסאָפישער געדאַנק, Todros Todrosi פון Arles, אַ אויסמעטשיקער פון אַראָביש קיין העברעיש, אַ מעביר פון Avicenne און Averroès, וועלן די מאנוסקריפּטן אָפּגעהיטן אין דער קאָרפּוס טוען עדות וועגן דער געדולדיקער אַרבעט פון אַ מאַן וועלן געגלויבט אַז פילאָסאָפישע עמעס קאָן ווערן שפּייז פון יידישער נשמה ;. אויפן איטאַליעניש גייגער, אַ פאַמיליע־נאָמן בעשטעטיקט דורך די מילונים פון Schaerf און אָפגעליכטן דורך די גישיכטע פון די Renaissance קאָמוניטעטן און זייער מאנוסקריפּטן [Bonfil, 1994] ; [Tamani, 2010] ; [Schaerf, 1925]. אויף די ספּעראַדישע יקיפ סוף, אַ ווארשיינלעכע אויסברייטונג, טריביוטאַר צו די נעצן פון דער Portuguese Nation און די מאַגרעביש קאָמוניטעטן, וועלן בלויז די לאָקאַלע ראַבּינישע אַרכיוון קענען באַשטעטיקן אין יעדן פאַל [Lévy, 1999] ; [Botbol, 2000].

צווישן אַלע דער ווערטן און טוגנטן וועלן דער יידישער טראַדיציע האָט געטראָגן דורכן יארהונדערטן, וואָס דער Todros שלם האָט, צווישן אַלע, דער בעסטער אויסגעדריקט איז די דורכגאָב פון דעם וויסן ווי אַ אַקט פון ליבע — וואָס די טראַדיציע קאָלט, אין איר גאנצער זין, talmud Torah: נישט די לערנען צוריקגעצוגן אויף זיך אַליין, אָבער די לערנען געגעבן, גטיילט, געמאַכט צוגאַנג. די Todros Abulafia קבּלים געוואָלט אָפנען דער טיפן פון דער Talmud צו די וועלן האָבן ניט געוואּסט די סודות. Todros Todrosi, אין Arles, געוואָלט אָפנען דער אַראָביש פילאָסאָפיע צו די וועלן האָבן ניט לעהן אַראָביש. אין ביידע פאַלן, די דגם איז דער זעלבע: ווייגער אַז דער וויסן בלייבט דער אייגנטום פון אַ פּסק, זעץ עס צירקולירן, געבט עס צו דער קאָמוניטעט ווי אַ גיידנטלאַך גוט. עס איז דער גענעראָז אינטעלעקטואַל, דער קאָנצעפּציע פון דעם וויסן נישט ווי באַזיץ אָבער ווי דורכגאָב, וועלן בינדן די פאַרשידנע צווייגן פון דער קאָנסטעלאַציע און צוריקבינד עס צו איינער פון די קאָנסטאַנט טוגנטן פון Israel דורכן גלות.

די איינהייט פון דעם נאָמן גיבט קיין גאַראַנטי פון די איינהייט פון דעם בלוט; האָר צערשפּרייטונג ערציילט, אַ קעגנטייל, די מאָביליטעט פון דער מיטלמערישער יידישקייט. דער גרויסער בוך פון די Todros איז אַזוי ווײַניקער דער גישיכטע פון אַ פאַמיליע ווי די גישיכטע פון אַ נאָמן תאוֹפּאָרוס וואַנדערן דורכן יארהונדערטן, צווישן דער מעמוריע וועלן עקסאַלץ און דער אַרכיוו וועלן וועריפיעד. עס געהערט צו יעדער צווייג אַ רעטעך, אין איר אייגן רעגיסטערס, דער פאָדן וועלן בינדן איר צו דער גיימיינזאַם וואָרצל.