משפּחה Teichner

דער פּאַטראָנים Teichner לאָזט זיך לייענען מיטן אַ רעלאַטיווער דורכזיכטיקייט פֿאַר וועמען וואָס קענט דײַטש און מערבֿדיק יידיש. זיין וואָרצל, Teich, דעזיגנירט אין דײַטש דעם „שטאָvе", דער „וואַסער־שטיקל" אָדער דער „זאַמלער־גראָבן". דער סופּיקס -ner איז אַ סופּיקס פֿון שייכות אָדער הערקונפֿט, פּראָדוקטיוו אין דער גערמאַנישער ספּיר: ער בילדט נעמען וואָס דעזיגנירן דעמען וואָס קומט פֿון אַ אָרט, דעמען וואָס טוט אַ מלאָכה אָדער דעמען וואָס וווינט ביי אַ גיאָגראַפישער מאַרקע. Teichner וואָלט געדארפֿט אומשרײַבן „יענער פֿון דער שטאָvע", „דער מאַן פֿון דער זאַמלער־גראָבן" אָדער „דער אָריגינאַל פֿון אַ ארט גערופֿן Teich" — אַ טאָפּאָנים וואָס איז שרייצנדיק פֿאַרפּברייטערט אין Bohemia, אין Moravia, אין Silesia, אין Austrie און אין גאַנצן גערמאַנישן ספּיר, ווו אומצעליק דערפּער און ערטער־נעמען טראָגן דעם נאָמן אָדער זיין קאָמפּאָזיציעס (Teichau, Teichwald, Teichstadt).

די נאַטור טאָמער טאָפּאָנימיש ווי דעסקריפטיוו שטעלט Teichner אין דער גרויסער משפּחה פֿון יידיש אַשכּנזיים נעמען וואָס זענען געשאַפֿן פֿון רעאַליטעטן פֿון לאַנדשאַפֿט. דער אַפּאָפֿטעניש איז גוט דאָקומענטירט: ווען די הבּסבּורגער אָװערקײַט האָבן אַפּגעצװונגן די יידן, אָנהייבנדיק מיטן די דיקריטן פֿון Joseph II (1787) און עהנליכע מאַסנאַמעס אין די סייעכטע טעריטאָריעס, אַ אַדאָפּציע פֿון פּאַקסירטע און הערעדיטאַרע נעמען, אַ זייער גרויס טייל פֿון דעם נעמען זענען געבוילט אפּן עלעמענטן פֿון דער נאַטור — בערגער (Berg), טעלער (Thal), גרעיטן (Wald), בלומן און וואַסער. אַ נאָמן ווי Teichner שטעלט זיך נאַטירליך אין דער שיכטע, בי ער דערשטאָט פֿון אַ מלאָכה פֿאַרבונדן מיטן פֿישצוכט אָדער שמיר־קּלויד פֿון די זאַמלערן־גראָבן, בי ער דערווייזט צו אַ אָרט פֿון בלימער קלייביק צו אַ שטאָvע, אָדער בי ער מאַרקירט די אָריגינאַל פֿון אַ טראָגער וואָס איז געקומן פֿון אַ סיטי גערופֿן Teich.

מען דאַרף אָבער זיך היטן פֿון אַ יעדן איבערשאָצונג. די עטימאָלאָגיע פֿון אַ נאָמן פּרעדעטערמיניר נישט וועדער די טראַיעקטאָריע נאָך די אָנטוואָך פֿון יענע וועמען וואָס טראָגן עס: אַ Teichner פֿון דעם XIX יארהונדערט האָט קיין באַציונג צו אַ שטאָvע ניט געהאַט שום מער ווי אַ Schneider צו אַ נאַדל. דער נאָמן, ווען ער איז אַ מאָל געבײַנט, ווערט אַ הילעכל וואָס מען קען פּאַסירן פֿון דורך, פּרויַש פֿון זיין ערשטער מנין. וואָס דער אָנאָמאַסטיק סטאַבלישט מיטן שטארקער טּשאַנס, דאָס איז דער אָריגינאַל־עריא פֿון דער פּאַטראָנים: זענטראַל־אײראָפּע גערמאַנישער, און מער שפּעציפיק די בױגן Bohemian-Moravian-Austrian פֿון וועלן אַזוי פֿיל יידיש משפּחות האָבן זיך פּובליקירט צום דאָרטן, צום דער צפֿון־איטאַליע, און צום מערבֿ.

דער דאָקומענטארישער קרן־אבן פון דעם נאָטיץ בלייבט דאָס ווערק פון Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, פובליציִרט אין פלאָרענץ אין 1925. דעם ייִדישן אָיבערשניט שטרייכט דאָ אַ טייל בלישט — וואָס קאָנסטיטוטש איז איינער פון די ערשטע סיסטעמאַטישע רעפּערטאָריומס פון די שפּאָרנעמס וואָס טראָגן יידן פון די פּענינסולע, און עס בלייבט, אַ יאָרהונדערט שפּעטער, אַן אומבאַציכער אָפּנוצ־אינסטרומענט פֿאַר דעם גענעאָלאָגיסט און דעם היסטאָריקער. די אַרײַנשרײַבונג פון דעם נאָמען Teichner אין דעם קאָרפּוס פּאָוועלעוועלט, אַז אין די אַנהייבונג פון דעם XXי יארהונדערט פון שפּעטנס, זענען פּאַמיליעס מיט שלאַכן נאָמען געווען דא און אַרומער־שטעלט אויף דער איטאַליענער ערד.

די प्रसेנץ פון אַ שפּאָרנעם פון גערמאַנישער מאָרפאָלאָגיע אין אַ קאַטאַלאָג פון דער יידישער איטאַליע האָט גאַרנישט אומנאַטירליכס. די יידישע איטאַליע פון דער מאָדערנער און קאָנטעמפּאָרערער צײַט איז אַ קרוציבעל געווען וואָס האָט זיך קאָנסטיטוציִרט אַזוי: די italkim אָטאָכטאָנע, ערבן פון אַ שטעטעדיקער געגנוואָרטקײַט; די סעפרדים אָדערמעלט פון דער איבערישער פּענינסולע; און די אַשכּנזים אָבקונמען פון דעם גערמאַנישן לאַנדער און פון מיטל־אייראָפּע, בעלי כח אַזוי יוקיװאָס אין די גמיינשאַפטן פון דעם נאָרדן — Venise, וואָ דער Ghetto Nuovo האָט זיך אָפגעשטעלט מער דאָ אין 1516 אַ די שטייכע נאַציאָן תּעדעסקא, Padoue, Verona, Mantova, Ferrara, און אויך Trieste, האַבסבורגישער האפן און טיר פון אַרױסטוגן דער באפּעלקערונג פון Bohemia, Moravia און Oesterreich. ווי Robert Bonfil האָט געדערוייזן, דער יידישער לעבן פון דער Renaissance איטאַליע איז שוין געווען מערקט דאָרך דעם פלוראַליטעט פון „נאַציאָנען" וואָס זענען גוים אָף דער הלימה צו פּלאַץ אין דער שטאָט [Bonfil, 1994].

אַ נאָמען ווי Teichner פיינט זיך פון דער אידע שטעלע אין דעם אַשכּנזישן איטאַליעשן בוועגונג. Trieste, בעיקר, אַנטוויקלט פּאָרט־פרײ האַבסבורגיש אין דעם XVIIIי יארהונדערט, אָטראקטיד אַ גרױסע אַלוהנדערונג פון גאָלות ופוןרײענדיש עורופּא, און קאָנסטיטוטש דער מעגליכס्ट בחירה פון קעס צווישן אַ שפּאָרנעמס אַבקונסט פון באָהעמער אָדער עסטערַײַכער און דער איטאַליענער רױם אַטעסטיד דאָרך Schaerf. דעם כּל־בחינה, געגרינדוג אויף דער קאָנװערגענץ צװישן דער מאָרפאָלאָגיע פון דעם נאָמען און דע באַקאַנטע מיגראציאָן־וועגן, בעס זײן קוואַליפּיד אַלץ מעגליך רחוק אַז דורכגעשטעלט: Schaerf טראַגט אָיסזאָג פון דער האַנט־פונקט נאָמען, נישט דער פרעציז אַרަ־אַרט.

כדי להבין איך שם כמו Teichner יכל להגיע לאיטליה, יש להתפנות אל קהילות היהודים של הקשת בוהמית-מורווית-אוסטרית, מן העתיקות והמובנות ביותר במרכז אירופה. Prague, מטרופולין הרוחני של היהדות האשכנזית, Nikolsbourg (Mikulov) וקהילות מורווית וטשכית יצרו רשת צפופה, מארגנות בkehillot המצוידות בבתי דינים רבניים, בישיבות תלמודיות ובמוסדות צדקה. בסביבה זו התקבעו, בסוף המאה השמונה עשרה, תחת אילוץ הנהלתי הבית הקיסרי, שמות המשפחה תורשתיים היהודיים — שכולל הטופונימיה וההשכבה התיאורית שאליה משתייך Teichner.

ניידותם של אוכלוסיות אלה הייתה עצומה. ההגבלות הדמוגרפיות שהוטלו על יהודי ארצות צ'כיה — במיוחד מערכת הFamilianten, שהגבילה את מספר המשפחות היהודיות המורשות להינשא ולהתיישב — דחקו את הצעירים והנשללים מן ה-numerus clausus להגר. רבים ירדו דרומה דרך קני האלפים, לכיוון נמלי הים התיכון וערי הסחר של צפון איטליה. אחרים הגיעו לווינה, בירת הקיסרות, שם התחזקה במאה התשע עשרה אחת מן הקהילות היהודיות המזהירות ביותר באירופה. נוכחותו של שם משפחה גרמני באיטליה של Schaerf מתבררת כך לאור זרמים אלה: שם שחוקק בנוף בוהמי או מורווי יכל, בשתיים או שלוש דורות, להפוך לשם של איטליה היהודית בצפון.

פרק זה עוסק יותר בשחזור סביר מאשר בגנאולוגיה קבועה: בהעדר מסמכים שמניים המקשרים בשפיפות משפחת Teichner מסוימת לסביבה של המקור, ההיסטוריון פועל בהתכנסות של אינדיקטורים — מורפולוגיה של השם, גיאוגרפיה של הקהילות, כרונולוגיה של ההגרה. שיטה זו, זהירה, אינה מעניקה שמות לאישים שם שם הארכיון שותק; היא מציירת מסגרת סבירה שבה הניידות יכלה לנוע.

יענץ פון דער גענעאלאָגיע פון מענטשן, דער „גרויסער ספר" פון אַ יידישע שושלת איז אויך דער שפר פון דער קולטור וואס זי איז סאָלידאַר מיטן. יידן פון איטאַליע, פון מיטל־אייראָפּע און פון דער מעדיטעראַנען האָבן אַ גלייכן הסבר צו דער שריפט געטיילט: דער ספר — בְּרֵאשִׁית, תַּלְמוּד, קודים פון געַזעץ, ליטורגישע קלויבונגען — איז געווען דער הערד אַרום וועלן זיך האָט אָרגאַניזירט די קהילה־לעבן און משפּחה־לעבן. איטאַליע שפּילט אין דעם געשיכטע אַ ערשטע־ראַנג ראָלע, טאָמער פאַר די פּראָדוקציע פון דעקאָרירטע העברעאיש־מאַנוסקריפּטן, וואס Giulia Tamani האָט שטודיִרט די ריכטקייט [Tamani, 2010], טאָמער פאַר די העברעאיש־דרוקערײ, וואס האָט געמאַכט פון Venise, שוין אין דעם XVI־ט יאָרהונדערט מיטן דער וואַרקשטאַטן פון Daniel Bomberg, די וועלט־הויפּטשטאַט פון דעם העברעאיש־ספר.

די קולטור פון מאַנוסקריפּט און פון טעקסט איז ניט געווען דער אַנטיל־שטיקל פון בלויז די עליטן. Colette Sirat האָט אַ באַוויזן ווי פיל דער שטודיום פון דעם טעקסטן מאַנוסקריפּטן — פילאָסאָפישע, וויסנשאַפטלעכע, אִקְסֶגֶטִישע — מאָגיקט מאָן סיש אָפּבויען די צירקולירונג פון די געדאַנקן און מענטשן דורכן גרענעץ פון דעם מיטל־יידיש און מאָדערנע יידיש אַלגעמיינע [Sirat, 1983]. אַ משפּחה ווי די Teichner, דורכן אירע אייִנפאָסונג אין די קהילות פון איטאַליע און מיטל־אייראָפּע, האָט געוודן באַדט אין דעם אוניווערסום ווו וויסן צו לייענען און קאָפּירן, אַ ספר האָבן, איבערשיקן אַ קאָמענטאַר האָבן געמאַכט אָיס געווארן אידענטיטעץ־צײַכנים אַזוי שטאַרק ווי דער נאָמען אָנ־זיך.

די איבערשיקן פון דער טראַדיציע — masorah — איז געווען אין דער הארץ פון דער יידישע געדאַנק. Leon Askénazi האָט אָנגעטונגען אַדער דער אַרטיקולירונג צווישן דער לעבנדיקער שומע און דעם פאַסט־געטאָן שריפט, צווישן דער אונטערוויזונג אָפּגענומען און דעם טעקסט אָפּגעהיטן [Askénazi, 1999], בעת וואס Armand Abécassis האָט אַ אונטערזוכן די דינאַמיק פון דעם ייש־שן און דער סוכן אין דער יידישער געדאַנק פון דעם מדבר פון דער שפּעט־טעג [Abécassis, 1987]. אַ שושלט אינשרײַבן אין דעם „גרויסער ספר", עס איז דער פּרעצייז אָפּקענעניש אַז די יידיש־אידענטיטעט ווערט איבערשיקן דורכן טעקסט אתי ווי דורכן בלוט — און אַז אַ נאָמען ווי Teichner איז קענטליך אָנלי אין דעם הָראיזאָן פון קולטור־שריפט.

אם מקורו של השם Teichner מצביע על מרכז אירופה והעדויות שלו על איטליה, היסטוריית המשפחות היהודיות לעולם לא עצרה בגבולות של אזור יחיד. הגלויות הצטלבו והתערבבו: נמלי הים התיכון — Livorno בראש ובראשונה — היו צומתי דרכים שבהם אשכנזים, ספרדים ו־italkim נפגשו, סחרו והשתפרו לעתים. Lionel Lévy בנה במופתר את גורלה של ה־« Nation juive portugaise » של Livorno וההשפעה שלה כלפי Amsterdam, Tunis וכל תא הים התיכון [Lévy, 1999], וכן את הכחדה האט־לאט של הקהילה הליווניה המסורתית [Lévy, 1996].

בעולם זה של זרימות, שם משפחה ממוצא גרמני יכול היה להופיע ב־Livorno, בטוניס או במקום אחר לפי רצון הברית המסחרית וההנישואין, בלי שזה יעמוד בסתירה למוצאו מתוך מרכז אירופה. כאן הזיכרון המועבר בתוך המשפחות ו־הארכיוון משיבים זה לזה — לעתים בהשתחררות, לעתים בהערות. המסורת המשפחתית משמרת לעתים קרובות את זכר מוצא « גרמני » או « אוסטרי », בעוד שרישומים קהילתיים איטלקים או ים־תיכוניים קובעים נוכחות מקומית; שני הנרטיבים, רחוקים מלהשלול זה את זה, מתארים את שני הקצוות של אותה מסלול הגירה.

העולם הספרדי של הים התיכון המערבי מציע, לשם השוואה, נקודת ייחוס מאירה. עבודות על קהילות של אלג'יריה — Tlemcen, שנחקרה על ידי Éric Botbol [Botbol, 2000], או Sidi Bel Abbès וארכיוניה הרבניים — מראות כיצד כל קהילה יצרה את זיכרונה האונומסטי שלה, נפרד מזה של האשכנזים. השם Teichner אינו שייך לעולם הספרדי זה; אך נוכחותו באיטליה, ארץ מפגש הגלויות, מזכירה כי גבולות בין עולמות יהודיים היו תמיד נשמים. פרק זה, בהצטלבות של המסורת וההארכיוון, נשאר מסדר התאימות: הוא מציע מסגרת של זרימות קוהרנטית מבלי להטעות לתת שם לפרטים שבהם החומר תועד חסר.

וואס בידייט עס צו שרייַבן דעם „גרויסן בוך" פון אַ שושלת ווו דאָס ארכיוו האָט נאָר אַ נאָמען און אַן אַטעסטאַציע? די שאלה רירט דעם האַרץ פון דער מאָדערנער יידישער קאָנדיציע. Isaiah Berlin, אין זיין עסיז וועגן יידישער אידענטיטעט, האָט געוויזן ווי אָפט זיך דער צוגעהעריקייט בויּט זיך אין דער שפאַנונג צווישן דער אומצעלונג און דער גלות, צווישן דער אײנציקערהייט פון אַן עברדן און דער אוניווערסאַליטעט פון אַ קאָנדיציע [Berlin, 1973]. אַ משפּחה ווי דער Teichner, וועלן דער נאָמען טראָגט דעם דרוק פון אַן לאַנדשאַפט פון מיטל־אייראָפּע און דעם שפּור פון אַן איטאַליעניש אָנזעצונג, אינקאָרפּאָרירט די שפּאַנונג: זי איז בײדערזײטס פון אַן פּרעציז ארט און אַלעס איינס, פארמיטלט דורך די פארברײטערונגען וואָס דעפינירן די דיאַספּאָריש ערפּרנס.

Maurice-Ruben Hayoun, רעטראַציפּירן די גרויסע מאָמענטן פון יידישער פילאָסאָפּיע, ערינערט אַז יידיש דענקן האָט זיך שטענדיק ענטװיקלט אין דער באװעגונג, בײם קאָנטאַקט מיט דער קולטור גיגאַנגן — גערמאַניש, איטאַליעניש, מיטלענדיש [Hayoun, 2023]. דער נאָמען Teichner, מאָדעסט פראַגמענט פון דער געשיכטע, קאָנדענסירט אין זיך צו אַ מערפאַלטיקייט: דײַטשער וואָרצל, איטאַליעניש אַטעסטאַציע, דיאַספּאָריש אָפּשטאָנד. דער ערליך איסטאָריקער געבט אַ סכּל אַז דאָ זענען די גרענצן פון זיין וויסן. אין דער אַבווייה פון נאָמענס־אַקטן וואָס בינדן ספּעציפיש אינדיווידואַלן, איז דאָס קאַפּיטל פּארט פון דער אַנגענומענער רעדאַקציאָנעלער קאָנידזשעקטור: עס קלעימט נישט אומצוגעשטעלן אַ גענעאַלאָגיע, נאָר צו טראַכטן וואָס עס בידייט צו טראָגן אַזאַ נאָמען אין דעם לאנגן וועג פון דעם פּאָלק פון דעם בוך.

עס איז אין דעם דאָס מזכּרון און געשיכטע טרעפן זיך. די משפּחה־מעמאָריע, ווי זי ווערט פּאַסירט פון דור צו דור, גיט דער דערציילונג; די געשיכטע, דורך דאָס ארכיוו און די קריטיק, גיט דעם קיידער און די גרענצן. Yerushalmi וואָרנט אונז אַז די צוויי סדרים פּאַסירן זיך נימאָל גנוזשע פּערפעקט, און אַז עס איז אין זייער אָפּשטאָנד אַז זיך דער אמת פון דעם יידישן פּאַסט שפּילט [Yerushalmi, 1984]. דער „גרויסער בוך" פון דער Teichner שטייט זיך אין דעם אָפּשטאָנד, ערייִ צו וואָס מען ווייס, ערליך וועגן וואָס מען ווייס נישט.

צום סוף פון דעם חקירה, דער נאָמן Teichner לאָזט זיך אַרייַנגרײַפן מיט אַ בשום קװַנטום פּון זיכערקײט. זײַן אטימאָלאָגיע פֿירט, מיטן שטאַרקן מוּמלח, צו דער גערמאַנישער וואָרץ Teich, „דער טײַך", און צו אַ סופיקס פֿון אָפּשטאַם אָדער הײנטיקייט, שטעלנדיק דעם פּאַטראָנימ אין די שיכטע צו־פּלאַץ־נאָמען און באַשרײַבנדע נאָמען פֿון אַשכנזישע ייִדן וואָס זײַנען פֿעסטגעמאַכט געװאָרן אין דער בעהמיש-מערהיש-עסטרײַכישער אָרטש. זײַן אַטעסטאַציע איז געגרונדעט אין דעם רעגיסטער פֿון Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), וואָס באַשטעטיקט די אָנווייגוּנג פֿון פֿאַמיליעס וואָס זײַנען אַזוי געהײסן געװאָרן אַף איטאַליאנער ערד. צװישן די צװײ פּאָלן — דער מיטל-אייראָפּעיִשער אָרשפּרונג פֿון דעם נאָמן און זײַן איטאַליאנער רעגיסטרירוּנג — צײַכנט זיך אַ פּראָבאַבל מיגראַציע-טראַיעקטאָריע, יענע פֿון אַשכנזישע ייִדן וואָס זײַנען אַראָפּגעגאַנגן צו די קהילעס אין צפּון־איטאַליע, און בעסונדערש צו Trieste, האַספּבוּרגער פּארט און קראָסוועג פֿון די דיאַספּאָרעס.

דאָס וואָס בלײַבט דעמונט. ווײַל עס פֿעלן אינדיווידואַלע אַקטן, דער „גרויסער בוך" פֿון דעם Teichner האָט זיך אָפּגעהיטן פֿון אַרומציווישקײט אַ מענטשן אָדער שלוכתן; ער געבט צוריק אַ גדר, אַ געאָגראַפיע, אַ קולטור. דער גדר אִיז יענער פֿון יודאַיזם פֿון דער שריפט און פֿון ציִרקולאַציע, וווּ דער נאָמן איז בײַ אַ צײַט זיקרוֹן פֿון אַ לאַנדשאַפט און שוּר פֿון אַ גָלות. עהרליך איבער זײַנע סכום־כללים, דער ספּר האָלט צוזאַמען וואָס דער אַרכיוו באַשטאַטיקט און וואָס דער טראַדיציע איבערטראָגט — גנײַ צום לערנען פֿון Yerushalmi לויט וועלן דער ייִדישער געשיכטע און זיקרוֹן, אָן זיך יאָמאָל צו צעמישן, האָלטן אָן שטענדיק צו טרייליכן.