משפּחה Schotte

דער סיד פון יעדער ערנסטער שטודיע וועגן די Schotte איז די אַנשרייבונג פון דעם נאָמען אין דעם קאַטאַלאָג פון Schaerf [Schaerf, 1925]. דיז וועַרק, וואָס איז דערשינען אין Florence אין 1925, בלײַבט איינער פון די ערשטע סיסטעמאַטישע פּרובן צו צייַלן אויף און דערקלערן יידישע פאַמיליע־נעמנס פון דער פּענינסולע. ער פאַרשטעלט דאָרטן פּאַטראָנימס פון זייער פאַרשידנע אָפׂשטאַמונגען: אָרט־נעמנס, האַנטװאַרקס־נעמנס, העברעיִשע דורכטראַנסליטערירטע נעמנס, שמאָץ־נעמנס, און נעמנס וואָס זײַנען אַרײַנגעברענגט געװאָרן דורך די סוקסעסיװע־מיגראַציע־װעלן. די אַנשרייבונג פון Schotte אין דעם קאָרפּוס דינט אַלצו צעטיקעט: עס האַנדלט זיך וואָס אָ צו אַ יידישער פאַמיליע־נאָמען פון יטאַליע, אָנערקאַנט ווי אַזוי דורך די רעפֿערענץ־לעקסיקאָגראַפיע.

די פאָרם פון דעם נאָמען זעלבסט פֿאַרדינט אַכטזאַמקײַט, אַפילו מען קען נישט אָנשיידן. Schotte האָט נישט דעם אַנטליץ פון די אַלטסטע טאָסקאַנער אָדער רוימער פאַמיליע־נעמנס; זײַן שרײַב־אַרט, מיטן דיגראַם sch, איז פּיטער אַ פֿאַרמיטונג פון אַ פֿאַרגאַנגענער דורכגאַנג דורך אַ געװמאַנער אָדער דורך די מעדיאַציע פון אַ שרײַבער וואָס איז געװאָנט צו דער נאָטאַציע. מען וועט דאָ דערמאָנען, מיט דער בכּדורדיקײט וואָס זיך דערציילט, אַז יידישן יטאַליע איז קיינמאָל נישט געװען האָמאָגען: נעבן דעם יידן italkim, וואָס זײַנען געזעסן געװען פֿון דער רומישער אַלטקײַט, זײַנען קוקוזיטירט געװען אַשקענאַזער קהילות וואָס זײַנען געקומען פֿון נאָרד די אַלפּן און, שפּעטער, סטֿדים ״Sefaradi״ן וואָס זײַנען אַוועקגעיאָגט געװאָרן פֿון Iberia. Robert Bonfil האָט געװיזן ווען טיף די יידישע לעבן פון דער Renaissance יטאַליעש איז געװען געמאַכט פֿון דערװאָס פּלוּראַליטעט פון ריטן און מעמעס וואָס זײַנען צוזאַמנשטערן געװען אין אַ זעלביקער שטאָט־געגנט [Bonfil, 1994]. דער נאָמען Schotte קּען געצייגן פון איינס פון די אינערדיקע מיגראַציעס צום יידישן גגבול — פּלאָזיבלע היפּאָטעזע, ניט דעמאָנסטרירט.

די טוגנט וואָס טראַגט דאָס קאַפּיטל איז, פֿאָר אַלץ, די פון דער דמות־מוטניק־דוס־מידער: נישט וויסן מער ווי דעם וואָס דער מקור שאָגט, און עס זאָגן. די וויסנשאַפט פון פּאַטראָנימס, ווען עס איז ערליך, דער פאָר פון דער רעגעלמעסיקײַט פּנים־טאַלמוּדער וואָס פּרעפערס דעם בתידוי teïku — «דער שיעלה בלײַבט אָפֿן» — צו דער פֿאָרציקענער סקנה. דאָס איז אַ טוגנט וואָס איז אייגן־יידיש פון דעם פֿאַרהעלטניש צום וויסן.

כדי להבין מה היה משמעותו להיות משפחה יהודית בשם באיטליה המודרנית, צריך להחזיר את ההקשר המתואר בחקר. הקהילות היהודיות באיטליה חיו, מן המאה החמש עשרה לשבע עשרה, קיום גם פורה וגם שברירי. Bonfil תיאר יהדות המושרשת עמוקות בתרבות הסביבה, שם יהודים עסקו בהלוואה בריבית, בסחר, בריפואה ובדפוס, תוך שהם שמרו על חיים עזים של לימוד וחסידות [Bonfil, 1994]. הכנסה זו לא נעשתה בלא מתח: הפרדה בגטואות שנוסדו במאה השש עשרה, צנזורה של ספרים עברים, חובת לבוש סימן מובחן.

בעולם זה, משפחה כמו Schotte הייתה חיה בקצב המוסדות הקהילתיים: בית הכנסת, ה-ḥevra של צדקה, אחוות לימוד, בית דין רבני. ההשתתפות בחיים הקולקטיביים לא הייתה סגולה אופציונלית אלא תנאי ההישרדות היהודית עצמה: הקהילה ספקה סיוע לעניים, נדניא ליתומות, הטבנת מתים, כופר שבויים. המוסדות של סולידריות אלה — tsedaka כמשפט לפני שהיא צדקה — העניקו גוף לאידיאל שהמסורת של ישראל מציבה בלב התורה: הטיפול בזולת כחובה, לא כתחושה. Armand Abécassis הראה כמה המחשבה היהודית מיסדת אתיקה לא על רחמים ספונטניים אלא על אחריות מצווה [Abécassis, 1987].

איטליה הייתה גם ערש למחשבה יהודית עדינה, שם פילוסופיה, קבלה וביאור היו בדיאלוג עם הומניזם נוצרי. Maurice-Ruben Hayoun זוכר את כוחה של פילוסופיה יהודית זו, שמן ספרד של ימי הביניים ועד איטליה של התחדשות, ביקשה להשליח בין הגילוי והשכל [Hayoun, 2023]. Colette Sirat, שחקרה פילוסופיה יהודית מימי הביניים דרך כתבי היד שלה, הראתה שאיטליה הייתה מקום גדול של העתקה, שימור והפצה של טקסטים פילוסופיים עברים [Sirat, 1983]. משפחה יהודית איטלקית שברה בקרב זה, אפילו בתנאות צנוע.

עס איז מותר, ביז כדי אַן עדיטאָריאַלער היפּאָטעזע וואָס מען הט אָנגענומען, צו פֿארבינדן דער וועלט פֿון די Schotte צו דער יידישער קולטור פֿון בוך, וואָס איז געווען איינער פֿון די גלוריעס פֿון איטאַליע העברעאיש. איטאַליע האָט פּראָדוצירט עטלעכע פֿון די שענסטע manuscrits העברעאיש illuminated פֿון יוראָפּע, ווי עס האָט דאָקומענטירט Giulia Tamani אין איר שטודיום פֿון די manuscripts דעקאָרירטע [Tamani, 2010]. די מעטירן פֿון בוך — קאָפּיסט (sofer), קליידער, דרוקער, קאָררעקטאָר, סוחר פֿון ביכער — האָבן אָקופּירט אַן דיסטינגגווישטער מקום אין די קאַמוניטיז, כּי זיי האָבן געטאָן צו אַ קוואַליטי וואָס איז הייליק: קאָפּירן די Torah, רעדאַקטירן דעם Talmud, איבערגעבן די לעטער.

גאָרנישט אין דער קוואַל פֿאַרביינדט אַקספּליציטלי די Schotte צו דעם מעטירן; די סעקציע זייענדיק אַלסאָ פֿון דער קאָנדזשעקטור, און עס מאָלט אַרויס. אָבער אוֹב יידישקייט האָט געשטעלט דער שטודיום אין דער שפּיץ פֿון איר וואַלועס, עס איז צוליב דאָס אַז דער טאַלמודיש און ליטערארישער וויסן איז דאָرטן אומנעסן אַלס אַ רעליגיעז אַקט. די קאָנסערװאַציע פֿון די manuscripts, וואָס דאָקומענטירן די פֿונדן שטאַדירט הֿיינט דורך די אינסטיטוציעס געװידמעט צו דעם העברעיש פּאַטרימאָניע, פֿאַרלענגערט דיזער טוגנד: האַלטן דעם טעקסט, עס איז האַלטן דעם בריט. דאָ, די מעמוריע פֿון דער משפּחה — אוֹב זי האָט שום וועג אנגערירט די בוך — וואָלט שנײעדלח די קאָלעקטיװ מעמוריע פֿון אַ פֿאָלק אַז מען האָט גערופֿן "דער פּיپּל פֿון דער בוך". מיר קלומען עס ניט; מיר שטעלן עס פֿאָר ווי אַ מעגלעך הוריזאָן, אין עס דיסטינגווישינג קלאָרלי פֿון דעם דאָקומענטירט.

דער יידישער יידנטום פון איטאליע איז נישט געווען אן אייל. פון דער שפעטער ענדע פון דער זעקסצענטער יאָרהונדערט אַן, ווארד דער טאָסקאנער האָפן לִיוָֹרנע, דאַנקס צו די פּריווילעגיעס פֿון די Livornine, אַ קראָספּרוד פֿון מיטלענדישן יידנטום, וואו געשטראָמט זיינען די ספרדים פֿון דער «Portuguese Nation». Lionel Lévy האָט דורכגעצייכנט די געשיכטע פֿון דער Portuguese Nation יידן וואָס האָט פֿארבינדן לִיוָֹרנע, Amsterdam און Tunis, וויבנדיג אַ נעץ פֿון האַנדל און קולטור אויף דער שטוקמאָס פֿון מיטלענדיש און Atlantic [Lévy, 1999]. לִיוָֹרנע איז געווען, לויט אַנע ארבעטן, אַ געמײנע פֿון אַ אייגנטימליכער לעבעדיקקײט, דערצוילן אַז ער הּאָט נישט הוק צו דער דעמנערונג [Lévy, 1996].

עס איז פּיקיערלעך — אָבער נישט בעווּיזן — אַז אַ יידיש איטאליענישע משפּחה זאָל זיין געווען אָנגענומן אין די סערקולאַציעס: די פּאַטרוניים זיינען געגאַנגן מיטן קויפמנים, די ראבנים, די אַלייאַנט משפּחות. דער עקאָנאָמיש פּראַקטיוויטעט פֿון יידן פֿון לִיוָֹרנע איז נישט געווען א פּשוטע סוכסתה פֿון גײן צו טראַכטן: עס האָט פּיננסד די אינסטיטוציעס פֿון וואָלטאָטיקײט, די טאַלמודישע אקדעמיעס, די רעדעמפּציע פֿון צייגן געקאַפּט דורך קאָרסאַר — איינער פֿון די מצוות פֿון צדקה דער מערסט אימפּעראַטיוו אין מיטלענדישן יידנטום. דער האַנדל האָט זיך אַזוי צובינדן געמאַכט דענער פֿון געמיינשאַפּט סאָלידאַריטעט, דעמאָנסטרירנדיג דיז צדקה וואָס, אין דער טראַדיציע פֿון ישראל, קומט זיך נישט ניק פֿון גערעכטיקייט.

די באַציִונג צום פרעמדן אָדער גם קלערט אַ סך אין דער געשיכטע. לִיוָֹרנע האָט אָנגענומן עקזילים פֿון אַלע דיאַספּאָרעס, די מאַרראַנס צוריק צום יידנטום, יידן פֿון מערבן און מאַגרעב. דיז האָספּיטאַליטעט צום פרעמדן — מצוה וויידערהאָלט אין תורה, «כי גרים הייתם בארץ מצרים» — איז געווען אַ צייכן פֿון די גרויסע האַפֿן־געמיינות. אַ שושלת אינסערטעד אין דעם וועלט וואָלט זיין, נאָענטיק אָדער ווײט, די ערביטאָרין.

די ליווָרנער און מיטלדלענדישע נעצן האבן איטאליע צו מאַגרעב פארבונדן. שטודיעס אויף די קהילות פון Tlemcen דורך Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000] און אויף דער קהילה פון Sidi Bel Abbès דורך איר ראביני אַרכיוו [Archives de Sidi Bel Abbès] צײגן די דיכטקײט פון מענשלעך און־ריטואַלן קשרים צװישן די ברעגן. פאַמיליעס פון איטאַליענישער הרקומונג, גערופן Gorneyim (פון Livourne), האָבן זיך פארצװײַגט אין שטעט פון צפון־אַפריקע, ווו זיי האָבן זיך באטיליקט אין דער ראביני, הנדל־ און צדקה־לעבן פון די לוקאַלע קהילות. אַז די Schotte האָבן אַ ספעציפיקער דרך גיפאָלגט, זאגט די מקור ניט; אַז דער איודיש וועלט וואָס זיי האָבן צוגעהערט איז דורך די סרקולאַציעס דורכפארן געװאָרן, שטעלט די מחקר פעסט.

עס איז געקומן דער XXטער יארהונדערט און זײן ברוך. דער פאַשיסטיש איטאליע האט אין 1938 געפרומולגירט די ראַסיזם-געזעצן, און די דעפארטאַציע האט די יידן פון איטאליע נאַך 1943 געשלאָגן. דער אַרבעט פון זיקרון געפירט דורך Dominique Natanson ערינערט וויפיל די אָפהיטונג פון נעמן, פנימער און גורלים איז געװאָרן, נאכן Holocaust, אַ פידאַגאָגישע און מאָראַלישע פליכט [Natanson, 1997]. דאָ, די ווערט וואס זיך ברייטן איז דער זיכרון ווי טרייווּ: בנשום, זיך ערינערן, איבערגעבן. עס איז דער סך־הכל פון בibleic Zakhor וואס Yerushalmi האט אויפגעשטעלט אלס שליסל פון דער יידישער עקזיסטענץ — דער זיכרון דאָ ווערט געלעבט ווי אַ רעליגיעזער אימפעראַטיו פֿר גאנץ פאָלק [Yerushalmi, 1984].

אין פנים צום פרוווע, האט די יידישע טראַדיציע געמעדיטירט די בעצוגנעניש צו מלחמה און צו ווילד געליטן ניט ווי גזרה אבל ווי קול צו דער האילוקונג פון לעבן. Leon Askénazi האט געלערנט אַז די יידישע טרייווּ נאכן קאטאַסטראפע דרעטש זיך צו חזור אויף דעם דרד פון איבערגעבן ווו ער איז אָפגעריסן געװאָרן, מאַכן פון דער סורוויװאַל אַ ריקאָנסטרוקציע [Askénazi, 1999]. אַ שושלת געהײסן צװישן די יידן פון איטאליע טראָגט, דורך אירן נאָמען אַליין, די לאַסט: יענער פון די אומגעקומענע און יענער פון די קאָנטיניוטארס.

וואס בלײַבט, אַמ ענדע פון דעם חקירה, כאָס דאָס אַרכיוו שװײַגט? בלײַבט דער נאָמן. און דער נאָמן, אין יידישקײַט, איז נישט גארנישט: ער איז דער ערשטער ירושה, יענער וואָס באַנדט אַ לעבנדיקן צו אַ קײַט פון דורות. די מסורה פון ישראל לערנט אַז טראָגן דעם נאָמן פון די טאָטים, דאָס איז טראָגן זייער זכרון און די אַנטװאָרטונג עס אַרױסצופירן.

דער קאָפּיטל דער איז ממקור אין דער מזמורת וואָס איז דורכגעגעבן מער ווי אין דער געשיכטע וואָס איז באַשטאַטיגט, און ער נעמט עס אָן. ער זאָגט וואָס אַ משפּחה טוט מיטן נאָמן: זי ווערט פּאַר אים אַנטװאָרטלעך. Armand Abécassis האָט געװיזן אַז יידישקײַט דענקט די אָדנות נישט ווי אַ הקנין נאָר ווי אַ משימה וואָס איז באַקומן [Abécassis, 1987]. אַ שושלת Schotte, ווי יעדע שושלת יידיש, וועט האָבן געהאַלטן דעם נאָמן צװישן צװאַ שװיגן — דער איז פאָרן פאָר דער עדות, דער נאָך — און וועט האָבן עס דורכגעגעבן. דער האַמבלע געטרײַלקײַט צו דער דורכגאַבע, אָן גלאנץ, אָן מאָנומענט, איז טאָמער די מדה וואָס איז דער מערסט קעסיידער יידיש: דער פון יענע וועלכע די געשיכטע האָט נישט געהאַלטן די מעשים, אָבער דעריבער אַז זייער דורכהאַלטונג האָט געמאַכט אַז אַ נאָמן מן העברית שטײַט נאָך.

פון דער שושלת Schotte האט דאס אַרכיוו געליווערט נאָר איין זיכער אַנקערפונקט: איר איינשרייבונג צווישן די ייִדישע נעמען פון איטאַליע וואס זענען פאַרצייכנט געווארן דורך Schaerf אין 1925 [Schaerf, 1925]. אַלץ וואס איז מער האָלט מיר אויף דער עירלעכקייט פון דעם רענג: מיר האָבן דעם נאָמען צעליכטיקט דורך דער וועלט וואס האט עס געטראָגן — די ייִדישקייט פון איטאַליע אין דער Renaissance, די קולטור פון דעם בוך, די Portuguese Nation פון Livorno, די דיאַספּורעס פון Mittelmeer, די פּרובירונג פון דעם יארהונדערט — און האָבן אויף יעדן שריט אונטערשיידן דעם דאָקומענטירטן פון דעם שכלי און דעם איבערגעגעבנעם.

אויב מע דארף בענעמן, צווישן אַלע, די מדה וואס דיזע שושלת וועט אַמ בעסטן אויסגעדריקט האָבן, עס איז נישט קיין גבורה און נישט קיין יחידי שום וואס די מקורות וועלן ערלויב אַטריביוט: עס איז די פּעיוטות פון דער משלוח. נישט רומא, נאָר אוועקהאַלטencje; נישט דעם דענקמאל, נאָר דעם נאָמען באהיטן און צוריקגעגעבן. אין דעם, די סתם געשיכטע פון די Schotte פאָרייניקט זיך מיט די קאָלעקטיווע זיכרון פון ישראל, דעם פּעולה וואס האט געמאכט פון Zakhor — „געדענק דיך" — דעם נערוו פון זײן עקזיסטענץ, און פון דער פּשוט קאָנטינואיטעט פון די דורות אַ אַקט פון גלויבן [Yerushalmi, 1984]. דאָרט ווו די אַרכיוו שווייגט, שפּרעכט דער מסורה נאָך: זי זאָגט אַז אַ נאָמען וואס איז משלוח געווארן איז שוין אַ נציחות קעגן די פארגעסנות.