משפּחה Schildkraut

דער פאַמיליע־נאָמען Schildkraut געהערט צו דער קאַטעגאָריע פון יידישע נאָמען, וואָס מען רופט זיי «קינסטלעכע» אָדער «דעקאָראַטיווע», ווען דער וויסנשאַפטלעכער שטודיום פון נאָמנקלאַטור האָט איינגעשטעלט זייער אָנטשטיינוננג אין קאָנטעקסט פון דעם געזעצן פון פאַמיליע־נאָמן־געבונג. אין מאָדערנער דייטש ווי אויך אין יידיש, לייענט זיך די צוזאַמענשטעלונג ערשטנס ליטעראַלישער וויזע: Schild מיינט דעם «שילד» אָדער דעם «צייכן», Kraut מיינט דעם «קרויט» אָדער דעם «קאָל». אָבער דער לעקסיקאַלי־שטאָטוס פון דעם וואָרט אײַנווײַזט אויף אַ דער עמעס צואָלאָגישער וויר־קלִיכקײַט: דער נאָמען איז געמאַכט אָן אַ גערמאַנִיזירטער פאַריאַנט פון יידישן shildkroyt, וואָס מיינט «פלערד» אָדער «סאָלדאַטצ־פיש» [Dictionary of American Family Names]. דער נאָמען געהערט אַלסע צו דער זעלבער סעמאַנטישער פאַמיליע ווי אַנדערע אַשכנזישע פאַמיליע־נאָמען, וואָס מען האָט אָנגענומען פון דיר טיער־ ריך אָדער פלאַנצן־ריך, קאַטעגאָריע וואָס איז אָפט רעגיסטרִיט אין אויטאָריטעטער וערטערביכער [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

דער נאָמענס־בילדונג איז נישט קיין צופאַל. זי וועט אַרײַנגעפאָן אין דער גרױסער באַװעגונג פון געבונג פון פאַמיליע־נאָמען, וואָס אַנהױבנדיק פון שפּעטן אַטھוערן יאָרהונדערט, צװאַנג דעם פאַמיליעס צו איבערנעמען אָדער קריגן אַ פעסטער נאָמען. אין דער גערמאַנישער לאַנדשאַפט און גאַליצישער, די צוזאַמענגעשטעלטע נאָמען פון דײטשע שורשן — אָפט פונקט דעם יידישן פאָרם — מערן זיך, מעינמאָל געװוילט דורך די אינטערעסנטן, מעינמאָל אָנגעלױגט דורך אַפיציאַלן. די וועִרק פון Alexander Beider אָיף דער פאַמיליע־נאָמען פון גאַליצן, דעם היינפּ אַסטעדום פון פוילן און דער רוסיישער אימפּעריע, ווי אויך יענע פון Lars Menk אָיף די יידיש־דײטשע נאָמען, האָבן סיסטעמאַטיזירט די אַנאַליז פון דעם נאָמנקלאַטור־שיכטן און ערלױבן צו פאַרקנופּן Schildkraut צום רעגיסטער פון יידיש־דײטש און יידישן [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

אַז דער נאָמען פון אַ «פלערד» איז געװאָרן פעסטגעמאַכט ווי אַ עסקנדענץ־פאַמיליע־נאָמען האָט גאָר נישט קיין קונציק: דער אָרגאַנִיזאַציע־טראַדיציע און די יידישע ייט־גיפול זײַנען געװען אין אַ זעלבער ליזשווה־מאַטריץ, וואו דער אַלטעגליקער וואָרט און דער אָפיציאַל־רעגיסטער וואָרט קומן פון אַ געמײנשאַפטלעכער גערמאַנישער שאַץ. יידיש, שפּראַך פון פיוזיע מיטצו גערמאַנישן, העברעישן־אַראַמישן און סלאַװiשן קומפּאָנענטן, גיט גערעכט דעם קאָנקרעטן און בילדליכן וואָקאַבולאַר וואָס האָט געפוטערט די נאָמנקלאַטור פון אַשכנזים [Baumgarten, 2002]. דער נאָמען Schildkraut איז אַלסע, פון אַנהױב, אַ שטיק פון יידישער שפּראַך וואָס איז געװאָרן קריסטאַלִיזִיט אין פאַמיליע־אידענטיטעט.

אם אטימאָלאָגיע פון די נאָמען איז פעסט פארגעשטעלט, דעם גיאָגראַפיע דארף מער זארגפאָלקייט. דער יידיש און יידיש-דײַטש כאַראַקטער פון דעם פאַמיליען-נאָמען אָריענטירט זײַן אָרט-שטאָט צו דער מיטל- און אָסט-אַשכּנזער שפּער: די לענדער פון די הױסבורגס — גאַליציע, בוימן-מערן, אָסטרײַך — און די שכּנים-געגנטן פון פוילן, רומעניע און דעם רוסישן אימפּעריום, וואוּ די גרויסע לעקסיקאָנס פון Beider צעלן די יידיש-פאַמיליען-נאָמענס לאָנד אױף לאַנד [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. די פאַרשפּרייטונג פון אַ נאָמען אַזוי דורכזיכטיק, געבויט אױף דײַטשע שורשים, איז קאָוידינאַציע מיט אַן אָרט-שטאָט-אָנהייב געלאָגן אין דער דײַטש-רעדנדיקער שפּער פון מיטל-אייראָפּע.

די יידיש-מיגראַציעס פון די XIXטן און XXטן יאָרהונדערטן האָבן טאָן דעם נאָמען צעווייטערט אַראָב פון זײַן אָנהייבס-שפּער. מען פּינט עס יקציון אין לאַטיין-אָמעריקע: לויט די מיטלען פון יידיש געניאָלאָגיע, די גרויסע מערהייט פון ארגענטינער יידן האָבן קומעץ פון אַשכּנזער אימיגראַנטן פון פוילן, ליטע, רוסלאַנד, דײַטשלאַנד, רומעניע אָדער אוקראַינע, וואס האָבן פאָרלאָזן די שטעטלעך פון אָסט-אייראָפּע [Hebrew Surnames]. דער פאַמיליען-נאָמען Schildkraut איז טײל פון דעם דיאַספּעריקן באַוועגונג וואס, אין צוויי אָדער דריי דורות, האָט געשיקט גאַנצע משפּחות פון מיטל-אייראָפּע צו די אָמעריקעס.

די איטיניראַנץ איז ניט בלויז דעמאָגראַפיש: זי איז קאָנסטיטוטיוו פון דער יידישער קולטור זעלבסט, דערן אָרטער זײַנען געפלאָגן אַחוק דער פאָלגונגען, דער עקאָנאָמישן מעגליכקייטן און די גרויסע מיגראַציע-וועלן. די יידישע ציווילל איז זיך טעלעדאָגן ווי אַ קולטור פון מאָביליטעט, געטראָגן דורך קהילות געבונדן פון קאָנטינענט צו קאָנטינענט [Katz, 2004]. דער נאָמען Schildkraut, געבוירן אין דער דײַטש-יידישער רוים, האָט געפאָלגט די מיגראַציע-וועגן ביז דערשטיקן אַ שטערן-נאָמען אױף די נ-יאָרק און האָליוווד שפּילשטעטס, דער סימבאָל פון אַ משפּחה פון קינסטלער. די גיאָגראַפיע פון דעם נאָמען פאַפּאָס זייער די גיאָגראַפיע פון דער אַשכּנזער וועלט: אַ רוים-פלוסן, טראָגן צווישן דעם מיטל-אייראָפּעישן אָנקער און די טראַנסאַטלאַנטישע פאַרשפּרייטונג.

צו פארשטײן דעם פאַמיליע־נאָמן Schildkraut מוז מען אים אַרײַנשטעלן אין דער ציווילִיזאַציע וואָס האָט איהם געגעבן זײן שפּراַך. יידיש איז נישט געווען קיין אַפֿשר דיאַלעקט, נאָר דער טרײַבער פֿון אַ גאַנצער קולטור — רעליגיעז, ליטעראַטור־מעסיק, טעאַטערלעך און פּאָליטיש — וואָס האָט זיך פּריקשן פּונקט צווישן דער סוף פֿון דעם XIX יאָרהונדערט און די 1930ער יאָרן. דעם דור האָט מען געזען אַ אַמתּנער קולטור־אַופּשטאַנד ביי יידן אין מיטל־ און מזרח־אייראָפּע, ווו די שפּראַך איז געווארן דער תּחת פֿון אַ ליטעראטור, אַ פּרעסע און אַ בנין־לאום־איידענטיטעט [Bechtel, 2002].

די מאָדערנע יידישע ליטעראטור, פּארקערפּערט דורך די „קלאַסיקער" Mendele Moïkher-Sforim, Cholem Aleichem און Y. L. Peretz, האָט געגעבן דער דעם לשון־עם איִן נאָבעלטײט־בריוו און געמאַכט זי צו אַן אָרגן פֿון קינסטלעריקער אויסדרוק אין עצמו [Frieden, 1995]. דערווײל האָט די יידישע פּראָזע זיך אָנגעטראָפֿן מיט די טראַנספֿאָרמאַציעס פֿון דער מאָדערניטעט, מיט די קריזיסן פֿון לאַנד־קשורים, שטאָט־ווערונג און עמאַנציפּאַציע, אין די יאָרן וואָס האָבן פּרידמאָלט דער Ershter Velt־milkhome [Krutikov, 2001]. די יידישע פּרעסע, פֿון דער רוסישער אימפּעריע ביז אַמעריקע, האָט שפּילט אַ פֿאָראַנשטעלנדיקן רואָל אין דער פֿאָרמיּרונג פֿון אַ מאָדערנער יידישער פּובליקום [Stein, 2004].

עס איז אָבער דער טעאַטער וואָס האָט אָנגעבאָטן דעם מערסט־אויפּהעלנדיקן קאָנטעקסט פֿאַר די Schildkraut־שושלה. דער מאָדערנער יידישער טעאַטער, געבוירן אין דעם לעצטן דריטל פֿון דעם XIX יאָרהונדערט, האָט זיך גיך אָרגאַניזירט אין אַ האָפּטזאַך־קינסטלעריקער אינסטיטוציע פֿון דער יידישער וועלט [Quint, 2019]. עס איז געווען דער עַלדוקגראָד פֿון אַ קינסט־ספּאָרטישקײט: טרופּעס ווי די Vilna Troupe האָבן געטראָגן דעם יידישן רעפּערטואַר פֿון שטאָט צו שטאָט, פֿון לאַנד צו לאַנד, און פֿלאָכטן אַן אמתּנער „יידישער אימפּעריע" אִיברנאַציאָנאַל [Caplan, 2018]. די וועלט־היסטאָריע פֿון דעם טעאַטער — פֿון די קאָנצערטן־קאַפּעס אין Bukarest און Odessa ביז צו די זאָלן אויף דער Second Avenue אין New York — צייכנט אַ „קאָנסטעלאַציע פֿון אומבאַשטיקע שטערנער", לויט דער פּאַרשפּראכנטער פֿאָרמול פֿון די היסטאָריקער פֿון דער יידישער שפּילשטעט [Sandrow, 1996]. עס איז אין דער מאַטריץ — דער פֿון אַן אומבאַשטיקער יידישער קינסט, מולטי־לשונות און פֿאָלקישער — אַז דער נאָמן Schildkraut וואָלט געוואָרן בענעװעט.

די מערכדיקסטע פיגור פון דער שושלת איז דער קאָמעדיאַן Rudolph Schildkraut. Rudolph Schildkraut (27 אַפּריל 1862 – 15 יולי 1930) איז געווען אַן יידישער טעאַטער־ און פילם־אַקטיאָר פון עסטרײַך [Wikipedia — Rudolph Schildkraut]. זײַן בায়אָגראַפישער וועג פַּסקווילט אַליין די געאָגראַפיע פון דער יידישער וועלט פון זײַנע צײַטן. געבוירן אין Constantinople, אין דער Ottoman אימפיריע, אין מיטן אַ פאַמיליע פון יידן וועלן די עלטערן האָבן געהאַלטן אַ האָטעל, ער איז אָפגעוואַקסן אין Brăila, אין Roumanie [Wikipedia — Rudolph Schildkraut]. עס איז אין Vienna וואָס ער האָט באקומען טעאַטער־לעקציעס פון Friedrich Mitterwurzer [Wikipedia — Rudolph Schildkraut].

זײַן אייראָפּעישער קאַרירע האָט אים געפֿירט צו די גרויסע דײַטש־שפּראַכיקע בימות. ער האָט געשפּילט אין Vienna, אין Hamburg און אין Berlin, און ער האָט זיך אָנגעשטעלט אַלס אַ טרײסטער אָן דער דײַטשער בימה דורך זײַן ינטערפּרעטאַציע פון Shylock, וועלן בליבן איינער פון זײַנע גרויסע ראָלן [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut]. אַן אַנדער נאָטאַבלער כאַראַקטערױזאַציע איז געווען די פון Jankel Shabshowitz — צענטראַלער כאַראַקטער פון דער דראַמע Gott der Rache („דער גאָט פון דער נקמה") פון Sholem Asch [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut]. דער רעפּערטואַר איז סיגניפיקאַנט: דורך Shylock, דעם יידן פון Shakespeare, און דורך די כאַראַקטערן פון מאָדערנער יידישער דראַמאַטורגיע, האָט Rudolph Schildkraut פֿאַרקערפּערט אויף דער בימה די טענזיעס פון דער יידישער אייראָפּעישער קאָנדיציע.

זײַן טראַדזשעקטאָריע שטעלט אים צו דער שיתוקי דעם דײַטשן גימנאַזיום־טעאַטער און דער יידישער פּאָפּולער בימה, צוויי אוניווערסן וואָס די יידישע קולטור־רענאַסאַנס האָט געמאַכט צו דיאַלאָגן [Bechtel, 2002]. נאָך זײַנע אייראָפּעישע הצלחות, ער איז אַװעק קיין אַמעריקע, וואָ זײַן קונסט האָט געפֿונען אַ נײַעם פּובליקום בין דער אינטענסיװ יידישער טעאַטער־לעבן פון נ"יאָרק, באָװ ער טורנט זיך צו קינאָ. אין קינאָ, ער איז געווען באַקאַנט פֿאַר His People (1925), The King of Kings (1927) און The Country Doctor (1927) [IMDb — Rudolph Schildkraut]. ער איז געווען משלח מיט Ernestine Weinstein [IMDb — Rudolph Schildkraut]. זײַן קאַרירע אילוסטרירט באַדײַטנדיק דער איטינעראַנץ סטימעס פון דער יידישער דראַמאַטישער קונסט פון דער צײַט [Sandrow, 1996], [Caplan, 2018].

דער זון פֿון Rudolph, Joseph Schildkraut, פֿארלענגערן און פֿאַרגרעסערן די בּרוימעס פֿון דעם נאָמען אויף דער וועלטלעכער בֿינע. Joseph Schildkraut (22 מערץ 1896 – 21 יאנואר 1964) איז געווען אַן אָסטרו־אַמעריקאנער אַקטיאָר [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. זיין אַוסביל‍ן איז געווען געשטעלט אונטער דעם דופּלטן צייכן פֿון פֿאָטערלעכע ירושה און אַמעריקאנער יהעם: ער איז צוגעקומען צום זיין פֿאָטער, דעם אַקטיאָר Rudolf Schildkraut, בּיים זיין ערשטע אַמעריקאנער טור אין 1910, און עס איז דאָרטן געבליבן צו לערנען בּיים American Academy of Dramatic Arts [Britannica — Joseph Schildkraut].

זיין אַנערקענונג איז געקומען פֿון האָליווּד. ער האָט געווינען אַן אָסקאר פֿאַר זיין אַוספֿירונג פֿון קאַפּיטאַן Alfred Dreyfus אין דעם פֿילם La Vie d'Émile Zola (1937) [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. דער Academy Award האָט בּעלוינט די בּעסטע צווייטע מענערלעכע ראָלע פֿאַר זיין אַנקערפּערונג פֿון Dreyfus [Hollywood Walk of Fame]. די ברירה פֿון דער ראָלע איז נישט אַמתלה: דורך געבן פּלײַש צום קאַפּיטאַן Dreyfus, דעם אידישן אָפֿיציר וואָס איז צואונרעכט פּאַסקנט געווען, Joseph Schildkraut האָט געברײַנגט צום סקרין איינעם פֿון די גרונדפּילער־עפּיזאָדן פֿון מאָדערנער אידישער זיכערוניס. ער האָט פֿאַרמערט אַנאָך נאָם דורך שפּילן דעם אַמביציאָזן דוק פֿון אָרלעאַן אין דער היסטאָריסער סקרין־סאַגע Marie-Antoinette, מיטן Norma Shearer, Tyrone Power, John Barrymore און Robert Morley [Hollywood Walk of Fame].

זיין קאַריערע האָט געקענט אַ צווייטע מעמאָריעלע שפּיץ מיט אַ ראָלע וואָס איז אונצעטרענליך פֿון דער Shoah. ער איז നznomineert געווען פֿאַר אַ Golden Globe פֿאַר זיין אַוספֿירונג פֿון Otto Frank אין דעם פֿילם Le Journal d'Anne Frank (1959) [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. אַנקערפּערן דעם פֿאָטער פֿון Anne Frank, דער איינציקער סורװיוור פֿון זיין משפּחה, איז געווען גלײַך צו אָנטופּן דער פֿיגור פֿון זיכערוניס און טרויער אין דעם האַרץ פֿון דעם 20טן יאַרהונדערט פֿון אידישער געשיכטע. פֿון Dreyfus ביז Otto Frank, Joseph Schildkraut האָט אַזוי געלידן זיין צוגן צו צוויי זימלים פֿון אידישער געשיכטע — דער אַנטיסעמיטישער אומגערעכטיקײט פֿון דער Belle Époque און דער פֿאַרניכטונג פֿון דער Shoah —, מאַכנד דעם נאָמען Schildkraut אַ וועקטאָר פֿון מעמאָריעלער אַרידערטראַגונג אויף די סקרינס פֿון דער גאנצער וועלט.

די Schildkraut־שלאַכט, רידוצירט דאָ צו איהרע צוויי בעסטער־דאָקומענטירטע פיגורן, ביטן אַן אַרעסטירנדיק קונדענס פון מאָדערנע יידישע טראַיעקטאָריעס. די ביאָגראַפיע פון Rudolph — געבוירן אין Constantinople, אַרויפגעוואָקסן אין Roumanie, באַשולט אין Vienna [Wikipedia — Rudolph Schildkraut] — אַלסדאַן אַקטיוו אין Hamburg, Berlin און New York, ציכנט אַלײן די מאַפע פון דער אַשכנזיער וועלט: יענע פון אַ דיאַספּאָרע געבונדן דורך די שפּראַכן פון יידישקײט, דײַטש און יידיש, און דורך די מאָביליטעט פון קינסטלער [Caplan, 2018]. דער קודום פון טאָטן צו זון, פון דער ווינער שטאַג צו דער האָליווודער שקרין, אילוסטרירט די מיגראַציע פון יידישן קינסטלערישן קאַפּיטאַל פון מיטל־אירופּע קײן אַמעריקע, וואו די יידישע קולטור געפינט איין פון אירע לעצטע גרויסע שטוביעמס איידער די קאַטאַסטראָפע [Katz, 2004].

די רעפערטוואָר אַליין פון די זיי קאָמעדיאַנטן אַנטהיילט אַ דיאַלאָג צווישן טראַדיציע און אַרכיוו. אין אינטערפּריטירן Shylock און דעם Jankel פון Sholem Asch, שטעלט Rudolph Schildkraut אין דעם צענטער פון זיין קונסט די רעפּרעזענטאַציע פון דעם יידן — יענע ארבגעראָביט פון דער אידעאַלישער ליטערן אַטור און יענע שמיידט דורך די מאָדערנע יידישע דראַמאַטורגיע [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut], [Quint, 2019]. אין אינקאָרפּורירן Dreyfus און Otto Frank, געבט Joseph Schildkraut פּנים צו די צוויי הויפּטלעכע טראַװמעס פון דער הײַנטיקער יידישער דנקוואָניק [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. דער טעאַטער און דער קינאָ ווערן אַלזאַ אָרטן וואו די קאָלעקטיווע יידישע דנקוואָניק זיך ווידער שפּילט און ווערט איבערגעגעבן, אין דער קרייצונג פון עדות און פיקציע.

אויף דעם פּונקט, די אָנאָמאַסטיק און די ביאָגראַפיע ענטפער אַיינאַנדער אָן זיך צו פארווירן. דער נאָמען, קומנדיק פון יידיש shildkroyt, « סכלפּ » [Dictionary of American Family Names], געהערט צו דער פּאָפּולאַרער און קאָנקרעטער שיכטע פון דער שפּראַך; די מענער וואס האָבן עס געטראָגן, זיי האָבן געקאָנט עס טרાַנספיגוריר צו אַ צייכן פון דעם אַלגמיינעם. מען דאַרף אָבער זיך היטן פֿון רעקאָנסטיטוירן אַ קאָנטינועטיק גענעאָלאָגיע וואס בינדט מיט זיכער אַלע Schildkraut־פאַמיליעס: אין דער אָפּزענץ פון באַוואַהרטע אַקטן, בלייבט נאָר דער פילאַל־בונד צווישן Rudolph און Joseph געשטאַװן, בשעת די משפּחה־באַציִונג מיטן אנדערן טרעגערס פון דעם נאָמען געהערט צו פּרודענטן וודעניש [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. עס איז אין דעם טענשאָן צווישן דער טרנספּאַרענץ פון דעם נאָמען און דער אָפּאַקיטעט פון די פילאַציעס אַז עס וויילט דער העדנבקײט פון גאנצער פאַמיליעס־היסטאָריע.

דער נאָמן Schildkraut קאָנדענסירט, אין צוויי סילבן יידיש, אַ גאַנצע טייל פון דער אַשכנזיסטער היסטאָריע. נאָמן «קינסטליך» געשמידט אין דער מאַטריץ גערמאַנו-יידיש און בעדייטנדיק «סכלבה» [Dictionary of American Family Names], ער איז געבוירן געווען צוויי־שנייט אין דער עלבמענדל פון דער האַבסבורג אַמט און מיטל־אייראָפע, איידער ער האָט געפאָלגט די מיגראַציע-דרכים פון דער יידישער וועלט קיין אַמעריקעס [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands], [Hebrew Surnames]. זיין שפּראַך פון אָריגין, דער יידיש, איז געווען דער פאָרשטעלער פון אַ גאַנצע ציוויליזאַציע — ליטעראַרישער, זשורנאַליסטישער און טעאַטראַלישער — וואָס דער אָפּגיפט האָט זיך צוזאַמנגעפאָלן מיט דער קולטור-עֲלִייה יידישער פון דער דרייַ־שניט פון דער צוואַנציקסטער יאָרהונדערט [Baumgarten, 2002], [Bechtel, 2002].

בעטראָגן דורך Rudolph און Joseph Schildkraut, האָט דער פאַמיליע־נאָמן געווען אַ שפּיל־נאָמן פון אינטערנאַציאָנאַלער גרייטקייט, פאַרבינדנדיק די טראַגעדיע גערמאָנישער, דאַס דראַמע יידיש און דער קינאָ האָליוואַד [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut], [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. דורכן Shylock, Jankel Shabshowitz, Alfred Dreyfus און Otto Frank, האָט די דינאַסטיע געליהן אייער פורמעס צו די גרויסע פיגורן פון דער מאָדערנער יידישער לאַגע, פון דער אַנטישמיטיזם פון דער Belle Époque ביז דער זיכרון־מענטשאותם פון דער Shoah. אָלזא קעדער דער «גרויס בוך» פון די Schildkraut איז ער נישט בלויז די כראָניק פון אַ משפּחה: ער איז דער שטרוקל, אין אַ שפּיגל פון שטוב, פון דער נומאָדיזם, דער שאפּונג און דער זיכרון פון אַ פעלק.