משפּחה Samuel (Érythrée)

דער קרדל פֿון דער יידישער קהילה אין עריתריאה געפינט זיך אויף דער אנדערער זײַט פֿון דער רויטער ים. די סינאַגאָג פֿון Asmara איז געווען, לויט די קוואלן, דער איינציקער קום־שטאָט פֿון אַ קלײַנער קהילה, וואָס קומט פֿון דער אַראביש־פּנינסולע און איז אַנגעזעצט געווארן הויפּטלעך אין Massawa און אין Asmara, הויפּטשטאָט פֿון דער איטאליענישער עריתריאה [Synagogue d'Asmara]. דיזע פֿונדאַמענטאַלע דאַטע לייטט אַלע לעקירות פֿון דער שושלת Samuel: דערע קדמונים זײַנען געווען וואָלמעסטנס יידן פֿון Aden און דעם Yemen, דערן קאָמערציאַלע געשיכטע איז זיך אַנגעהיקט צו די שיפֿ־דרכים וואָס האָבן פֿארבונדן Aden, Massawa און די הויכע טאַבאָרן.

Massawa, הייס און פֿיברישער האָפן פֿון דער קוסט, איז געווען דער ערשטער אַרײַנגאַנג. פֿון דאָרטן זײַנען דער יידישע סוחרים, דורך די מעגלעכקײטן פֿון קאָלאָניאַלן האַנדל — שמאַטער, קאָווע, זיפירן, מעטאַלן — אַרויפֿגעגאַנגן קיין Asmara, שטאָט אויף דער הייך מיט געמאַסיקטער קלימע, ווען די איטאליענער האָבן דאָס צו איר אַדמיניסטראַטיווער הויפּטשטאָט געמאַכט פֿון 1890 אַן. דער פּאַטראָנום Samuel, וואָס איז פּיקיל אין די קהילות פֿון דעם Yemen און Aden, גייט נאַטירלעך אַרײַן אין דעם באַוועגן. די סיפֿרדישע און מיזרחית־לאַנדער גענעאָלאָגיע, וי מען דאָקומענטירט דאָס אין די היינטיקע קהילות־באַזן, באַשטעטיקט דעם אומלויף פֿון סיידן וואָס גאַרנט צווישן די ברירן פֿון דער רויטער ים [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua].

דיזע מיגראַציע איז נישט געווען אַ צעברוך נאָר אַ פֿאַרלענגערונג. די יידן פֿון Aden האָבן אין Asmara באַהאַלטן איך[^1] ייִדישקײטן — אַ יודאיזם פֿון יעמנית־בעלדי־טראַדיציע —, די שפּראַך (דער יידיש־ערביש־יעמנית, וואָס איז מעט־מעט קיין איטאליעניש דערצו אָנגעווארטן), און די פֿאַמיליאַלע נעץ וואָס גײן איבער זיך על פּני ים. די לאַנגע געשיכטע פֿון דעם דרום־יודאיזם, וואָס איז באַצייכנט מיטן קאָעגזיסטנץ און ריייביש מיטן יסלאם און כריסטנטום, גיט דעם הינטערגרונט פֿון דיזער מיגראַציע: די יידן זײַנען דאָרטן אָפט געווען אַ מיניאָריטעט פֿון סוחרים דערן סטאַטוס האָט געשוקלט צווישן טאָלעראַנץ און אַנזיכערקײט [David Nirenberg, Neighbouring Faiths, 2014]. אין דער סוף פֿון דעם XIX יארהונדערט האָט די איטאליענישע עריתריאה אַ רעליטיוו־אָפּגעשיצטן רייַם אַנגעבאָטן, וואָס איז געווען גינעם פֿאַרװײַלן פֿון פֿאַמיליען ווי די Samuel.

[^1]: לויט יידישער גראַמאַטיק, קענט מען אָך דאָס סאָגן „זייער" אָדער „די איִרע"; דאָ בעסער: „די יידן פון Aden האָבן באהאלטן אירע ייִדישקײטן"

דאס יאָר 1906 מאַרקירט די אינסטיטוציאָנעלע קאַנסעקראַציע פון דער קהילה. אין 1906 איז די Asmara שול געווען פארטיקט אין Asmara, דער הויפטשטאַט. זי האָט אַ הויפט־קדוש וואָס קען אופנעמען ביז 200 מענטשן, לערנ־צימער און אַ קליין יידיש בית־קברות [History of the Jews in Eritrea]. דער בנין איז געווען דאָס האַרץ־שלאַג פון דער לאקאַלער יידישער לעבן, און מען קען ארויסנעמען אַז די Samuel שפּחות זענען דאָרטן געווען טרוי — ביי די תפילות, ביי די חתונות, ביי די סעודה־שטינדן פון דער לעבן.

די שול איז נישט געווען בלויז אַ בית־תפילה: מיטן לערנ־צימער, האָט זי געזיכערט די הנחלה פון העברית און פון דער תורה, קאָנדיציע פון העברחוק פון אַ ווילקירלעך קהילה אינעם מיטן פון אַ אַסּתּניש לאַנד. ביז די יאָרן 1950, האָט די יידישע קהילה פון Asmara געהאַט קרוב 500 מענטשן פֿאַר קרוב אַ מיליאָן אֵרִיתְרְּית [Synagogue d'Asmara]. דיזע אַלטקלענסטע פּראָפּאָרציע — אַ האַלב־טויזנטל פון דער באַפֿעלקערונג — זאָגט גנוג וועגן דער דעמאָגראַפישער צערבּרעכלעכקייט פון דער קהילה, און וועגן דער לעבנס־נוטווענדיקייט פון דער קינין און דער משפּחה־נעצווערק צו דער בעשיצן. די Samuel האָבן זיך איינגעשריבן ווי איינע פון די ממוצא־משפּחות פון אַ וועלט וואָס יעדער האָט זיך געקאנט.

דער קליין יידיש בית־קברות פון Asmara, דער ווערט דערמאָנט אין די קוועלן, בלייבט דער דויערנדסטער מאַטעריעלער עדות פון דיזער נוכשליק. אַ יידיש בית־קברות אין Asmara האַלטן די נעמען פון דאָרות אַרײַנגעווארצעלט אויף די האָכע־בערגער. עס איז דאָרטן, לויט אַלע אָבּמאָגליכקייט, אַז די ערשטע Samuel פון Eritrea זענען אָנגעליגן, דער זייער צום־שטיינער — אָפט צוויי־שפּרַּאכיג, עברית און איטאַליעניש — דערציילן אין דער שומנות פון דער מסע פון אַ משפּחה וואָס איז פֿאַר געגאנגן פֿון דער ערביש־האַלביזעל קיין דער האַרץ־שלאַג פון דער איטאַליעניש אָסטאָן־אַפריקע. די מצבה־שריפטלעך, אין דער יידישער וועלט, איז פֿון אַלעמאָל געווען אַ אַרכיוו־סטיק פון דער משפּחה־זיכרון, כמו וואָס דער אַטעסטן פון דער קומוניטעטן פון דער מיטלנדיש דיאַספּאָרע [Tessa Rajak, The Jewish Dialogue with Greece and Rome, 2001].

די געשיכטע פון די Samuel פון Asmara איז געווען אומצושיידיק פון דער געשיכטע פון Eritrea איטליענית, דעם פראָטעקטאָראַט פון 1890 ביז דעם צופאַל פון דער קאָלאָניאַלער אימפעריע אין 1941. די קהילה האָט קיין שום בֿמערקלעכן וואַקסטום אין די צװײ־וועלט־מלחמע־יאָרן. אין די 1930ער יאָרן איז די יידישע קהילה געוואָרן פארשטערקט ווען פילע אייראָפּעישע ייִדן האָבן עמיגרירט קיין Eritrea צו אנטלויפן פון די נאַצי פּערסעקוציע אין אייראָפּע [History of the Jews in Eritrea]. Asmara איז אַזוי געװאָרן, פּאַראַדאָקסאָלערװײַז, אַ זיכערהײט פֿאַר משפּחות ער וועלן וועג פון דויטשלאַנד און מיטל־אַייראָפּע, וואָס זײַנען אָנגעקומען צו פארגרעסערן דעם אָריגינעלן עדני קערן.

די פּעריאָדע איז נישט אָן אַמביגואיטעטן. דער איטליעניש פּאַשיסטישער רעזשים, אַלירט צום נאַציזם און מעקאָנידן דער רייסיאַלער געזעצן פון 1938, האָט געקענט האַרט שלאָגן אויף די קהילה. אָבער די קווײלן מלולים: די ייִדן פון Asmara זײַנען געווען רעלאַטיוו ווייניק דערשרעקט בעת דעם פּאַשיסטישן פּעריאָדע [Synagogue d'Asmara]. די גיאָגראַפיש דיסטאַנץ פון דער מעטראָפּאָליס, די עקאָנאָמיש נוצליכקײט פון דער יידן קויפמן אין דער קאָלאָניע, און די רעלאַטיוו אינדיפּערענץ פון דער לאָקאַלער אַדמיניסטראַציע - דאָס ערקלערט אָן צװײפל דעם דעם רעלאַטיוו שפּערענק. דאָ, האָט דאָס אַרכיוו נואַנסירן די קאָלעקטיוו זיכרון פון אַ אוניווערסאַלער פּערסעקוציע: אין Asmara, האָט די אייראָפּעישע שורם גע־געקליბן נאָר פאַרשוואַכטע ווילן.

די משפּחה זיכרון פון די Samuel — טראַנסמיטיד דורך די אַפּענדאַנטס פון Milan און Rome — וואָלט כאָטש זאָגן דעם דענקעניש פון אַ איטליעניש בלוטנדיק עלטער, געמאַכט פון האַנדל, שולן, און אַ איטליאַנער קולטור־צוגעהעריקייט. די דאָפּלטע צוגעהעריקייט, מיזרעחי דורך הערשטאַם און איטליאַניש דורך קולטור, איז נישט אָן דעם דערינערן די טראַיעקטאָריע פון אַנדערע מיטלענדיק קהילות קיט פון "דער מיזרעחיות צו דער וועסטערנאַליזאַציע" בעת דעם זעלבן יאָרהונדערט [Claire Rubinstein-Cohen, Portrait de la communauté juive de Sousse, 2011]. בלישט פון נאָמינאַטיוו־אַקטן פּובליקירט אויף די Samuel פֿאַר דער פּעריאָדע, איז דער קאַפּיטל אַ שניטפֿונקט צװישן טראַנסמיטיד זיכרון און אַ געשטעלטער היסטאָריש שטײַג.

די איטאַליעניש הפּעלה פון 1941 האָט געעפנט אַן אָפענע פּאַרענטעז פול פון דרוקן פאַר די יידישע Érythrée. בעת דער בריטישער אַדמיניסטראַציע איז Érythrée האָט מער אָפט זיך גענוצט ווי אַ מקום פאַר אַרעסטן פאַר די געריליאָס פון Irgoun און Lehi וואָס האָבן געקעמפט פאַר יידישער אונאָפהענגיקייט אין דער בריטישער מאַנדאַט פון Palestine [History of the Jews in Eritrea]. אַסמאַרא איז אַזוי געווארן אַ שטעלע פון דאטענציע פאַר ציוניסטישע אַקטיוויסטן וואָס זיינען דעפּאָרטירט געוואָרן פון Palestine — אַן עפּיזאָד וואָס, דורך רומנע, האָט געברענגט די קליינע לאָקאָלע קהילה אין דירעקטן קאָנטאַקט מיט דער שטעקן יידישן נאַציאָנאַליזם.

פאַר די משפּחות Samuel איז דער עפּיזאָד מוג געווען דעטערמינירנדיק איןדער אַוועקינג פון אַן איזראַעליש באַוווסטזיין. די אַרעסטנטס, געלערנטע מענער און אידעאָלאָגיש צוגעשטאַרקט, האָבן געמוזט זיך טראָגן מיטן לאָקאָלן קהילה אין שול־טסד און אין יום־טובים. די שול פון אַסמאַרא, שוין גלאָיעניק, האָט געװאָקסן אין זיכטיקייט: זי האָט געזערווט ווי אַ פּונקט פון צוזאַמענשלוס פאַר די יידן פון דער רעגיע, ווייט בארימער אַז בלויז Érythrée. די שול האָט געזערווט יידן וואָס זיינען געקומען פון גאַנץ אַפריקע צו באָבאַכטן די גרויס יום־טובים [History of the Jews in Eritrea]. אַסמאַרא איז אַזוי געווען, פאַר אַ ווייל, אַ דורכפיר גיסט פאַר דער גייסטיקער הארץ פון דער קרן פון אַפריקע און פון דער יַם־סוף.

דער מאָמענט פון גלאָיעניק איז צוגעפאַלן מיט אַ וועלטלעכער צענדפּונקט. די שאַפונג פון דער מדינת־ישׂראל אין 1948 האָט טיף אומגעּשטאָלט דער האָריציונט פון דער קהילה. אין 1948, נאָך דער גרינדונג פון Israel ווי אַ יידישער מדינה, האָבן פילע יידן פון Érythrée אַװײ־מיגרירט קיין Israel. אין די יאָרן 1950, האָבן 500 יידן נאָך געלעבט אין דעם לאַנד. דער לעצטער חתונה־שטוק אין דער שול פון אַסמאַרא איז געצעלעברייטן געװאָרן בעת דער דעקאַדע [History of the Jews in Eritrea]. פאַר די Samuel, ווי אױך פאַר זייערע שכנים, האָט די אַטראַקציע פון דער נייער יידישער נאַציע געעפנט דעם וועג פאַר אַן ערשטער אַװײ קיין Tel-Aviv, פאָראָװס צו די מאַסיװער דיספּערזיעס וואָס זיינען געקומען דאַנאָך. די שׂם־כל צו דער חזרה קיין Zion, טיף איינגעװײלטן אין דער יידישער טנקה, האָט זיך דאָרט געפּרוװן זיי אַן היסטאָרישן דערפּילונג [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999].

דער גורל פון דער שמואל־שושלת האט זיך דעפיניטיװ אומגעקערט מיטן אײַנטריט פון ערִיטריע אין דעם לאנגן קריג, וואס האט זי אפגעטן קעגן עטיאָפיע. אין 1961 האט זיך דער ערִיטרעאִש אונאַפהענגיקײטס־קריג אנגעהויבן נאָכדעם וואס ערִיטריע איז געװען אנעקסִירט דורך עטיאָפיע, און די ערִיטרעער האבן אנגעהויבן צו קעמפן פֿאַר אונאַפהענגיקײט. אז דעמאלס האבן די יידן אנגעהויבן צו לױפן אװעק פון ערִיטריע [History of the Jews in Eritrea]. די אונשטאבילקײט, די עקאָנאָמישע אָנזיכערקײט און דער דרחק פון אַ פארלענגערטן קאָנפליקט האבן געטריבן די משפחות צו זוכן דחיה אַנדערש.

די מלכודת־שלאג איז געקומן פון דער עטיאָפישער רעװאָלוציע. עס איז נישט אזוי געװען בעת דער דיקטאַטור פון Mengistu Haile Mariam, זינט 1974. דער רעזשים האט געטריבן סך־הכל יידן צו לױפן אװעק פון לאַנד, און האט פֿאַר עק געברענגט די קהילה צו סך־הכל טובי אָדער צװײ־דרייסיק מיטגלידער, נאָכדעם וואס דער לעצטער רב איז אװעק געגאנגן, אין 1975 [Synagogue d'Asmara]. דער אװעקגאנג פון דער רב האט פֿאַרזיגלט דעם סוף פון אַ אָרגאנִיזירטער קהילה־לעבן: אָן גײַסטלעך פֿירער, אָן א סתם מינין, די קהילה קאָנטע זיך נישט מער דעֿרהױפן. אין די פֿרײ־יאָרן פון די 1970ער, איז די יִדִישע עמִיגראַציע געװאקסן [History of the Jews in Eritrea], און די שמואלס האבן זיך אנגעהאנגט צו דעם כח־גברי זוג.

עס איז אין דעם גלות אז זיך באַשרַײבט די היינטיקע געאָגראַפיע פון דער שושלת, קאָנפאָרם צו אונזער נאָטיץ: מילאן, רום און תל־אביב. איטאַליע, דער אַלטער קאָלאָניאַלער מעטראָפּאָל, האט נאַטירלעך אויפגנומן די משפחות וואס זײנען מער איטאַליעניזִירט געװען, אנגעצויגן דורך דער שפֿראַך, די קריימערישע נעצן און די יִדִישע קהילות וואס שוין געשטאנען האָבן. ישראל האט אָנגענומן זײ וואס האַבן געטראָגן דעם ציוניִסטישן אִידעאַל זינט 1948. דער פּאַרטיי־שפּאַלטונג — קעגן דעם מערעװ אן דער זײט, קעגן ציוֹן אן דער אנדערער זײט — איז טיפֿיש פון די מאָדערן יִדִישע דיאַספּאָרעס וואס שטאַרן פֿאַר דעם צופֿאָל פון זעירן אָריגינעלן וועלט; מען פינט דעם אֶכאָ אין דער היסטאָריע פון אנדערע קהילות פון רום־מיטל־ים וואס זײנען געװען געדרונגן צום גלות אין דעם XX יאָרהונדערט [Eliahou-Éric Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000].

פֿון דער קהילה אין Asmara בלייבט הײַנט נאָר אַ סימבאָלישע הוועיינדיקייט. דער גרויסער בית־כנסת פֿון 1906, איר בית־עלמין און איר מצבות שטיין נאָך, באשיצט דורך אַ האַנדפֿול פֿון נאָעמונים — אַמאָל נאָר אֵיינער, לאַום קאָנטעמפּאָרערע עדות וואָס מעלדן זיך אין דער פּרעסע. אָבער די קהילה־לעבן, וויאַזוי עס האָט געפּולסט אין דער צײַט פֿון Samuel, האָט זיך אויסגעשטאָרבן. די שושלת, זי איז געבליבן לעבענדיק דורך איר אָפּשטאַמלינגען, און עס איז אין דעם ניסן פֿון קהילה צו משפּחה וואו זיך שפּילט יעצט די זיכרון.

אין Milan און אין Rome האָבן די Samuel זיך וואָס־היות באַשאָסן אין דעם רייכן געװעב פֿון איטאַליענער יידישקײט, בשעת זיי האָבן דאָך באַהאַלטן דער וויסן פֿון אַ אײנציקער מקור: ניט־סעפֿאַרדי פֿון שפּאַנyers, ניט־אַשכנזי פֿון אייראָפּע, נאָר עדיט פֿון Eritrea — ירושים פֿון אַ יידישקײט פֿון דער רות־ים וואָס איז געגאַנגן דורך קאָלאָניאַל אַפֿריקע. די זיכרון פֿון די מקורות, איבערגעטראָגן פֿון דור צו דור, איז דער שאַץ פֿון דער שושלת וואָס מען קען ניט באַרירן. זי הענג זיך אָן צו דער טיפֿער איבערצייגונג, וואָס האָט זיך אָנגעצויגן אין יידישער געדאַנק, אַז די איבערגאַב — masorah — איז דער אומשטעטיקער אָרט פֿון די קאָנטינואַציע, העּבר דער געאָגראַפֿישע שבירות [Léon Askénazi, La parole et l'écrit, 1999].

אין Tel-Aviv האָבן די אָפּשטאַמלינגען פֿון Samuel וואָס זיינען אָפּגעגאַנגן שױן אין דעם יאָרן 1948-1970 זיך אײַנגעגליידערט אין דער ישׂראַעליש קעניץ, צװישן די סך־הכל משפּחות וואָס זיינען געקומן פֿון גאַנץ אַפֿריקע און מזרח. די זיכרון פֿון Asmara נימט דאָ דער פּנים פֿון אַ משפּחה־ספּור, איבערגעטראָגן בשעת יום־טובים און צוזאַמונקומסטן, וואו זיך פֿארמישן איטאַליעניש, עברית און דער זכרון פֿון דער ערבית פֿון די אָלטע זקנים. די הײַנטצײַטיקע יוחסין, דורך די צוזאַמעאַרבעט־דאַטאַבייזן, גיט יעצט דער מעגליקייט צו טײַלװײַז באַגרענצן די צערשפּרײטע עסטע און צו דערנוי־באַנידן די שנורות וואָס זיינען צעריסן געװאָרן דורך דער גלות [MyHeritage / Geni — Arbre Encaoua, 2024]. דער קאַפּיטל דאָ, גרונדיק אויף דער מסורה וואָס מען האָט באקומן אלא ניט אויף דער אַרכיוו־שטיק, גייט גאַנץ צו דער זיכרון וואָס איז אָפּגעטראָגן.

דער געשיכטן פון די פאַמיליעס Samuel פון Eritrea קונדענסירט, אין אַ מודעסט שושלת, עטלעכע יאָרהונדערטער פון יידישע סערקולאַציעס. געבוירן אויף די ריווערן פון דער Roter Meer, הערשטאַמט מ׳הייסט פון דער Arabisher Halbinsel, סי וואַקסט אַנטּנװארצלט אין Asmara ביים אומקער פון דעם XXᵉ יאָרהונדערט, אין דער אָרביט פון דער סינאַגאָג פון 1906, פראַשפּערד אונטער דער קאָלאָניאַלער Italia, דורכגײט די טריכלערן פון דעם פאַשיזם און דער מלחמה, און דערנאָך צעשפּרײטן זיך אונטער דער דריק פון דער אונאָפהענגיקייטס־מלחמה און דער דיקטאַטור פון Mengistu. היינט, ווי דער פּראָטעז צייגט, איז זי «קוואַזי אָדעם פּלץ אַנדערש אָבער פּרעזענט אין Milan, Rome און Tel-Aviv דורך די נאָכעס».

די טראַיעקטאָריע אילוסטרירט אַ ברײטערע אמת פון דער יידישער Historia: די קאַפּאַציטעט פון אַ קומונאַ זיך ווידער אָפּצובױאוויִן אנדערש ווען איר וועלט פאַלט צוױ. דער רעזשים טרײַבט סך יידן אָפּצוגיין פון לאַנד, רידוסירט די קומונאַ צו עטלעכע דוצענטער מיטגלידער נאָך דעם אָפּגאַנג פון דעם לעצטן רבי, אין 1975 [Synagogue d'Asmara] — און כאָטש די שושלת דאָוערט, פּלאַנץ־ירט אָבער לעבעדיק. דער שטיין פון Asmara בלײַבט דער שטום עד־וועלט פון אַ פּרעזענץ; דער זיכרון פון די נאָכעס איז דער קול.

ביים סוף פון דעם Greytn Bukh, מיר האָבן וויל צו אָנטערשיידן די בא־קוועמטע פון די טראַנסמיטידע. די Historia פון דער קומונאַ פון Asmara איז דאָקומענטירט אין יר גרויסן לינַיִ; די געשיכטן איגן פון דער Samuel, טראַכטן אַף אַ פעלן אָפּען־נאָמינאַטיוו פּובליציסטע אַקטן, געהערט מער צום בחינה־טראַכטן און פאַמיליער זיכרון. דאַס איז פּינקטלעך אין דעם ינטערסעקשן — צווישן דעם אַרכיוו־שטיק פון דער קומונאַ און דער סיפור פון דער שושלת — אַז דאס בוך האָט וויל זיך האָלטן, מיט עלמעסטליקייט און כּבוד פאַר דעם אונטערגעגנגענעם וועלט פון דער Roter Meer.