משפּחה Sala

אַ יִדיש אָנ״מַאַסטיקע אָניגמע

יעדער יִדיש משפּחה־געשיכטע הייבט זיך אָן מיטן אַ אָנאָמַאַסטיש רעטן, און דער פון די Sala איז דערזונדער אָפּנבאָרזאַם. די גרויסע רעפּערטוואַרן שטימען אָיף אַ צװײ־שפּראַך. SALA: נאָמען אָדער פון פּארטוגעזיש אָפּשטאַם װאָס קומט פון בַאַסק sala (בפּענים צױגעבאָיער, הויף) ; אָדער פון אַראַביש salāḥ װאָס הייסט עער­ליך, טוגנדהאַפט [די משפּחע־נאָמען פון דער יִדן פון צפון־אַפריקע — Dafina], לויט דער אַנאַליז פון Joseph Toledano װאָס איז וויידער האָלט איבער אין די קווע־זאַמלונגען.

די ערשטע היפּאָטעז שיקט דעם נאָמען צו אַ טאָפּאָנימ. Sala מיינט, אין דער באַסק־יבעריש געגנט, דעם בפּענים־צױגעבאָיערטן הויף, דעם בפּענים־צױגעבאָיערטן ווייסן, דעם באָיטער־קערן אַרום וועלן זיך אַ הערשאַפט אָרגאַניזירט. אַ סך סעפַאַרדישע משפּחע־נאָמען זענען אַזוי טאָפּאָנים: די יִדישע משפּחה מן מיטן־אַלטער שפּאַנিע הייסט זיך אָפט אַן דער שטאָט, דעם דארף אָדער דעם לעהן שי איז געקומען, און די אַװעקשיקונג פון ה״תקצ״ב צופּרידט דעם אַלטן נאָמען צו זיגנאַטורן פון זelbstbeshteftigung, וועלן מען האָט אַװעקגעטראָגן אין גלות. טראָגן דעם נאָמען פון אַ הויז, דאָס הייסט טראָגן די דענקונג פון אַ פארלוירנער אַנקערונג — און דיזע טרײ צו דער דענקונג פון אַ אַװעקגעװארנער אָרט איז פון אַ שטילער אָבער נויטיקער טוגנט פון דער יִדישער טראַדיציע: דער אַבשטעל פון פאַרגעסונג, די האַרטנעקיקע איבערטראַגונג פון אָריגינירן. דער חרבן־בית־همקדש האָט שוין געלערנט דעם ישׂראל צו מאַכן פון אַ נאָמען, פון אַ טעם, פון אַ גיכל, דעם פון דער גלות אַהיימגעברעכט.

דער צװײטער היפּאָטעז איז מוראַל. דער אַראַביש ṣalāḥ — פון וועלן קומט דער זין פון עערליכקײט, פון טוגנט, פון פרומקײט — שרײבט אין דעם נאָמען זיך אַלײן אַ עטיקס פון גרײטקײט. עס איז נישט אַ צופָל אַז אַ יִדישער משפּחע־נאָמען האָט געקענט זיך פאַרהערטן אַרום דיזע שורש: דער יִדיש־אַראַביש, שפּראַך פון לעבן־וידן און דער געדאַנק פון דער יִדן פון מערער אַפריקע, האָט אַרײַנגענומען געווער דעם אַראַביש-קאָנטרעס פון טוגנט, און דער העברעיש-טייל ווי דער אַראַביש-שיכט פלעכטן זיך דאָרטן [Moshe Bar-Asher, די העברעיש־קאָמפאָנענט פון יִדיש־אַראַביש אַלגעריע, 1992]. נאָמען אַ מענטש „דער טוגנדהאַפט" קומט דאָס הייסט שפּראַן צו אַ מענטש אַ פאָרדערונג אַזוי ווי אַ דערמוניונג. אין דער יִדישער בעגריף, דער צדיק, דער גערעכטער, און דער אדם כשר, דער גרײטער מענטש, זענען אידעאַלן סוקע אַזוי ווי אַ משניות; דער נאָמען איז געװאָרן אַזוי פּראָגראַם.

דער עערליכקײט פון דער דערציילונג פאָרט אונז צו באַקענען אַז מיר קענען נישט שיידן. די קראַפט פון דער פאַל Sala איז גענוי דאָרטן: ס'האָלט צוזאַמען דעם שטיין און דער רעדע, דער יבעריע און דער מערער אַפריקע, דעם אָרט און די טוגנט — די צװײ דענקונגען פון דער סעפַאַרדישער וועלט.

אױב מען האלט זיך צו דער איბעריִשער שטראָס פון דעם נאמען, שטעלט זיך די Sala שושלת אין דעם גרויסן באַוועגונג, וואס פון מיטלאַלטער ביז צום הקדמות פון דער מאדערנע, האט אָנגעפירט די יידן פון שפּאניע און פּאָרטוגאל צום ברעגנים פון צפון־אַפריקע. דיא אַװסווײסונג פון 1492, און דערנאך די מוזונגענע קונווערטירונגן און די איינגעשטעלטונג פון די אינקוויזיציע אין דער פּענינזולע, האָבן מען אָפּגעטריבן צענטער טויזנטער יידן צום מאָראקאָ, אַלזשיריע, טוניזיע און ליביע. די megorashim, די „אַװסווײסטע", האָבן דאָרט דער באַגעגנט זיך מיט די toshavim, די אײנהײמישע אַנגעזעצט פון לאנגע צײט, אין אַ באַגעגנונג טײלווײז שפּאנט אָבער היסטאָריש פּראָדוקטיוו.

עס איז אין דעם קימלער אַז דער נאמען Sala געפינט זיין אָרט בין דער יודישער אָנאָמאַסטיק פון מאגרעביְנע, אַזוי ווי זי זעלס פּרּאָוו אין די ווערקן פון וויסנשאפט [Abraham I. Laredo, די נעמען פון די יידן פון מאָראקאָ]. די משפּחות שטammend פון דער פּענינזולע האָבן אַנגעברענגט צום מאגרעב איהרע ליטורגישע טראַדיציעס, איהר יורידיש וויסן, איהר מײסטערשאפט פון שפּראכן און האנדל. די דאָקומענטאַציע פון די Geniza פון קאיר, כאָטש עלטער, האט ווײזט ווי פיל די יודישע קהילות פון דער אַראביְשער וועלט האָבן געשטאלד אַ דיכטן נעץ פון קאָמערציאַלן, פאַמיליאַרן און אינטעלעקטואַלן אַוסטויש שטרעכנדיג זיך פון אנדאלוסיע ביז צום מזרח [S.D. Goitein, A Mediterranean Society, 1993]. אַ משפּחה קאנט אָזוי שטעלן זיך אברהאם אירע צווײגן צו זעצן אין פעס, אין Tlemcen, אין אָראַן, בײַ שטײ־הױז בעוואוסט פון אַ גמיינזאמער מקור.

עס איז דאָ אַז ווערט גבורה, דורך די מיגראַציע־פאַקטור אַליין, אַ קאַרדינאַל מדה: די סדר־ארח צו דעם פּרעמדן און צו דער העכנאס־אָרחים. די יידן שוין אַנגעזעצט אין מאגרעב האָבן אָנגענומען די אַװסווײסטע פון איבעריע; און די אַװסווײסטע, אױם מאל, זײנען אַליין וואס אָן געװאָרן גאסטן און וואלטעטערן פון די פאלגנדע דורות. דער בּיבליש־דינאַי — „דו וועסט לױבן דעם פּרעמדן, ווײל דו בּיסט געװאָרן אַ פּרעמדער אין לאַנד־מצרים" — איז نים געװען פֿאר זיי אַ אַבסטראַקציע נאָר אַ צורוקגעשטעלטע ערפרונג. אַ שושלת אַז האט יום־טו־איּום געקענט גלות און האָספּיטאַליטעט, אָנגעמאַכט, אין פּלייש פון איהרער היסטאָריע, דיק hakhnassat orḥim, די העכנאס־אָרחים, וואס די טראַדיציע סופר־צאַלט צווישן די מעשים וואס דער מענטש שמעקט ירויֿת שוין אין דער וועלט־דער־הנאה.

קיין זאַך ניט וואַס בראַנטש מ'האָט באַטראַכט, די Sala וואָס זענען געגרינדעט געווארן אין מאַגרעב האָבן גערעדט, געבעטן זיך טײלװײז און געדאַנקט אין אַן אַדמירעבל שפּראַך: די יידיש־ערבית. עס איז ניט געווען קיין פּשוטער נוצنדיקער דיאַלעקט, נאָר אַ אומשטאָסבאַר אינסטרומענט פון קולטור. מאָדערנע פאָרשונג האָט פעסטגעשטעלט אַז יידיש־ערבית איז זיך אַרװיקלט זייער פרי אין אַ ליטערארער שפּראַך פון אַלט, וואָס קען טראָגן די איבערזעצונג פון דער תורה, אקספּאָזיציע, פילאָסאָפיע און הלכה [Haggai Ben-Shammai, The Emergence of Judeo-Arabic as a Literary Language, 2004].

די שפּראַך האָט קאָמביניט אַן ערבישער גרונט און אַ העברעישער שיכט, דער לעצטער ברעכן דורך אין דער וואָקאַבולאַר פון רעליגיעז, רעכטלעך און מאָראַלער. לינגוויסטישע שטודיומס האָבן פיין באָשרייבן די העברעישע קאָמפּאָנענט אינעם מאַגרעביש גערעד, ספּעציעל אין די אַלגיריער דיאַלעקטן און אַז דער פון Tlemcen [Moshe Bar-Asher, Hebrew Elements in Maghrebi Judeo-Arabic: The Tlemcen Dialect, 1992]; די עסייען פון Joshua Blau האָבן, פון זייער זײַט, געװיזן די טיפקײט און גראַמאַטיקאַלע קאָהערענץ פון מאַגרעבי יידיש־ערבית [Joshua Blau, Judeo-Arabic in the Maghreb, 1999]. אַ גאנצער ליטערעטור — פּאָעזיע, כראָניקלס, קאָמענטאַרן, פּאַראַליטורגיש גזמנים — האָט זיך אויסגעברײטערט אין דער שפּראַך דורכן Tunisia, Algeria און Morocco [Joseph Chetrit, Judeo-Arabic Literature in Tunisia, Algeria, and Morocco, 2007].

אַז דער נאָמן בוידש פון דער משפּחה זאל קענן אײַנטאָװן אין דער ערבישער וואורצל ṣ-l-ḥ איז דאָ זינג־פול. די שושלת Sala, אױב זי געהערט צו דיזם וועלט, טײלנעמט אין דער טוגנד פון וויסן און ווײַטערגאָבע: זי האָט געװונט אַ שפּראַך וואָס איז געווען, פֿאַר יארהונדערטן, דער קלײדונג פון לערנען און דעפּילה. אין יהדות, לערנען — דער תלמוד תורה — איז ניט קיין דקורציע נאָר אַ אַקט פון טריו. צו מאַכן לעבנדיק אַ שפּראַך וואָס האָט געקענט זאָגן ביי דער זעלביקער צײט דער מאַרק, דער קאָנטראַקט, דער פּאָעם און דער תורה, עס איז פּראָלאָנג דער אַלטער קלעפול פון Israel אלס פיוקול פון טעקסט און אינטערפּריטאַציע.

אויב מ'פֿאָלגט דער פּאָרטוגעזישער היפּאָטעז פֿונעם נאָמען, עפֿנט זיך אַן אַנדער וועג: יענער פֿון די ייִדן און נײַ-קריסטן פֿון היספּאַנאָ-פּאָרטוגעזישן אָפּשטאַם וואָס האָבן, אין זעכצנטן און זיבעצנטן יאָרהונדערט, ווידערגעשטעלט זייערע קהילות אין די פֿרײַע האַפֿנשטעט פֿון מיטלמייַ און אַטלאַנטיק. דאָזיקע „פּאָרטוגעזישע נאַציע" האָט אַ נעץ גיבילדעט וואָס האָט פֿאַרבונדן Amsterdam, Livourne, Tunis און אַנדערע תּחנות פֿון דעם אינטערנאַציאָנאַלן האַנדל [Lionel Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, 1591-1951, 1999].

די געשיכטע פֿון יענע מאַראַנעס און זייער צוריקקער צום אָפֿענעם ייִדישקייט איז מאַגיסטראַלישאָ באַלױכטן גאָרן דורך די אַרבעטן וואָס זײַנען גוידמעט דעם ספֿרדישן וועלט און די נײַ-קריסטן פֿון איבעריִשן אָפּשטאַם [Yosef Hayim Yerushalmi, Sefardica, 1998]. אַ משפּחה וואָס טראָגט אַ נאָמען פֿון האַלבינזלדיקן אָפּשטאַם האָט אַזוי קענען צוגעהערן צו יענעם ברייטן רױם, וווּ מ'איז אַריבערגאַנגען פֿון Livourne קיין Tunis, פֿון פֿאַרבאָרגענעם ייִדישקייט צו אָנגענומענעם קהילה-לעבן, און וווּ דער האַנדל האָט אויך באַדינט דאָס גרופּנשאַפֿטלעכע צוזאַמענהאַלטן.

אין אָט דעם צוזאַמענהאַנג אַנטפּלעקן זיך צוויי פֿאַרבונדענע מעלות. די ערשטע איז וויִרטשאַפֿטלעכע טעטיקייט — פֿאַרשטאַנען ניט בלויז ווי פּשוט אָנרײַכערונג, נאָר ווי קהילה-פֿונקציע: די סוחרים פֿון דער פּאָרטוגעזישער נאַציע האָבן פֿינאַנצירט שולן, תּלמוד-תּורות און פּדיון-שבויים. דער פּדיון שבויים, דאָס אויסלייזן פֿון געפֿאַנגענע — וואָס די האַלאַכע האַלט פֿאַר אַ גרויסן חיּוב — האָט פּונקט יענע האַנדלס-נעצן מגייס גיווען. די צווייטע מעלה איז אַרײַנמישונג אין קהילה-לעבן: יענע קהילות האָבן זיך צוגעלייגט צדקה-אינסטיטוציעס, חברות-צדקה (חבֿרות) וואָס האָבן זיך זאָרגן פֿאַר קראַנקע, מתים און אָרעמע. קיין אינדיווידועלן אַקט וואָס איז מיט דעם דאָזיקן שם Sala פֿאַרבונדן קומט אונדז אָן; אָבער צוצוגעהערן צו יענער וועלט — דאָס מיינט: אויסגיפֿאָרמט ווערן דורך אַ קולטור וווּ די צדקה — צוגלייַך ליבעטעטיקייט און גערעכטיקייט — האָט דאָס טעגלעכע לעבן אָנגיפֿאַרן.

קומט זום מאָראַלן זייטן פון נאָמען. אויב Sala קען מעֱנען ṣalāḥ, „דער ערליכער, דער וויִרטואָל", זאָגן די שׁטאַם באָשּׁרִיבן אין איר אייגן רופן אַ ווערט וואָס די יידישע טראַדיציע שטעלט אָבן: די רעכטלינקייַט, די yosher, די אִנטעגריטעט פון מענטש אין זיינע אפֿערן און באַציִהונגן. דעם לעזן געהערט צו דער רעגיסטער פון מעמוָריע און סינ דערהאַלטן ווי אַקויך צו דעם פון אַרכיוו.

יידישע דעֿנקן האָט געמאַכט פון רעכטלינקייַט אַ דורכגעפֿירונג באַיידע רעליגיאָזן און יוריידיש. דער אָפּנבאַרטער געסעץ איז נישט בלויז דיענסט: ער איז גְּזָרָה, גרונט פון אַ גערעכטער שטאָט, ווי דער פילאָסאָפיישער אַנאַליז פון Torah אַלץ אָנהויב פון יידיאַליש האָט געווויזן [Shmuel Trigano, Philosophie de la Loi, 1991]. זיין „ערליך" אין זינע פון ṣalāḥ, זאָגט מען קונפֿאָרמיִרן זיך צו אַ געסעץ וואָס דערלאַנגט גערעכטע גְּוִים, גענויע בילאַנסן, געהאַלטן וואָרט און מקיים קאָנטראַקט — אַלץ סיידיאַלן אַ בִּבליקאַל דורכגעפֿירונגן וואָס דער מיטערלאַנדיש קאָמערץ האָט געשטעלט יעדן טאָג אָן פּרובן.

מען דאָרף דאָ שטעלן די קורונגקייַט פון דער היסטאָריקער: מיר האָבן נישט קיין רעגיסטער פון אטעסטירן, פֿאַר אַ אָדער אַן אַנדער מיטגליד פון דער פאַמיליע Sala, אַן אַקט פּריצייס פון גערעכטיגקייַט אָדער גיטן. דער קלייווטשט דאָרף דעמאָלט נישט וועֿלן אין לויב־קרום. וואָס מיר קענן זאָגן איז מער סאָבער און מער וואָס קען זיין: אַ נאָמען וואָס מעֱנט „דער וויִרטואַל" איז אַ נאָמען-פּראָגראַם, אַ דורכגעפֿירונג דערהאַלטן פון דור צו דור. אין יודאַיזם, דער נאָמען איז קיינמאָל גלייך — ער איז וואונש און מעמוָריע. טראָגן דען נאָמען פון רעכטלינקייַט, עס איז געוען לעפֿציִן, בעי יעדן אונטערשרייבן פון קאָנטראַקט, בעי יעדן עדות פˆאָר דער טריביונאַל רִבאָני, צו פֿאָרדינן זיין נאָמען. דעם שפּאַנונג צווישן דען נאָמען אנגענומן און דער קאָנדוקט צו טאָן מאַכט אױף זיך אַ פּׂורם פון קאָלעקטיווער מאָראַליש בילדונג.

דער צוואנציקסטער יאָרהונדערט האָט גאָנץ צוריקגעשטערט די צווײגן פֿון דער שושלת, ווי ער האָט צוריקגעשטערט אַלע יידישע קהילות פֿון צפון־אַפֿריקע. די קאָלאָניזאַציע און די אַנאָפֿהענגיקײטן פֿון Marokko, Algérie און Tunisie האָבן פֿירט צו אַ גרויסן עקסאָדוס קעגן Frankraykh, Yisroel, Kanada און Amerike. די משפּחות וואָס האָבן גלעבט הונדערטער יאָר אין Fès, Tlemcen אָדער Tunis האָבן זיך געפֿונען אין Paris, Marseille, Montréal אָדער Yerushalmi, צוגעצווונגן צו איבערבויען אַנדערש דעם קהילות־געװעב.

דער שום Sala האָט מיטגענומען דעם וואַנדערונג, ווי עס איז צוגעצײגט אין זײַנער אָנווער אין מאָדערנע אָנאָמאַטישע צעהלונגן וואָס דינען הײַנט קינדערקינדער צו פֿינדן דעם שנור פֿון אַלץ זייער געשיכטע [די נעמער פֿון משפּחה פֿון יידן פֿון צפון־אַפֿריקע — Dafina] [Abraham I. Laredo, די נעמער פֿון יידן פֿון Maroko]. די קאַטאַלאָגן זענען נישט בלויז פּשוטע גאָלמים פֿון געלערנטקײט: זיי זענען געװאָרן, פֿאַר אַ דור געבוירן אין גלות, מכילים פֿון זיך־צוריקנעמונג אידענטיטעט.

דאָס אִיז וואו עס איז אַמתקט זיך אַ לעצטע טוגנד, אפילו די מערסט קעגנקעשלאגנדיקע: דער טרעװ צום דער זיקרון, דער zakhor, „דער דיך־גיט" וואָס פּאַסירט דורך גאַנץ דער מסורה פֿון Yisroel. צו האַלטן אַ שום דורך אַזוی פֿיל ריסן — די גדלות פֿון Iberia, די קאַניאָן־אַנשטעלן מאַגריביש, די הײַנטיקע צוריקשטערונג — עס איז אַ אָפּשיסונג דעם אַז די געשיכטע זיך ישלאָשט. די איבערברענג פֿון דעם שום, פֿון דעם משפּחה־רעייד, פֿון דער יידיש־אַראַביש שפּראַך אפילו דאָרטן ווו זיא איז נישט מער גערעדט, די זאַך אַ דיטי פֿון מעמאָריע וואָס מאַכט אַ אַרומגעײַלטער folk אַ folk וואָס דויערט. די שושלת Sala, פּאַריזט, טאָן מער ווידנעס פּאַק אַ שושלט פֿולשטענדיק דאָקומענטירט אַדער ווי אַ פון: אַז ניט צו לאָזן שטאַרבן דעם שװעל, דער הױס, דער שום.

אין שוֹם הַקְדָּמוּת, אַלאַ תַּרְגּוּם — טֶקְסְט נִשְׁמַר בְלִי הַעִדּוּד וּבְלִי הַנְּחָמָה:

בְסוֹף הַמַּסְלוּל הַזֶּה, הַשּׁוּשְׁלֶת Sala מִשְׁתַּמֶּרֶת כְּסִמְלִית שֶׁל גּוֹרַל סְפָרַדִּי וּמַגְרִיבִי בִּכְלָלוֹ: שֵׁם תָּלוּי בֵּין שְׁתֵּי אֶטִּימוֹלוֹגְיוֹת, בֵּין הַדִּירָה הַמְּחוֹזֶקֶת שֶׁל אִיבֵּרְיָה לְבֵין הַמִּדָּה הַמּוּסָרִית שֶׁל הָעוֹלָם הָעֲרָבִי, בֵּין הַשִּׁרְשׁוּר הָאָבוּד לְבֵין הַדְּרִישָׁה הַשְּׁמוּרָה. הַדּוּאָלִיּוּת הַזּוֹ אֵינָהּ אִי־וַדַּאוּת לְהִתָּלַקֵּחַ, אֶלָּא הָאֱמֶת עַצְמָהּ שֶׁל הִסְטוֹרְיָה עֲשׂוּיָה מִיְצִיאוֹת וּמֵחִדּוּשִׁים.

מִבֵּין כָּל־הַמִּדּוֹת שֶׁמַּסּוֹרֶת יִשְׂרָאֵל נָשְׂאָה עַל פְּנֵי הַדּוֹרוֹת, הִיא הַיּוֹשֶׁר — הַמִּדָּה שֶׁל הָאִישׁ כֵּן וָצַדִּיק, הַ־yosher שֶׁאוּלַי הַשֵּׁם עַצְמוֹ מְדַבֵּר אוֹתוֹ — שֶׁהַשּׁוּשְׁלֶת הַזּוֹ הִבִּיעָה, עַל־כָּל־פְּנֵי, בַּטּוֹב בְּיוֹתֵר. לֹא בְהִצְטַבְּרוּת מַעֲשִׂים גִּבּוֹרִיִּים שֶׁהָאַרְכִּיוֹן אֵינוֹ מַעֲבִירָהּ אֵלֵינוּ, אֶלָּא בְזוֹ עַצְמָהּ שֶׁהַשֵּׁם מַכְרִיז: הַהִשְׂגַּחוּת שֶׁל הָאִישׁ הַשָּׁלֵם, שֶׁל הַסּוֹחֵר בִּמְאֻזְנַיִם צֶדֶק, שֶׁל הַעֵד נֶאֱמָן, שֶׁל הָאָב הַמַּעֲבִיר לְבָנָיו אֶת־הַדְּרִישָׁה לִכְדַּאוֹת אֶת־שְׁמָם. בָּזֶה, הַמִּשְׁפַּחַת Sala נִשְׁמֶרֶת עִם הַזִּכְרוֹן הַקִּלּוּמִי שֶׁל יִשְׂרָאֵל, הָעַם שֶׁלָּהּ הַצְּדָקָה אֵינָהּ רַק דִּין חִיצוֹנִי אֶלָּא זְהוּת פְּנִימִית, וְשֶׁלָּהּ שֵׁם הוּא תָּמִיד הַבְטָחוֹן לִשְׁמּוֹר. שֶׁהַסַּף הַמְּחוֹזֵק שֶׁל הַבַּיִת וְהַיּוֹשֶׁר שֶׁל הַלֵּב יִדּוּבְּרוּ בְדִבְרִים אֶחָדִים: זוֹ, אוּלַי, הַנַּחְלָה הַנֶּאֱמָנָה שֶׁל שׁוּשְׁלֶת Sala.