משפּחה Piha

דער דאָקומענטארישער יסוד פון דער פאַמילिע Piha שטיצט זיך אויף די אָטאָריטעט פון Samuele Schaerf, דעסן וועלק פון 1925, I cognomi degli ebrei d'Italia, בלייַבט דער רעפערענץ־קאַטאַלאָג פֿאַר יידישע איטאַליענישע אָנאָמאַסטיק. Schaerf צעלט דאָרט Piha צווישן די נעמנס־געשלעכטער וואָס זענען באַשטאַטיקט אויף איטאַליענישער ערד, קלאַסיפיצירנדיק די שושלת צווישן די יידישע פאַמילן פון דער האַלבאינזל [Schaerf, 1925]. די אַרײַנשרײַבונג אין אַ רעפערענץ־קאַטאַלאָג גיט דעם נאָמען אַ פעסטע דאָקומענטארישע שטאַטוס: עס איז ניט קיין שפּעטער רעקאָנסטרוקציע, נאָר אַ באַשטאַטיקונג וואָס איז צונויפגעזאמלט געווארן דורך אַן אָרדנונגסדיקער פילאָלאָג ינעם גראָבן פון דער איטאַליענישער קהל־קערפער פון דעם אָנהייב פון דער צװאַנציקסטער יאָרהונדערט.

די עטימאָלאָגיע פון דעם נאָמען, אַנדערש דערווײַל, מעלות זיך אויס אַלס וואָס מער איז אויסגערעכנט ווי אָפטגעשטעלט. עטלעכע שטעגן איז תקנת־קיום. אַ הייפּאָתעזע בינדט Piha צו אַ סעמיטיש וורצל — אַראַביש אָדער עברית peh (דער מויל), אויס וועלכס וואָלט אַ בײַנאָמען דערפּאָלגט מיט דעם ווערט פון אַ צייכן־וואָרט, ווי אַזוי פיל פון מיטלענדישע געשלעכטער-נעמנס גבּורן פון אַ שפּיץ־וואָרט. אַ צווײטער שטעג, אָפט פֿאַר קורצע סעפֿאַרדישע נעמנס, זעט דאָרטן אַ צוזאַמֿן־צוגן אָדער יספאַניש־טראַנספֿאָרמירטע פֿאָרם פון אַן עלטערן נאָמען, טרייַן־גריסן אַלס די אַלע שרײַבונגען פֿון איטאַליענער, איספאַנער און צאָפֿן־אַפֿריקאַנער. דער שרײַבונג זעלבער — Piha, Pia, Pihha לויט די רעגיסטער — איז אַ בחזקה פון דער אָרטאָגראַפיש־פּלאַסטיציטעט וואָס איז טיפּ אַ צוָג פון יידישע נעמנס מען וועט ראַיֿן צווישן שפּראַכן און אַלפֿאַבעטן.

די שרײַבונגס־אומשטעטיקייט איז ניט קיין דאָקומענטארישער מאַנגל: זי איז דער זיך־אַלײן־צײַכן פון דער דיאַספּאָרע־מאָביליטעט. ווי האָט Robert Bonfil אַרויסגעשטעלט אין זײַן שטודיום פון דער יידישער לעבן אין דער Renaissance־איטאַליע, די יידישע קהלות פון איטאַליע זענען געווען קריץ־וועגע (carrefours) ווו זיך האָבן געטראָפֿן יידן פון פערשידענע אָפֿשטאַמונגן — אַלטאָטאָקטאָנע italkim, אַשכּנזים פון צאָפֿן, און סעפֿאַרדים וואָס זענען אָנגעקומען נאָך די אַיבערטרײַבונגן פון יספאַניע — יעדער איינער האָט מיטגעברענגט זײַנע נעמנס, זײַנע ריטוואַלן און זײַנע שרײַבונגן. די יידישע געזעלשאַפט פון דער Renaissance־איטאַליע איז געווען מאַנגיווײַער אַלס אַלס, בעמארקט דורך די בי־קיום פון אונטערשיידנדיקע טראַדיציעס ינעם אַ גלײַכער אַרבנער רוים [Bonfil, 1994]. אַ נאָמען ווי Piha, באַשטאַטיקט אין איטאַליע אָבער מער ווי סעפֿאַרדישער אָפֿשטאַמונג, דער עקזעמפּל דאָס גענוי.

עס געהערט דאָ אַ גרענץ פון מעטאָד צו שטעלן: אין אַ מאַנגל פון אַן עטימאָלאָגישער בעמערקונג וואָס וואַקסט אַלגעמײַן־אָפּגעשטאַנדן, הײַלן מיר זיך אָפּ פון דער באַשטאַטיקונג פון אַ אײנציקער אָפֿשטאַמונג. דער נאָמען איז געגרינדיקט ווי יידישער איטאַליענישער געשלעכטער־נאָמען; זײַן ערשטער זין בלײַבט מוטמעניק.

ווײַל דער נאָמן Piha איז דאָקומענטירט אין איטליע, איז עס די געשיכטע פון דער יידישער קהילות אין איטליע, וואָס גיט דעם ערשטן פאָרשטײַ בареם רחוק פאַר די שושלת. די געשיכטע איז אַלט און דאָװערט: זינט דער רומאנישער עלטערטום געגאנגן, האט די יידישקײט אין איטליע ערקענט אונטער די Renaissance אַ רימדיק ינטעלעקטועלן און עקאנאמישן בלי, בעפאר די כלאומונגען פון די געטאס וואס זענען אינסטיטוציעט געווארן אין סטוטדער סקסטנטער יארהונדערט.

Bonfil האט צײַגן אַז די לאַגע פון יידן אין Renaissance אין איטליע איז געווען פאַראַדאָקסאַל: טאומאל אינטעגרירט אין די קולטורעלע דינאמיקן אַרומעטיק און געהאלטן אין אַ ריכטיקן אלטערנעס פון די חוקים און רעליגיעז. די יידן האָבן אַנטייל גענומן אין דער יומאנישטישער קולטור בעת דער שמרן פון די שטרוקטורן פון איהער אײגן קהלת און רעליגיעז לעבן [Bonfil, 1994]. אַ משפחה ווי די Piha, אויב זי איז אַרײַנגעשריבן אין דעם וועלט, וואלט זיך אנטוויקלט צווישן דער שול, די האַנדל און, פאַר די מער געלערנטע, די שטודיום פון דער טעקסטן און די פראָדוקציע מאנוסקריפט.

אויף דעם לעצטנס פונקט, די אַרבעטן פון Giulia Tamani וועגן די עברעישע מאנוסקריפטן דעקאָרירט אין איטליע ריקאל די אויסערגעווענלעך גראסקײט פון די קולטור פון בוך אין די יידישע קהילות אין איטליע. די עברעישע מאנוסקריפטן יללוּמינאַטעד פראָדוציעד אין איטליע זענען עדות פון אַ הויך גראד פון גאַנצע רעפיינמענט און אַן ינטעגראַציע פון די עסטעטישע מאדעלן פון די Renaissance [Tamani, 2010]. אויב קיין מקור ניט גיט דער אַטריביוציע צו אַ Piha דער באַשטעלונג אָדער די קאָפּירונג פון אַ בעטער מאנוסקריפט, דעם קאָנטעקסט קלאָרט די קולטורעלע מילו אינעם וואס די יידישע משפחות אין איטליע, אַרײַנגערעכנט די מער מאדעסט, האָבן געלעבט איהער פאַרהעלטניש צו דער קדוש שריפט.

די פּאָרט שטעט אין איטליע, און באַ דער ערשטער שטעל Livorno, געשפילט אַ בעשלוסנע ראָל אין דער עמפאָדן פון די Sefardim. Lionel Lévy האט אינטענסיװ רעקאנסטרוקטעד דער געשיכטע פון דער „יידישער נאַציע פארטוגעזיש" וואָס Livorno איז געווען, שוין אין דער שפּעט סטוטדער סקסטנטער יארהונדערט, איינער פון די גרויסע פאָלן. Livorno איז געווארן, דאנק דער פּריװילעגעס געגעבן דורך די Medici, אַ פראָספּעראוס מחסה פאַר דער יידישן מעריץ Sefardim און פארטוגעזישן אַוסגעברעטן פון דער איבערישער הלב [Lévy, 1999]. עס איז אין דעם livornesian שמעלץ אַז א סעפארדי איטלעניש אידענטיטעט פאָרמעד אומגעשמעלצט צום mittelmeer, און עס איז דורך איהם אַז מען דאַרף סאַקעל פאַרשטיין דער אַנווארד פון אַ נאָמן ווי Piha אויפן איטלישן באָדן: ניט אַז אַ איזאָלאטעד פֿאַקט, נאָר אַז אַ לינק אין דער איבערישער דיאַספּאָרע רעקאַנסטיטוטעד.

אויב דאָס איטאַליענישע אַרכיוו פֿאַרזיכערט דעם נאָמען, בעלויכטט די ספֿרדישע מסורה מסתּמא זײַן אורשפּרונג. די גירוש פֿון 1492 האָט צעשפּרייט די ייִדן פֿון ספּאַניע קיין צפֿון־אַפֿריקע, דעם עות׳מאַנישן אימפּעריע, איטאַליע און די פֿאַראייניקטע פּראָווינצן. פֿיל ספֿרדישע משפּחות טראָגן קורצע, אומדורכזיכטיקע נעמען וואָס האָבן איבערגעלעבט די דאָזיקע נדידות, פֿאַרשטעלט פֿון דרך. אַז דער נאָמען Piha ווערט אָנגעטראָפֿן סײַ אין איטאַליע סײַ, לויטן משפּחה־זכּרון, אין דעם צפֿון־אַפֿריקאַנישן ראַיאָן, שפּריכט אין גוטן פֿאַר אַ גמיינזאַמן איבערישן אורשפּרונג וואָס האָט זיך אויסגעשפּרייט אויף די וועגן פֿונעם מיטלענדישן האַנדל.

Lionel Lévy האָט מיסטעריש־שיין באַשריבן דאָס דאָזיקע נעץ וואָס האָט פֿאַרבונדן Livourne מיט Tunis, מיט Amsterdam און ווײַטער — אַ רוים וואו מענטשן, סחורות, קאַפּיטאַלן און משפּחה־נעמען האָבן אַרומגעדרייט. דאָס „פּאָרטוגעזישע פֿאָלק" איז געווען אַ טראַנסמיטלענדיש־טראַנסאַטלאַנטישע נעץ וואָס האָט פֿאַרבונדן Livourne, Amsterdam און Tunis דורך פֿאַרדיכטעטע משפּחתדיקע און האַנדלעווישע בינדונגען [Lévy, 1999]. אין דאָזיקן נעץ האָט אַ זעלבער נאָמען געקאָנט אויפֿטרעטן גלײַכצײַטיק אין עטלעכע הייפֿן, געטראָגן פֿון צווײַגן פֿון אייגן צעשפּרייטן שורש. Livourne׳ס געשיכטע ווײַזט ווי אַ ספֿרדישע קהילה האָט געקאָנט אויסשטראַלן ווײַט איבער דער שטאָט, אַוועקזייַנדיק אירע משפּחות אין דעם גאַנצן מיטלענדישן עמה [Lévy, 1996].

דאָס אַלזשירישע פֿעלד גיט אַ באַזונדערש שייכן שפּילפּלאַץ. Eliahou-Éric Botbol, אין זײַן געשיכטע פֿון דער ייִדישער קהילה פֿון Tlemcen, האָט אויפֿגעוויזן די טיפֿקייט און עלטנקייט פֿונעם ייִדנטום אין מערבֿ אַלזשיריע, וואו זיך האָבן צונויפֿגעמישט שטאַמיקע ייִדן מיט ספֿרדישע צוקומענע. די ייִדישע קהילה פֿון Tlemcen, איינע פֿון די עלטסטע אין צפֿון־אַפֿריקע, האָט נאָכן 1492 אָנגענומען אַ שטראָם פֿון ספּאַניע פֿאַרטריבענע ייִדן וואָס האָבן פֿאַרנײַט איר רעליגיעזן און אינטעלעקטועלן לעבן [Botbol, 2000]. די רביניקע אַרכיוון פֿון שכנישע קהילות, ווי יענע פֿון Sidi Bel Abbès, בעוואָרענען דעם שפּור פֿון דאָזיקע ספֿרדישע משפּחות אַײַנגעפֿלאַנצט אין דער אַקעגנד [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

מיר הייסן דעם דאָזיקן אָפּטייל „צוזאַמענטרעף" ווײַל די מסורה (וואָס קניפּט דעם נאָמען צום צפֿון־אַפֿריקאַנישן ספֿרדישן עלעמענט) און דאָס אַרכיוו (וואָס פֿאַרזיכערט אים אין איטאַליע) ענטפֿערן זיך אָן זיך צו קעגנשטעלן: זיי צייכענען צוזאַמען דעם אומריס פֿון אַ צעשפּרייטער איבערישער משפּחה. דער שטאַטוס בלײַבט „וואָרשײַנלעך": קיין אַקט פֿאַרבינדט ביז הײַנט מיט נאָמען אַ איטאַליענישן צווײַג מיט אַ אַלזשירישן צווײַג פֿון די Piha. די היפּאָטעז איז קאָנסעקווענט, גלויבווירדיק, אָבער ניט באַווײַזן.

וואָס האָבן די Piha געטאָן? אָן אַ דעדיצירטער פֿאַמיליע־מאָנאָגראַפֿיע קען מען נאָר ענטפֿערן דורך שלוסן פֿון דעם אַלגעמיינעם מצבֿ פֿון ספֿרדישע יידישע משפּחות פֿון דעם מיטלענדישן ים — דעריבער דער סטאַטוס „וואָרשיינלעך" פֿון דעם קאַפּיטל. האַנדל, ים־האַנדל, מלאָכה, רבנות און לערנען זײַנען געווען די געוויינלעכע פּויען פֿון יידישער טעטיקייט אין אַזעלכע געזעלשאַפֿטן.

אין Livourne און אין די איטאַליענישע פּאָרטן האָבן די משפּחות פֿון דער Nation זיך אויסגעצייכנט מיטן ווײַטן האַנדל, מאַקלערייַ און פֿינאַנץ, פֿאַרבונדן מיט נעצן פֿון גלויביקע קאָרעספּאָנדענטן. די Livourne־שע משפּחות האָבן אויפֿגעבויט זייער עושר אויפֿן אינטערנאַציאָנאַלן האַנדל, קרעדיט און אַ קהילה־זאָלידאַריטעט וואָס איז אָרגאַניזירט געוואָרן דורך דער Nation [Lévy, 1996]. אין צפֿון־אַפֿריקע איז דאָס געוועב אַנדערש געווען: לעבן די גרויסע סוחרים איז אויפֿגעבליבן אַ פֿאָלק פֿון האַנטווערקער, קרעמלעך־טרעגער און תּלמידי־חכמים. אין Tlemcen האָט דאָס יידישע לעבן זיך אָרגאַניזירט אַרום שולן, תּלמוד־תּורות און אַ טראַדיציאָנעלן האַנטווערק וואָס איז איבערגעגעבן געוואָרן פֿון דור צו דור [Botbol, 2000].

אין האַרצן פֿון דעם לעבן — די איבערגאַב. די רבנישע אַרכיוון — כּתובות, גיטין, קאָנטראַקטן, שו"ת — זײַנען דאָס דאָקומענטאַרישע ביינגעריפּ פֿון דעם קהילה־זיכּרון. די Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès ווײַזן ווי אַזוי אַזעלכע רעגיסטערס האָבן אָנגעשריבן חתונות, ייִחוסן און ריבֿות, פֿיקסירנדיק פֿאַר דער נאָכוועלט נעמען און שידוכים [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. גענוי אין אַזעלכע פֿאָנדן קען זיך אַמאָל אַרויסדרינגען אַ נאָמינאַטיווע עדות וועגן די אַלזשירישע Piha, וואָס וואָלט אונדזער וואָרשיינלעכע היפּאָטעז פֿאַרוואַנדלט אין אַ פֿעסטגעשטעלטן פֿאַקט.

די איבערגאַב איז נישט בלויז רעכטלעך, נאָר גם גייסטיק. דאָס יידישע דענקן, אַזוי ווי Armand Abécassis און Léon Askénazi האָבן עס דאַרגעלייגט, באַשטימט אין דער טיף די אידענטיטעט פֿון אַזעלכע משפּחות. דאָס יידישע דענקן גייט פֿון מדבר צום תּשוקה — דאָס הייסט, פֿון אַן דערפֿאַרונג פֿון מאַנגל צו אַן עטיק פֿון דער באַציִונג [Abécassis, 1987]. און Léon Askénazi האָט דעריינגעמאָנט אַז הײַנט דעם יידישן מסורה דורכצוטראַכטן הייסט צוזאַמענשפּילן די טרײַשאַפֿט צום ירושה וואָס מע האָט באַקומען מיטן אָנפֿאָדערונג פֿון אַ נײַ־דערנײַערטן שׂכל [Askénazi, 1999]. אין דעם האָריזאָנט האָבן משפּחות ווי די Piha איבערגעגעבן, פֿון דור צו דור, מער ווי אַ מאַטעריעלן ירושה: אַ שטייגער ווי אַזוי צו וווינען אין דער וועלט.

ביִינד פאַקטן, אַ שושלת לעבט פֿון דער באַוווסטזיין וואָס זי האָט פֿון זיך אַלײן. דער קאַפּיטל דאָס איז דלברטלי פֿון ווײטערגעגעבנער מעמורי אַנשטאָט פֿון ארכיוו: עס פֿרעגט וואָס עס מיינט, פֿאַר אַ משפּחה ווי דער Piha, צו געהערן צו דער Peuple du Livre אין דער לאנגער דויער פֿון exile.

דער Jewish medieval philosophy, שטודירט דורך Colette Sirat אַדורך דער manuscripts, ווייזט ווי אַ ריגוראַס דער רעפלעקציע אַן identity, exile און redemption איז דורך דער קולטור פֿון den séfarade קומוניטעטן. דער Jewish philosophy fun Middle Aze שפּרײט זיך אויס אין manuscripts ווי אַ לעבן־דיקע טראָדיציע, וואו דער metaphysical speculation איז קאַנסטאַנטלי דיאַלאָגירן מיט דער religious experience [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun, אין זײן נאָיער סינטעזע, עקשטענדס דאָס געשיכטע דורך ווייזן דער continuity פֿון דער Jewish thought פֿון דער Antiquity צום modernity [Hayoun, 2023]. אַ משפּחה איז נישט נאָר אַ סיקװענס פֿון נעמן: זי איז דעפּאָז‍ אַרי, פּשוטו אַלס אומביוווסט, פֿון דעם אינטעלעקטואַל heritage.

דער שאָלה פֿון דער Jewish identity אין diaspora איז געווען פֿאָרמולירט מיט אַקיוטנעס דורך Isaiah Berlin, וואָס אָנאַלייזד דער tension צװישן belonging און emancipation, צװישן particular loyalty און universality. Berlin באַשרײבט דער modern Jewish condition ווי אַ שװער אָסציליישן צװישן assimilation, דער preservation פֿון identity און דער seek אַפטער אַ fully recognized feeling פֿון belonging [Berlin, 1973]. דער Piha, ווי טאַקן פֿון משפּחות וואָס האָבן דורך־געגאַנגן Italy, North Africa און טן, פֿאַר פֿילן, France אָדער Israel אין דער twentieth century, האָבן גלעבט דעם אָסציליישן.

סוף־אׂנריטש, דער memory אַלטן איז דער object פֿון אַ reflection. Yerushalmi האָט ווייזט אַז Judaism האָט לאַנג פֿארצוגן דער liturgical memory צום דער critical history. פֿאַר Yerushalmi, דער commandment זיך צו געדענקן — zakhor — האָט structured דער Jewish relationship צום past וואָל אַהן דער emergence פֿון אַ modern historiography [Yerushalmi, 1984]. דער Grand Livre דאָס שטייט אַן דער hinges פֿון טוויי: עס honored דער transmitted memory בשעת סַבמיטירן אים צום examination פֿון דער archive. דער "transmitted" status פֿון דעם קאַפּיטל אַסּוימס פֿול אַז וואָס דאָס ווערט דאָרט דער sense received, נישט דער proven document.

בסוף המסלול הזה, מה אנחנו יודעים על משפחת Piha? עובדה אחת מעוגנת בחוזקה: השם מתועד כשם משפחה יהודי איטלקי על ידי Samuele Schaerf בקטלוג שלו מ-1925 [Schaerf, 1925]. סביב נקודת עיגון זו, השערה עקבית משתרטטת: זו של משפחה בעלת מוצא כנראה ספרדי, שהופצתה מחדש לאחר 1492 לאורך הדרכים הים-תיכוניות המחברות את איטליה — בעיקר Livourne — לאפריקה הצפונית, שבה Tlemcen והאזור שלה מציעים תיאטרון סביר.

הבנייה מחדש זו נשארת, בעיקרה, בתחום הסביר. היא מתבססת על הידע הכללי של הדינמיקה של גולויות ספרדיות ולא על שרשרת של מעשים המקושרים בשמות. המודל של ה-Nation portugaise, המקשר בין Livourne, Amsterdam ו-Tunis, מציע את הרשת הרלוונטית ביותר להבנת התפוצה של משפחה כזו על פני אגן הים התיכון [Lévy, 1999]. הקרנות הרבניות של צפון אפריקה, כמו ארכיונים של Sidi Bel Abbès, מהווים את המחצבה שבה היו יכולים למצוא מחר את העדויות שהיו הופכות את ההשערה לוודאות.

כנאמנות אפיסטמית חייבת אותנו: ספר זה לא ממציא גנאולוגיה שאף מקור אינו תומך בה. הוא מציע מסגרת — איטלקית וספרדית, ים-תיכונית ודיאספוראית — בתוכה שם Piha מוצא את היכולת ההבנה שלו. כפי שהזכיר Léon Askénazi, אמונות לירושה אינה שוללת את דרישת הביקורת [Askénazi, 1999]. בעניין זה, בצומת ההיסטוריה והזיכרון, נסגר הספר הגדול זה, פתוח לתגליות ארכיוניות שיבואו, יום אחד, להבהיר את עמודיו.