משפּחה Ouaki

יעדער שם־משפחה יהודי־מגרבי איז אַ קומפענדיום פון געשיכטע. ער ענגט אַרײַן, אין עטליכע סילאַבלעס, אַ געאָגראַפיע, אַ שפּראַך, אַמאָל אַ מעלאָכע, פּסום אַ טוגנד. דער נאָמען Ouaki, און זײַן מער קאָמפּליצירטער וואַריאַנט Ouakil, ביידן זיך נאָך די אָנאָמאַסטיקער צו דער אַראַביש־וואָרצל w-q-y, פֿון וואָס שטאַמט דער פּאַרטיציפּ wâqî : „דער וואָס באַהאַלט, וואָס שיצט, וואָס היט זיך", דעריבער, אין זײַן רעליגיעזער בידעטונג, „דער וואָס דערגראָתן זיך פֿאַר גאָט" [שמות־משפחות פּון יידן פֿון צפון־אַפֿריקע און זײַר אָריגין — Dafina]. דיזע לייענונג שטעלט זיך איין אין די לאָגיק וואָס איז געט געווען בשטּ פֿון לקנונים פֿון פּיעטעט וואָס די קהילות פֿון יידן אין צפון־אַפֿריקע האָבן מעלך אָנגענומען אין דער שפּראַך פֿון זײער אַרום־שטאנדיקער אַראַביש־רעדנדער קהל.

עס איז זיכער צו בייַנטריידן דאָ אַ פּילאָלאָגיש־ניואַנס. די פאָרעם Ouakil קען אויך ווײַזן אויף דער אַראַביש wakîl, „דער מאַנדאַטאַר, דער רעפּרעזענטאַנט, דער אינטענדאַנט" — אַ טערמין וואָס האָט באַצײַכנט, אין די סאָציעטעטן פֿון מאַגרעב, דעמאנען וועמען מען האָט פֿאַרטרוווט די פֿירונג פֿון זאַכן אָדער דעם רעפּרעזענטירן פֿון אַנדערע, אויך געגניבער דעם מכתּב. דיזע צוויי עטימאָלאָגן מעגליך — wâqî (דער פּיוס) און wakîl (דער רעפּרעזענטאַנט) — איז ניט קיין קאָנטראַדיקציע אָבער אַ עשירות: זי רופט דענוכט אַז די טראַנסמיסיע פֿון שמות איז געשעהן אָראַל, דורכן יאָרהונדערטן ווו די אָרטאָגראַפיע האָט געשוויטשט לויט די שרייִבים און די דיאַלעקטן. די העברעיִש־ און אַראַביש־קאָמפּאָנענט פֿון יודאָ־אַראַביש מאַגרעבי האָט דערהלײף פּראָדוצירט דיזן טיפּ פֿון אינטערווועבנעס, ווו דער זעלבער קול קען שטעקן מערערע זיכרונות [Bar-Asher, 1992].

דער יבאָרג פֿון יודאָ־אַראַביש צום וואָקאַליזם פֿראַנצויזיש — Ouaki, Ouakil — ארט־קוימט פֿון דער אַדמיניסטראַטיוו־טראַנסקריפּציע וואָס אויפֿגעטאָן אין דער קאָלאָניאַלער טשעקן־צײַט, דער היפּוק אַרױֹם צו קאָלגעריע אַ מחזור דעם דעקרעט Crémieux פֿון 1870, און דעמנאָך אין דעם טוניזיש־ און מאָראָקאָ־פּראָטעקטאָר. די פֿראַנצויזיש־שרייִבים האָבן אָנגעפּלּוֹמבט, אין אַ לאַטיניש־אַפּראָקסימאַטיוו גראַפּיע, שמות וואָס האָבן גelebt ביז דאָ אין דער פֿלוענץ פֿון דעם אָראַל און דער העברעיִש־שרייפֿט. די וואַריאַנט Waki, אָנגעהויבן פֿון דער דיפּתונג, איז אַ צײַכן פֿון אַ פֿאַרפּלייטונג וואָס איז פֿאָרגעקומען צו דער בירער פֿון אַנדערע גראַפּיש־סיסטעמן. אוֿפֿן דיזע מעקאַניזמן פֿון ספּראַך־פיקסירונג, טעמען פֿון Joshua Blau אוֿפֿן יודאָ־אַראַביש פֿון מאַגרעב געבן אַ שטרענג אַנאַליטיש־קאָדר [Blau, 1999], ווי אויך די פון Haggai Ben-Shammai אוֿפֿן אָנקומונג פֿון יודאָ־אַראַביש ווי ליטעראַריש־שפּראַך [Ben-Shammai, 2004].

צי דער נאָמען האָט געמײַנט „דער פּיוס" אָדער „דער מאַנדאַטאַר", ער באַצײַכנט אין ביידע פֿעלן אַ מענטש פֿון פֿאַרטרוווען: דער וואָס דערגראָתן זיך פֿאַר גאָט און דער וועמען מען זיך שטיצט אין אִם, איז אין דער קהל־פֿאַנטאַזיע, איין אַ דערזעלביקער פּנים. דער רעפֿערענץ־ווערק פֿון Abraham Laredo אוֿפֿן שמות־משפחות פֿון יידן פֿון מאָראָקא סטעלט דיזן טיפּ פֿון שמות־משפחות אין די גרויס־משפּחה פֿון שמות פֿון טוגנד און פֿונקציע וואָס שטרוקטוררן די אָנאָמאַסטיק סעפֿאַרדיש און מאַגרעביש [Abraham I. Laredo, שמות־משפחות פֿון יידן פֿון מאָראָקא].

זום אומצופטן פאַמיליע װאָס דער נאָמען אַליין איז אַראביש און דער גלויבן איז יידיש, דאַרף מען זיך פֿארשטעלן די ציװיליזאַציע־וואָס זי איז געבוירן געװאָרן: דאָס איז יודאיזם אין ערד אין איסלאם. זיי דעם שביעטן יאָרהונדערט, די קהלות יידישע רומ די דרום־מעדיטערן'ן בילה גלויבט אין א וועלט וואו אַראביש איז געװאָרן זייער שפּראַך פון אַלע טאגע, פֿון־דער הײם־תּפילה ביז קאָמערץ, ן'זאָל קיינמאָל ניט שטאָפּן זיין אַך די שפּראַך פֿון דעם ווּסן־דער רעליגיעז מוסלים אַרומעם. עס איז פֿון דעם סימביאָז אַז געבוירן וואָרן דער יודאיש־אַראביש, שפּראַך אַ גאנצע שפּראַך, געשריבן אין טעקנס הימאַים, אין־א תגער האָבן בן־זאַמאַי, 2004].

די דאָקומענטן פֿון דער Genizah אַרום־דעם קאַירא, אויסגעגראָבן פֿון א חדר פֿון דער כנסת בן־עזרא פון Fostat, האָבן אנטדעקט אַ האָט־וואָס־וואו דידיקט דעס יידיש־לעבן מעדיטערן'ן. דורך די טויזנדער בריוו קאָמערץ, קאָנטראַקטן אָ אַקטן צוזאַמגעקלאִבן אָ אנאַליזד דורך S. D. Goitein, מען אַנטדעקט א געזעלשאַפֿט־מערכנט מאָביל, וואָס איז אויסגעפּלעצט מיט קרופֿט איז דער מצריים, דער מאָגריב, דער סיציליע אָ דער אַנדאַלוסיע Goitein, 1993]. אין דעם סך, די יידן פֿון מאָגריב — דעזיגנייטעד קאָלעקטיװ אַז די Maghâriba — אָקופּירט א שטעלע אומטער, סערקולייטיד צװישן Kairouan, Fès, Tlemcen אָ Fostat. א שושלת מאַגרעביט אַז די Ouaki, וואַס גם זיי ניט־אַרטיקול אויף זייער מקור־גנאו, דאָס מוז אינעװײנדיגך אין דעם ציירוס פֿון מאָביליטעט אָ טויש.

די היסטאָריע פֿון די יידן פֿון מצריים, זיי דעם אַראביש־קָנקוויסט ביז דער Ottoman־אינװייזיאָן, אַז אָנטװַיזן די חכמה Qâsim ʿAbduh Qâsim, קענט הײַנט־ופֿן די קהלות האָבן געקאָנט טאָיערן אָ זיך אַנױערבאָיערן דורך די דינאַסטיעס fatimide, ayyoubide אָ mamelouke [قاسم عبده قاسم, اليهود في مصر منذ الفتح العربي حتى الغزو العثماني]. דעם אַלטן יאָרן פֿון צײַט איז דער שותף אויף־דעם־הער שושלות אָ זעצן: א נאָמען טראַנסמיס אַז דאָרטן א קהלה דאָר.

די ליטעראַטור־שאַפֿן ניט געװאָרן אָוועק פֿון דעם לעבן. די פּאָעזיע לִיטוּרגית — די piyyutim — זונגן אין די כנסיות פֿון מאָגריב קאָנסטיטוטעד דער האַרץ שלאָגן פֿון דער זיכרונות קהלתי, אַז אָנטװַיזן די ווֿאָרק פונדאַמענטאַל פֿון Haïm Zafrani אויף דער ליטעראַטור לִיטוּרגית יודאיש־מאַגרעביט [Zafrani, 1970] אָ דעם פֿון Joseph Chetrit אויף דער ליטעראַטור יודאיש־אַראביש פֿון טוניס, אַלדזשיר אָ מאָראָקא [Chetrit, 2007]. א שושלת שטעלט אונטער דעם צייכן פֿון דער אַנגסט פֿון גאָט געפֿונן אין דעם ציירוס דער אויסדרוק גליך פֿון זייער נאָמען.

דער גיאָגראַפישער מקום קאָדעם פון דער שושלת Ouaki איז נישט דאָקומענטירט אין די קוואָלן וואָס זיינען צו אונז געקומען, און עס וואָלט געווען אומערליך דעם פעסטצוצעצן מיט זיכערהייט. מיר מוזן דאָ טראַכטן דורך אינדיצן, און קלאָר מאַכן דעם קאָניעקטוראַלן כאַראַקטער פון אונזערע פארשלעגן.

די מאָרפאָלאָגיע פון דעם נאָמן, גאַנץ אַראַביש און אָן יעדער בערבערישער, היספאַניסטישער אָדער העברעישער עלעמענט, פעלט אויפן טיף אַראַביזירטן מיליע. אויער די פולשטענדיקסטע אַראַביזירונג פון יידישע קהילות באָבאַכט זיך היסטאָריש אין די גרויסע שטעט פון דער אינערער און מזרח־טירעשן חוף פון Maghreb — Tunis, Kairouan, Constantine, Alger, Tlemcen — מער ווי אין די בערבערישפּרעכיקע טיילן פון Atlas. עס איז דער פאָר, אָן אַז עטוואָס אין דעם פעסטשטעלט עס, וואָס די שושלת Ouaki האָט געהאַט די ערשטע אָפטן אין דער אַלגעריש־טונזישער געגנט.

די יידישע קהילה פון Tlemcen, איינער פון די עלטסטע און וויסנשaftlikhste פון דער Maghreb מערכז, בייט אַ ביישפּיל פון דעם טיפּוס מילוי וואָו אַזאַ נאָמן וואָלט געקענט זיך אינוואוּרצלן: שטאָט פון קאַראַװאַנע־דורכפאָר, אָפטן פון ראַבאָנים־וויסנשאפט, זי האָט אָפגנומען און פּראָדוצירט שושלות מיט אַראַביש־נאָמען פון טוגנט, ווי דאָקומענטירט Norbert Bel-Ange [Bel-Ange, 1998]. מיר שטעלן דעם אָרט צו אַלס אַ רעדאַקציע־השערה, ניט אַלס באַװייזנער פאַקט.

אַנדער שטיג, אויך קאָנקטוראַל, פארדינט מענשן. די פאָרם Ouakil / Wakîl — «דער מאַנדאַטאַר» — רופט אויף אַ סוציאַלע פונקציע וואָס איז פאַרשפּרייטן אין די קהילות פון Machrek ווי אויך פון Maghreb. אין דער Ägypten פון די דאָקומענטן פון Geniza, די פארטרעטער פון די סוחרים, די wukalâʾ, האָבן געשפּילט אַ צענטראַלן ראָלע אין דער מיטלנדיש־ים־האַנדל [Goitein, 1993]. עס איז ניט אַראַבן אַז דער נאָמן, אין געװיסע פון זײנע צװײגן, קומט אװַס אַ פונקציע מער ווי אַ טוגנט, און אַז די צװײגן זיינען מקומי מזרח־דעדוצירט ווײַ מאָראָק אַ טייל. בטל צוגאַנג אויל קווײלן צו אַ אָרט אָדער צו א דאַטום, מיר האָלטן זיך צו די השערות, דריקליך מאַרקירט ווי אַזעלכע.

אַ נאָמן פון טוגנד איז נישט נייטראַל: ער קאָנפיגוריִרט אַ אופן צו זײַן אין דער וועלט און ווערט צוגעשיקט ווי אַ מאָראַלישער פּראָגראַם. דורך דעם האַלטן דעם נאָמן פון דעם וואס האָט מורא פון גאָט, דער שושלת Ouaki ערבט אַ באַגריף וואָס גייט דורך גאַנצן יידישקײט און וואָס די אַראַבישע שפּראַך האָט געוווּסט צו זאַמלן אין אירן אײגן וויכטיקער מונד פון אַנדאַختלעכקײט.

די יראת שמים, די מורא פון הימל, איז ניט אין דער אַלטשטאָמער יידישע טראדיציע אַ קניכט־שרעק אָבער אַ שארפע בוויסטזײן פון דער געגנווארט פון גאָט, אַ שמועס פון הערץ. דער דענקער Emmanuel Levinas האָט געווײַזן ווי די באַציאונג צו גאָט קען זיך קיינמאָל ניט רידוצירן צו אַ וויסן, אָבער ווערט דערלעבט ווי אַ קומן, אַ "גאָט וואָס קומט צום געדאַנק" אָן זיך קיינמאָל צו לאָזן אָנשפאַנן [Levinas, 1982]. די מורא אָנגעשריבן אין דעם נאָמן Ouaki גיט זיך אין דער דער עקספּעריענץ: זי איז ענעס דורך אַ טראַנסצענדענץ וואָס פּפליכטן, נישט מורא וואָס פּישט.

די געשיכטע אָפֿן זעלבער דער גילויס־כּל־גאָטעש, ווי אַז דער אַלטמודישער דערזעער Thomas Römer אָנווײַزן דורך שטודירן דער אָנקום פון דעם גאָט פון ישראל, ממנט אַז די באַציאונג צווישן מענטש און הימל האָט זיך בנין מח, דורך כּמה טיאָלאָגישע פֿאַרענדערונגען [Römer, 2014]. די מורא פון גאָט וואָס טראָגן דעם נאָמן Ouaki איז די ערבשאַפט פון דעם לאַנג אַרבעט: זי איז קיאט ווי דער סעדימענט אָנאָמאַסטיש.

אין דער יידישער מיסטיק, די מורא ווערט טעטיקײט: די מנהגים, לויט דער לעזן וואָס Charles Mopsik שלאָגן אות, טאָן זיך ניט בלויז אָנערן גאָט, זיי נעמן חלק אין זײן אָיקאָנאָמיע אַליין, זיי "מאַכן גאָט" אין דער וועלט [Mopsik, 1993]. אַ משפּחה דעריבער דער נאָמן מיינט די אַנדאַכטלעך מורא פינט זיך אַזוי, דורך דער נאָמן אַליין, פֿאַרבונדן מיט די טיאָלאָגיע פון דער פּרומער האַנדלונג. און ווען די געטרײַקײט צו גאָט איז געווען שטעלט אין פּרובע — ווי די איז געווען אָפט אין דער געשיכטע פון ייִדן אין ערד פון איסלאם און קריסטענהײט — עס איז ביז צו מַרטּיראַטן אַז עטלעכע האָבן אות געטריבן, אַ פענאָמען וואָס Daniel Boyarin האָט אַנאליצירט די חדשות אַט דער אָנהייב פון יודאיזם און קריסטנטום [Boyarin, 2004]. דער נאָמן Ouaki, אָן אַז קײן מַרטּיר דאָקומענטירט האָט זיך אָנגעהאַנגן, געהערט צום דער גײַסטיקער וועלט וואָס מורא פון גאָט, די איז בריט געווען אים דוואיל טרײַ.

דער געשיכטע פון אַ נאָמען, אין דעם מאָדערנען צייטאַלטער, איז אויך די געשיכטע פון זיינע גראַפֿישע מעטאַמאָרפאָזן. די וואַריאַנטן Ouaki, Ouakil, Ouakki און Waki בעטוין ניט נאָטנדיק פאַרשידענע פאַמיליעס: זיי זענען אָפֿט די פאַרשידענע גזירים פון איין און דער זעלביקער שטאַם, בראָכן דורך אַדמיניסטראַציעס און מיגראַציעס.

די פאָרם Ouakki, מיט איר דאָפּלונג פון קאָנסאָנאַנטן, גיט צוריק אַ עכטע געמיניישן אין אַראַביש דיאַלעקט, וואָס פֿרענטש האָט בלד באַהאָלטן, בלד אַװעקגעלאָזט. די פאָרם Ouakil באַהאַלט דעם אַנדיקן -il וואָס מאַכט דעם נאָמען נאָענט צו wakîl, בעת Ouaki האָט אים פאַלן געלאָזט. די פאָרם Waki שלוסendlich אַנטשפּריכט אַ אַנגלאָפאָניק אָדער העברעיִשער טראַנסקריפּציע, ווי מען האָט זיי געטראָפן אין דאָקומענטן פון עמיגראַציע קיין ישׂראל, פֿרענקרייך אָדער אַמעריקאַס אין דעם טוואָנציקסטן יארהונדערט. די וואַריאַציעס שטאַמען פון דעם זעלביקן פענאָמענן פון שפּראַך־קאָנטאַקט וואָס Joshua Blau אַנטערזוכט האָט איבער יידיש־אַראַביש אין מאַגרעב [Blau, 1999] און וואָס Moshe Bar-Asher האָט אַנטערזוכט פֿאַר זיין העברעיִשער קאָמפּאָנענט אין אַלזשיריע [Bar-Asher, 1992].

דער גרויסער עקסאָדוס פון יידן פון נאָרטיק אַפֿריקע, אָנגעהויבן אין דער מיטן פון דעם טוואָנציקסטן יארהונדערט, האָט צעשפּרייט די מאַגרעביש־ע שושלות קיין ישׂראל, פֿרענקרייך, קאַנאַדע. אין דעם באַװעגונג האָבן זיך די נעמנים געװאַנדערט און זיך אָפֿט העברעיִשט אָדער פֿראַנצוזיט. אָן דאָקומענט וואָס בינדט מלבד דעם נאָמען די שושלת Ouaki צו וועלכע באַװעגונג אַנטלאָפן, איז עס פֿאַרנופֿט צו סיטן אַז זייערע טרעגער האָבן זיך גפֿלגט דעם געמיינטזאַמן לוזן פון די קאָמוניטעטן וואָס זיי זענען קומען, אַװעקפֿאָרן פֿון מאַגרעב צו נייע אוילן. די צעשפּרייטונג איז אַ ישׁטאַבליטער היסטאָריש פאַקט פֿאַר אַלעמען יידישן נאָרטיק־אַפֿריקער יודאיזם; זיין אַפּליקאַציע בלויז צום Ouaki־שושלה בלייבט אַ מסתברה סלוקה אַנשטאַט אַ אַרכיוו־סערטיפאַיד.

וואָס דער הייטיקער פאַרטיילונג פון די וואַריאַנטן סוגעסטערט — אָן עס צו באַווייזן — עס איז דער עקסיסטענץ פון עטליכע צווײגן, מעגליך אָנגעהויבן אין פארשאָדענע פאָקוסן, וואָס האָבן זיך קאַנווערדזשט אין איין און דער זעלביקער אָנאָמאַסטישער אידעניטעט. די אָנאָמאַסטיק פון J. Toledano, אומגענומען אין די רעגיסטער פון נעמנים פון פאַמיליעס פון יידן פון נאָרטיק אַפֿריקע, לאָקאַליזירט פּרעצײז דעם טיפּוס פון נאָמען אין דעם אַלעמען מאַגרעב, אָן אים אָפּצוטײלן אַ אייניקע געאָגראַפישע אָפּשטאַמונג [די נעמנים פון פאַמיליעס פון יידן פון נאָרטיק אַפֿריקע און זייערע אָפּשטאַמונג — Dafina].

בעיצומי תיקו ָ ַההיא, משפחת Ouaki נשארה מה שהיתה בתחילה: שם המתפלל. לא מצאנו במקורות לא תאריך ייסוד, לא עיר־אם, לא קדמון אפונימי שניתן היה לספר את סיפורו. אך פגשנו, בכמה הברות בודדות של שם הקבוצה הזה, עולם שלם: עולמו של היהדות הערביית של מערב־צפון אפריקה, בשפה שלה שנארגה מעברית וערבית, בחסידותה החקוקה אף בשמות עצם, ברשתות סוחרים הממתינות מגדול לגדול של הים התיכון.

השם Ouaki — wâqî, « אלו שיירא את אלוהים », או אולי wakîl, « השליח המהימן » — העביר לנו לא כרוניקה, אלא זהות מוסרית. הוא מסמן את האדם הנאמן, מי שנשמר וכל כך לא פוחדים להותיר אותו בשמירה על אחרים. במקום שבו הארכיון שותק, האטימולוגיה עדיין מדברת, ומה שהיא אומרת זה לא קטן: היא משדרת מעלה כפי שמעבירים בירושה.

הספר הגדול זה הוא אפוא ספר פתוח. הוא מחכה שכתבי־יד חדשים, מסמכים חדשים, עדויות חדשות יבואו ויכתבו בתוכו את השמות העצם החסרים עדיין — ה־Ouaki של בשר והיסטוריה, שכרך זה יכול היה רק לסרטט את המטריצה התרבותית שלהם ואת הסמל הרוחני שלהם. בינתיים, הוא מתעד בנאמנות את מה שיכול להיות: שמשפחה נשאה, לאורך מאות שנות היהדות המגרבית, את הנטל היפה של שם שהזכיר אותה ללא הפסקה ליראת שמיים.