משפּחה Mondolfi

די האָפּטיִשע אַרטיקולאַרקײַט פון יִדיש־איטאַליאָנער סורנאָמען שטײט אין זייער עלטקײט און אין זייער פאָרמירונגסמאָדוס. ניט ווי בײַ פילע אַשכנזיִם־קהילות פון צנטראָל־ און מזרח־אייראָפּע, וואָס זיינען געצווונגן געווארן צו נעמען פעסטע פאַמיליע־נאָמען בלויז ביים אומקער פון די יח־יט יארהונדערטער אונטער פאַלן פון אַדמיניסטראַטיווע דעקרעטן, האָבן די יִדן פון איטאַליאַ געטראָגן הערדיטאַרישע סורנאָמען פיל פריער, שוין פון דער נידערער מיטל־אלטער און רענעסאַנס [Encyclopaedia Judaica, ארטיקל « Names (Personal) » ; Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

צװישן די גרויסע קאַטעגאָריעס, וואָס זיינען גענומען דורך Schaerf, איז אײנע פון די פּרוּקסטע די פון טאָפּאָנימישע נאָמען, דערהיערנדיג פון דער אָרטליקערקײַט־קוועל פון אַ פאַמיליע, איידער זי האָט זיך אַיינגעשטעלט אין אַ געגעבנער קהלה. ווען אַ יִדיש־פאַמיליע האָט זיך געפאָרן פון אַ שטאָט איום אַנדערש צו זיך אַנשטעלן, איז זי געװאָרן אָפט אָנגערופן מיטן נאָמן פון אַ פּראָװעניאַנץ: מ׳וואָלט געװאָרן da Pisa, da Fano, da Rieti, Modena, Recanati, Ascoli, Volterra, Montefiore — אַזוי פיל סורנאָמען אַז איז נאָך איצונד געטראָגן [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. דער נאָמן איז אַזוי געװאָרן אַ געאָגראַפיש דענקמאָל פאַסילִירט, בעמירקט פון אַ מאָביליטעט־פּנימי טיפּיש פון דער דיאַספּאָרע איטאַליאָנער.

אין דעם סיסטעם, Mondolfi לאָזט זיך לייענען ווי אַ דעריװאַט פון דער אָרטיש־נאָמן Mondolfo, שטעטל פון די Marches געלעגן אין די פּראָװינץ Pesaro און Urbino, צו אַ סך דרײַסיק־פּינף קילאָמעטער צפון־מערעװ פון Ancône און פּינף־צװאַנציק קילאָמעטער סאָוד־מזרח פון Pesaro, אַדער־ובר צו באַלד לעבן פון Senigallia [Wikipedia, ארטיקל « Mondolfo »]. די ענדיקראַפט אין -i, אָפט אין איטאַליעניש צו מארקירן דעם שיוך־פאַמיליע (« די פון דער פאַמיליע פון »), אונטערשײדט די פאָרם סורנאָמיש Mondolfi פון דער פאָרם גלײך־טאָפּאָנימיש Mondolfo ; די צװײ־אָפּציות עקזיסטירן אין דער קאָרפּוס אָנאָמאַסטיש יִדיש־איטאַליעניש און רופן זיך צו א פּראָבאַבל קוועל־געמיין [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. דער פּריאַטהאַרדקײַט פּאָרמאַל איז דער גרונט דעם סעליט צו אָנטקענען די פּרעזומטע געאָגראַפיש־בּראָדערקײַט פון די לינָעאַז.

מע מוז שטײן אַ מינוט צו איבערלעגן וואָס עס טוט מינען, פאַר אַ יִדיש־פאַמיליע איטאַליעניש, צו האַלטן אַזוי די דער־איינער פון אַ אָרטיש אין זי״ן נאָמן. דער סורנאָמן טאָפּאָנימיש איז ניט בלויז אַ טונטאַװאנשאַפט אַדמיניסטראַטיװ : עס דרוקט אַרױס אַ פאָרם פון פּיעטעט פון דער דעם־אָן — דער געװונש ניט פאַרגעסן דעם אָרטיש ווו מ׳קומט, אַפילו כאָטש די צװאַנג אָדער אַנטװאָרטיָקײַט האָט געצװנוגן צו גאַנג. אין דער טראַדיציע יִדיש, דער קשר צו דער דעם־אָן קלּיקטיװ — zakhor, « דער־אָן זיך » — איז אַ אָנלידערונג פּרימאָרדיאַל. דער נאָמן Mondolfi, געטראָגן פון דור־דור לאַנג פון עטלעכע יארהונדערטער אַדריאַטיש, איז אַ אָפט צו אָנטװאָרטן צו דער אָנלידערונג אָן אַז קיין טעקסט וואָלט איהן ניטאָ אַנטשטעלט.

דער טאָפּאָנים Mondolfo דעזיגנירט דעם קליינעם שטאָטל אין דער רעגיאָן Marches, וועלן'ס געאָגראַפיש לאַגע קלערט אַרויס, בעסער ווי אַ קאַרטע, דעם גורל פון זייער אַלטע יידישע איינװאָנער. האָכגעשטעלט אַ הונדערט־פירצן־און־פערציק מעטער יבער מער אויף די היגלס וואָס דאָמינירן דעם אַדריאַטישן ברעג, דער שטאָטל קאַמאַנדירט אַ בליק אויף אַ קוסט וואָס איז געװען, פון מיטלאַלטער ביז רענעסאַנס, איינער פון די גרויסע אַדערן פון מיטלמערישן האַנדל. די Marches רעגיאָן, און בילכּונדרעס איר קוסטלאַנד צווישן Senigallia און Ancona, בארגט אַלטע און וויכטיקע יידישע קהילות [Encyclopaedia Judaica, אַרט. „Ancona" ; אַרט. „Marches"].

Ancona, גרויסער יָוו פון'ן אַדריאַטיק, שפילט אַ צענטראַל ראָל. די פאַפּסטום האָט שטערקט, אין 16טן יארהונדערט, דעם סעטלמענט פון יידישן קאָמערץ — בילכּונדרעס קאָנװערסוס פּאָרטוגעזיש און לעװאַנטינער — צו שטימוליִרן מעראַטיים האַנדל מיט דער אָטאָמאַן־אימפּעריע. דער אויסװאָל איז נישט געװען טרივיאַל: די פּאָנטיפיקאַל אַוטאָריטעטן האָבן אָנערקענט אַז יידישע מערכאַנץ, דורך זייער פּאַמיליע נעצװערק יבער קאָנטינענטן, זייער בעהערשונג פון שפּראַכן און מערכאַנטיל גებריוכן פון'ן מיטלמער, פארשטעלן אַ ובערזעצבאַרער עקאָנאָמישער פארטייל. דאָס איז אַ עקאָנאָמישע אַקציע וואָס די יידישע טראַדיציע האָט גיתראָגן, נישט דורך טאַג פון אַיזאָלירטן פּרופיט, נאָר כּי קאָמערץ איז געװען, אין כריסטלעכע סאָציעטעטן פון יענער צײַט, איינער פון די איינציקע פּלעצן וואָ דער געזעץ האָט ערלויבט יידן פול אַלעמען צו זיין. זייער מערכאַנטיל אַנגײַדזשמענט איז אַזוי געװען אַ שטוב־שאַפנדיק ענטפער צו דער צװאַנג, און אָפט אויך אַ דינסט אַנגיטן זיי קהילות וואָס האָבן זיי אָפּגענומען.

דער פּאָליסי פון יפּנקייט האָט ערלעבט אַ טראַגיש ווענדפּונקט אין 1555–1556, ווען פּאָפּ Paul IV איז צוריק אויף די גאַראַנטיעס געשטעלט און האָט קאָנדעמנט אַ סך marranes פון Ancona צום שלאַנג — קאָנװערטאַז צום כּריסטנטום סוספּעקטעד־שיף פון צו הלן געפּלעגט יודאיזם אין סוד. דער ערײַגנעס האָט דויער טיף גמרקט די יידישע אינציאַנער און מיטלמער מעמעריע, און קריסטאַלאיזד אַ רימאַרקאַבל דיאַספּאָרע־סלידאָריטי: די יידישע קהילה פון Constantinople, אויף'ן אַקטיװ פון Doña Gracia Nasi, האָט אָרגאַניזירט אַ קאָמערציאַל בוידקאָט פון'ן יָוו פון Ancona אין רעפּרעזאַליעס, אַ זעלטן דיד פון קאָלעקטיװער יוסטיס עקסערציזד פון'ן דיאַספּאָרע [Encyclopaedia Judaica, אַרט. „Ancona" ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. דער בוידקאָט האָט טייל שלאָגן, אָבער עס האָט געזאָגט עפּעס פון דערמאָנט אויף דעם פארהעלטניס פון יידן צום יוסטיס: דאָס איז נישט בלויז אַן אינדיװידועלע זאַך, עס באַשטאַטיקט דעם גאָנצן קהילה, חוץ אױב דיסטריביואַטיד צו אַלע פיר קאָרנערס פון'ן מיטלמער.

אין דעם מעשװ פון מארכעזאַנע לוקאַליטעטן, קליינע בורגס ווי Mondolfo, Senigallia, Fano, Pesaro, Urbino אָדער Recanati האָבן גערעכנט, אין פארשידענע ערה, יידישע פרעזענץ מער אָדער וועניקער דורכפרייס, אָפט פרה צו דער פעלדסמאַלה־אַקטיװיטי אַטהאָרייזד דורך מוניציפּאַל condotte — קאָנטראַקטן באַנעגאָשיײַטיד צװישן דער יידישער קהילה און לאָקאַל אַוטאָריטעטן, ספּעסיפיישנג די רעכץ און דוטיעס פון יידן אין עקסטשײַנדז פון דער קרעדיט־דינסט זיי האָבן געטוען דער פּאָפּולאַציע [Encyclopaedia Judaica, אַרט. „Marches" ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. עס איז דעמאָלט היסטאָרישלי פּלאָוסיבל — אָן אַ אַרכיוו־שטיק פראַדוסד דאָ — אַז אַ יידישע פּאַמיליע איז באַמיסטנ אין Mondolfo אָדער אין זייער יידיקער ענװירונמענט, האָט אויסגענומען אירן נאָמען, דעמען שווער־מאָװט צו אַ מער ווִכטיקן צענטער וואָ דער שום־נאָמען Mondolfi/Mondolfo וואָלט זיך פיקסט [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946]. די ריקאָנסטיטוציע געהערט צום פּראָבאַבל: עס שטיץ אַמן דער לאָדזשיק פון אָנאָמאַסטיקס און אויף דער רעגיאָנאַל קאָנטעקסט, נישט אויף אַ איידענטיפיד נאָמינאַטיװ אַקט.

דער פארשטיין פון דער Mondolfi-שושלת דערפן מיר פאסן דעם יוּרידישן קיידער וואס האט געווײגט אויף די יידן פון די Marches און, אין ברײטערן זין, אויף דער יידישער פּאָפּולאַציע אונטערמ די געמעכטן פון Rom. די בולע Cum nimis absurdum פון Paul IV (1555) האט געשטיפט דעם געטא־סיסטעם און אַ סך שטרענגע באַשראַנקונגען: דער חיוב צו וווינען אין פארמאַכטע קוואַרטירן, טראָגן פון אַ דיסטינקטיוון צײכן, פארבאָט צו האַלטן נדל־אייגנטום, בעגרענצונג פון ערלויבטע בַּרופים צו אַ בּשוּמטער שׂפַּח — געלט־לײַע, שמאַטע־האַנדל, קלײן־קומערץ [Encyclopaedia Judaica, art. « Popes » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

אין דעם אפּרעסיוון קיידער, דער סיסטעם פון די condotte פארדינט אונזער אופמערקזאַמקײט. איידער עס זײנען אַפֿילו געשטאַנען די געטאָס, האָבן מוניציפּאַליטעטן פון די Marches געמאַכט קאָנטראַקטן מיט יידישע משפחות דאַמיט זיי זאָלן פֿירן געלט־לײַע אַנטקעגן שוּם שוּטץ און ערלויבטע וווינונג. די קאָנטראַקטן זײנען געװען דערנייערט בּאַ פּעריאָדיק צײטן, און זײער רענעװאַל האט אָן־געהאנגן טײלװײז פון דער פאַמע פון דער קאָנטראַקטיווער משפחה: אירע פילדערקײט, אירע דיסקרעציע, איר ערליכקײט אין ביזנעס־טראַנזאַקציעס. די יידישע טראַדיציע, טיֿף בּעזירגט צו דער צדקה אין ביזנעס — דער Torah פּארבאָט אויסדרוקלעך פאלשע גגווִיכטן און מעמידות, ריביס צװישן יידן, טריקצן־פּראַקטיקס — האט געפונען אין די אָבן אויפגעצװונגענע בּעשרעפניקײטן אַ פּאַראַדאָקסאַל גלײגנהײט צו באַוויצן אַן אתיקס פון ביזנעס וואס די שטאָט פון אָפּהאַלטן וואָלט נישט אלץ גוט געקענט פאָדערן אויף זיך אַליין.

די מאַסנים זײנען געװען טסיקלירט און צושאַרפט דורך די סוקצעסיווע פּאָנטיפן, און זיי גיפּלן אָן, אונטער Pius V און אין שפעטערע פּיוות, דורך פּיריאָדישע אַוסװײזונגן וואס האָבן קאָנצענטרירט די יידן פון קלײנע יישובים אין אַ פאַרמינדערט צאָל פון ערלויבטע שטעט — אָן דער ערשטער ריי Rome, Ancona און Avignon אין דער Comtat. די װעלן פון ער־צװונגענער צונויף־בּרײטערונג ערקלערן אַן עסנציאַל טײל פון דער אינערער מאָביליטעט וואס ווי טויג אָן־צײגן פון דעם טאָפּאָנימישן סורנעמס: אַ נאָמען ווי Mondolfi פּאַק די געדענק פון אַן אורשפּרונג וואס די אַדמינישטראַטיווע צװאַנג האט מאנכמאָל געמאַכט עלטער ווי דער אַקטואַלער דירשטײ [Roth, The History of the Jews of Italy, 1946 ; Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »].

דערפּאָן פּאָלגט אַ אַלגעמײנער קאַראַקטעריסטיק פון אִיטאַליע יודאַיזם: אַ קלײן צאָל, אָבער מיט בּעמערקנסװערטער קולטורעלער און ליטורגישער קאָנטינוּיטעט, דעדיצירט צו אַ אײגענער רית — דער Italki אָדער ריט italiano — אָן־אונטערשיד פון דע סעפאַרדים־ און אַשכנזים־רײטן, און באַ׳הַלטנדיק אָן גִברויכן צװישן די מעסט אַרכאַיק פון דער תפוצות מערכוֿ־דיספאָראַ [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Liturgy »]. אין די גמיינשאַפטן פון די Marches, דער ריט איז געװען טראַנסמיטירט אָראַל און דורך מאַנוסקריפן פון דור צו דור, פּערמאַנענט צו די געצעטל, אַוסװײזונגן און געטאָס מיט אַ טעיציטעט וואס זאָגט עפּעס עסנציאַלעס וועגן די פרומקײט פון דעם גמיינשאַפטן: ניט די אַװעקן פרומקײט, נאָר די קווײטע שטײערקײט צו אַ פאָרם פון תפלה וואס קום, לאָמ דער טראַדיציע, צוריק צו די ערשטע יידן פון Rome. אום עס איז מאָנמעם קען זײ די Mondolfi האָבן אַנטייל־נומען אין דעם געמײנזאַמען ליטורגישן לעבן דער יידן פון די Marches — קיין בּעזונדערער טעקסט בּעשטעטיקט עס פֿאַר זיי בּישעם נאָמען — זײער שײכות צו דעם קולטורעלן מילך מאַכט זיי די אנגענומענע ירושים פון דער קאָנטינוּיטעט פון די גלויבן.

צווישן די גרויסע טוגנדן וואס יודאיזם פון די מיטלענדישע ים האט אנטוויקלט אין לויף פון יארהונדערטער, די הלטונג קעגן דעם פרעמדן פארדינט זיך באזונדערע אפמערקזאמקייט אין פאל פון קהילות פון די מַארְקעס. אַנְקוֹנָא, וואס האט דער ראל פון קאמערציאלער דרייפיס צווישן כריסטלעך אייראפע און עטאָמאנישער אימפעריע גַעשפילט, איז געווען אַ סינגולער לאבאראטאָריום פון דעם עפנונג.

די יידישע קהילות פון אַנְקוֹנָא זענען געווען קאמפאזיטיש: דאָרטן האט מען געטראָפן Italkim אלטע שטאָק — די ייִדן פון איטאליע אינהיימס, וועלן די Mondolfi מ'טראָט־טיילעס געהערן צו — אָבער אויך ספרדים פון אַיבעריש וואס זענען אנגעקומען נאָך דער גזירה פון ספרד אין 1492 און פּוּרְטוּגַאל אין 1497, און לעווַאנטינער וואס זענען געקומען פון עטאָמאנישער אימפעריע, גריכן, טערקן אָדער סירא־פּלעסטינער [Encyclopaedia Judaica, art. « Ancona »]. די קהילות האָבן ניט אלץ געלעבט אין הרמאָניע — טבעים פון רעכט און רִיטועַל זענען געווען — אָבער זיי האָבן זיך אפגעהאלטן ניבו, האָבן זיך צוזאמן באנדלט, און האָבן אָפט געגעבן צו זייערע קינדער משפחה-מענטשן וואס זענען געקומען פון דער אנדער שטיל.

דער קאנטינועלער בּרוקס מיטן פרעמדן איז ניט געווען בלויז אַ עקאָנאָמישע נויטוועניקייט: עס איז אַך געווען אַ שולע פון סוֹבְלָנוּת אין שטאַרקן זינגול. דער יידישע סוֹבְלָנוּת קעגן דעם פרעמדן איז ניט פאסיוו; זי איז באפאלן. די תּוֹרָה רימינדערט אין זעקסuntimendraytsi שיידנדיקע פעסיז (לויט טלמודישער טראדיציע) די טירה אַז ניט פארטיליקן אן אָנדערן, כִּי־גֵרִים הֱיִיתֶם בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם. אין די קהילות פון די מַארְקעס, דעם צו­טוג האט געטראָפן אַ קאָנקרעטן אכאָ: אָנמַאָכן דעם ספרדי פון דער פּלוׂט־אַלעם, דעם לעווַאנטינער וואס רעדט נישט דעם זעלבן עברית, געבן אים אַ פּלאץ אין די בית־הכּנֶסֶת און אין די עסקן־זאכן, דאס איז געווען די `hakhnasat orhim` — אָספּיטאַליטעט — און די `ahavat ha-ger` — ליבע פון אן אנדערן — אָן קיין העגיאָגראָפיע. דער פאַקט איז דאָ: די אַרכיוו־שטיקן פון אַנְקוֹנָא זענען עדות צו די בּרוקן, די בונדז צווישן די שושלות פון בּעלמעס שטעלן, און גאָר נישטן דערמאָגן צו סטעלן אַרויס אַז די משפחה Mondolfi זאל ניט טיילנעמן אין דעם קרוצבול.

דער פּאַסיוו שטאַרטפּונקט געשאַן מיט דער רעװאָלוציאָנאַריזער און נאַפּאָלעאָניזער פּעריאָדע, וואָס אָפענט און, נאָך דער רעסטאָראַציע, פארשלאָסן טעמפּאָראַר די טירן פון געטאָס. די איטאַליענישע יוניפיקאַציע (1861) און די עקסטענשן פון סטאַטוט אַלברטין קאָנסעקראַטעד יוניװערסאַל ציװיל און פּאָליטיש גלייכהייט פון איטאַליענישע ייִדן, אַמאָנג דער ערשטער אין אייראָפּע צו וויסן אַ פול און דוריק עמאַנציפּאַציע [Encyclopaedia Judaica, אַרט. « Italy » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

די ייִדישע משפּחות פון די Marches און אַדריאַטיק טייל-גענומען אין דעם גרויס באַװעגונג פון ינטעגראַציע: זיי ינװעסטעד די ליבעראַל פּראָפעשאָנס, יוניװערסיטעט, אַדמיניסטראַציע, אַרמיע און פּאָליטיש לעבן פון יונג קינגדום. עס איז אין דיס קאָנטעקסט אַז די טראַדזשעקטאָריע פון די פאָרם אַפּיירנט Mondolfo איז בעטער מע קענן פאַרשטיין: Rodolfo Mondolfo (1877–1976), געבוירן אין Senigallia זעלבסט — די שטאָט וואָס גרענצט דירעקטלי דעם טעריטאָריום פון Mondolfo —, איז געװען איינער פון די גרויסע איטאַליענישע היסטאָריאַנס פון אַנטיק פילאָסאָפיע און אַ טינקער פון פּרימער פלאַנק [Wikipedia, אַרט. « Rodolfo Mondolfo »]. ער שיק אַרויס אין Florence און Siena, לערנט אַט יוניװערסיטעט פון Turin פון 1910 אָן, דעמאָלט אַט Bologna און Padua, קרוסינג אַזוי די העכסטע אַקאַדעמיש ינסטיטוציעס פון יונייטיד איטאַליע [Wikipedia, אַרט. « Rodolfo Mondolfo »].

זיין טאַנקונג קאָנדזשוגאַטעד אַ ריגאָרעס פילאָלאָגיע פון Greek Antiquity — ער איז געװען איינער פון די בעסטע קאָמענטאַטאָרס פון Heraclitus און presocratic טאַנקונג — און אַ ריפלעקשן אויף היומאַניסטיש סאָציאַליזם מאַרקט בי Marx און Mazzini. עס איז נישט געװן אַ קאָנטראַדיקשן, נאָר אַ סינטעסיס וואָס זאָגט עטװאָס פּראָפאָנד וועגן די באַציונג פון פּאָסט-עמאַנציפּעשן ייִדישע ינטעלעקטואַלס צו צדק: ענגידזשד אין אַ טאַנקונג אַז זוכט צו רעפאָרמ געזעלשאַפט פּון זײן פאַונדישנס, זיי ינװעסטעד פילאָסאָפיש-פּאָליטיש טאַנקונג ווי מען ינװעסטס אַ משימה, נישט ווי מען זוכט אַ קאַרערע.

מע קען נישט סטעטמענט מיט סערטיינטי אַז Rodolfo Mondolfo בילאָנגד צו די זעלבע ג׳ענעאַלאָגיש בראַנטש ווי די Mondolfi — די צװיי אָרטאָגראַפיק וועריאַנטס עס מעגלעך די צװיי דיסטינקט בראַנטשעס פון איינער געמיינער פלאַץ, אָדער קענט רעפרעזענט אַרטיפאַקטס אַ ציטאַריש פון איין און דעמזעלבס לינעאַדזש. אָבער די אַבסאָלוט געאָגראַפיש קלאָסנאָס — Senigallia אַדדזשעסענט די בורג פון Mondolfo — און די אָנאָמאַסטיק קאָנסיסטענסי מאַכן די היפּאָטעזע פון דעמאָלט אַ קלאָז בלאַד אַט לעסט אַז פּלאַוזיבל ווי זײערן קאָמפּליט סעפּאַראַציע. אין אַלע קעסেס, Rodolfo Mondolfo רעפּריזענטס וואָס די Marches רעגיאָן דער אַ צו געבן בעסטער, אַט דער צײט פון עמאַנציפּאַציע, צו יוניװערסאַל האַנדלען טאַנקונג: אַ ייִדישער פילאָסאָפער וואָס טראַגט דיין ייִדישקײט נישט ווי אַ בירדן נאָר ווי אַ ינטעלעקטואַל און עטיקאַל רעסאָרס.

טיטשינג און שטאַדי, ווי דאָס איצט׳ערד דער טראַדיציע טראַנסמיטיד בי די עלטסט סאָרסেס פון יהדות, צװיי פון די פאַנדאַמענטאַל וואַלוויז אַז ישראל האט פּאָרטיד דירך זענטשוריז און קאָנטיננענטס [zakhor-online.com, אַרט. « Le yiddish, histoire d'une langue errante »]. אין די מידיעװאַל און מאַדערן סאָסייטיז װוּ איליטאַרײַסי איז די רול, Jewish פאָלק קאַלטיװייטיד רידינג, עקסעגעסיס, אַרגיומענטעשן, נישט בי וואַנאַטי אָבער כּאָ די Law אהנט דעריפֿערד: מען קען נישט אָבזערװ וואָס מען האט ניט שטודיד, מען קען נישט טראַנסמיט וואָס מען האט ניט אַן־דערשטאַנד. פאר די ייִדישע משפחות פון די Marches, דער געשרײ צו ווײַסן שפּאָרנט זיך אַט עטליכע לעװעלס: דער טאַלמודיש און ליטורדזשיקל ווײַסן, טראַנסמיטיד אין די שולן פון די קהילה; דער באַרופסדיגער ווײַסן, נידיד צו די תערופֿן אָרלאַנד; און, נאָך עמאַנציפּאַציע, די יוניװערסיטעט און פילאָסאָפיש ווײַסן, וואָס געװארן דער וועקטאָר פון אַ רעקאָגניציע סאָציאַל פיניילי אָפענד.

דער יטאַליענער יהדות, טיף אַרײַנגעװאָבן, איז געװאָרן געטראָפן אין 1938 דורך די leggi razziali פֿון דעם פֿאַשיסטישן רעזשים, וואָס האָבן אויסגעשלאָסן יידן פֿון עפֿנטלעכע שולן, פֿון יוניװערסיטעט, פֿון עפֿנטלעכן סערװיס און פֿון פֿילע פּרופֿעסיעס [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Fascism »]. די גיזעצן זיינען געװען פֿון באַזונדערער הנאָה : די קינדער זיינען אויסגעשלאָסן געװאָרן פֿון עפֿנטלעכע שולן שוין פֿון דעם אַנטפֿאַנג, אָפּגערױסט אָיף א שטײַער מאָל מִשּׁפָּחות וואָס זיינען געװען גאַנץ אַרײַנגעװאָבן שוין צװײ אָדער דרײ דורות, אָפּגערױסט פֿון אַ צוקונפֿט וואָס האָט זיך געדאַנקט פֿאַרדינט [zakhor-online.com, art. « Les Juifs de Grèce et la Shoah »].

דער קאָנטעקסט בשל דאָס איז געװאָרן אַזוי : Rodolfo Mondolfo, דעמאָלן פּראָפֿעסאָר אין דער יוניװערסיטעט פֿון Padoue, האָט מוזן אָנטלאָפֿן פֿון יטאַליע אין 1938 און זיך גאַניװן כּן אַרגענטינע, וואָ ער האָט פּנים געפֿירט זיין פֿילאָסאָפיש־ווערק [Wikipedia, art. « Rodolfo Mondolfo »]. די אַלײנזאָמקײט אין אַרגענטינע איז ניט געװען אַ כּנעיה, נאָר אַ פֿאָרזעצונג : Mondolfo האָט דארטן געלערנט, פֿאָרפּובליצירט, אַוסגעביל דורות פֿילאָסאָפן פּון לאַטיין־אַמעריקע, גטראָגן אױף דעם נײַן ערד דער אינטעלעקטואַלער סגנון וואָס מען האָט וויל אים אָפּנעמן. דעם גורל — אָנטלאָפֿן פֿון דער ערד וואָ מע האָט געדאַנקט צו זיין אַהיים, וויידער אױפֿטאָן אַנדערש אָן צו פּאַרטרײַן וואָס מע ביסטו — איז אײנער פֿון דער קלאַסישסטער און דער שמערצנדיקסטער געשיכטן פֿון דער יידישער מעלוכע. ער פּונקטירט צו אַ טוגנט וואָס די העברײַש־סגנון קאָל פֿונם שום מאָל koah ha-sevel רופֿט, די קראַפט צו האַלטן, צו פֿarbn שאַפֿן און צו טראַכטן אונטער דעם דרוק פֿון גזירה־שמד.

נאָך דעם וודאָי פֿון סעפּטעמבער 1943 און דער דײַטש־בעצעצונג פֿון דעם צענטער־צפּון, האָט זיך די גזירה־שמד אַרײַנגעשטיקן אין דער דעפּאָרטאַציע און דער גדל־ײדעׁש : עטלעכע טויזנטער יטאַליענער יידן זיינען אַרעסטירט געװאָרן און שיקט צו Auschwitz, פּילע דורכגיק דורך דעם קאַמפּ פֿון Fossoli [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »]. די קהלות פֿון דער Marches און דעם Adriatique זיינען ניט געװאָרן שּׁפּאַרט. עס איז בעמערקנסװערט, אָבער, צו מאַרקירן אַז אַ טײל פֿון די יטאַליענער יידן האָבן אויסגעלעבט דאַנק צו נעצן פֿון סאָלידאַרעטעט — משפחות וואָס זיינען ניט יידן וואָס האָבן פֿאַרשטעקט נאָכבארן, רעליגיעזע אינסטיטוציעס וואָס האָבן געליעפֿערט אָיסגעקשטען פּאַפּירן, און מאָנכמאָל אַפּילו דײַטש־סאָלדאַטן וואָס, קעגן די אָפֿיציעלע בעפֿעלן, האָבן בשומריים יידן [zakhor-online.com, art. « Les Juifs de Grèce et la Shoah »]. דער פּאַקט ניט מאַכט קײן כּפּרה פֿון דער קאַטאַסטראָפעס, אָבער ער זאָגט אַז דער טוך־פֿון־זשבונים וואָס אַ קהלה־יידן האָט געװעבט מיט זײנע נאָכבארן־נישט־יידן קען, אין עטלעכע פּאָלן, זיך ווײַזן בשומרים.

אַלץ עהרליכע אַװידערבאָװטיק פֿון דער שושלת־Mondolfi אין דעם צײַט־קווים דערפֿאָרדערט דיריקטן קאָנסולטאַציע פֿון די קהלה־רעגיסטער, פֿון די ליסטן פֿון דעפּאָרטאַציע און פֿון די בײזן פֿון דער מעמאָריאַל־דאַטומן וואָס זיינען געװיידמט — טאָמער אַלץ דער Centro di Documentazione Ebraica Contemporanea פֿון Milan. אין דעם מאַנגל פֿון דעם נאָמינאַטיוון מקורות אין דעם מאָמנט פֿון דער כּתירה, די צענטער־ערב האָט זיך הוּט פֿון צו שרייבן אַ גאַנץ־גורל צו דעם בעלן פֿון דעם נאָמן. די בַדלות אָפּ דאַנק אַליין איז זיך אַ מִנְהָג אֱתִי : ניט פּלנפּן דורך דער אימאַגינאַציע צום שװיגן פֿון די אַרכיוו, ניט אומהעפּן מיט ערפֿינדנע ווערטער די צער וואָס מיר ווייסן ניט דעם אַנטליץ דער איבעריקער.

וואָס אַדער קען מע זאָגן איז דאָס : כ'ס מיטגלידער פֿון דער שושלת־Mondolfi האָבן אויסגעלעבט אַלע שׁוֹאָה אין יטאַליע אָדער אין דער אַמעריקע, האָבן זיי אוועקגטראָגן דעם נאָמן אין אַ וועלט וואָס האָט וויל זיי אִם אים אָפּנעמן — װייל די leggi razziali האָבן טאָמער געצילט אַלץ אויסמעשטן יידן פֿון דער עפֿנטלעכער לעבן, פֿון דער קאָלעקטיװער זיקראָן, איידן זיי וואָלן זיי אויסמעשטן קערפּערלעך. אַז דער נאָמן איז ווײַטער געגאַנגן צו עקזיסטירן, אין יטאַליע און אין דעם קהלות־דיאַספּאָרע פֿון אַרגענטינע, דער Staaten אָדער Isroyl, איז אַ פֿאָרם פֿון שיקּ־אָן־שלומנע וואָס די סיבה־סימבאָליש איז ניט קוץ.

יענסיי דער אַרכיוו, דער נאָמן Mondolfi איז אויך אַן אָביעקט פון mémoire familiale. אין דער יידישער איטאַליענישער טראַדיציע, פונקציאָנירט דער טאָפּאָנימישער פאַמילן־נאָמן ווי אַ קאָנדענסירטער ערציילונג: ער זאָגט, צו יעדער דור וואָס טראָגט אים, אַ אָריגין — דאָ די Marches — און אַ געשיכטע פון פאַרשטעלונג, פון צווואַנג און פון סורוויוול. די מונדליכע טראַדיציע און דער אַרכיוו האָלטן זיך אַן: דאָ ווו די פאַמילן־מעמוריע האָלט די בווּסטזיין פון אַן אָריגין מאַרקעזאַנער אָדער אַדריאַטיקער, קומט די געלערטע אָנאָמאַסטיק פון Schaerf צו באַשטעטיקן די קאָהעראַנץ פון דעם געדענקן אַלס ער בינדט דעם נאָמן צום טאָפּאָנימ Mondolfo [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

דאָס דורכשניטס־פונקט בלײַבט אָבער אַ זאַך צו האַנטירן מיט פּרודענץ. די טראַדיציע קען נואַנסירן אָדער ווידערשפּרעכן דעם אַרכיוו: אַ פאַמילן־ערציילונג קען, למשל, פאָדערן אַ סעפֿאַרדער אָדער לעװאַנטיניער אָריגין — וואָס איז שטיצנדיק אין Ancona — ווען דער נאָמן פּלײדערט פֿאַר אַן איטאַליענער איינגעבאָרענער וואָרץל. די ספּאַנונגען איז נישט קײן שגיאות צו קורירן, נאָר שיכטן צו פאַראַקענען: די איטאַליענער דיאַספּאָראַ איז געווען אַ שמעלץ טעגל ווו זיך מישטן אַלטע italkim יידן, איבעריש עקסילס, און אַשכנאַזער קאָמער־אָנס [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy » ; art. « Ancona »]. דער נאָמן Mondolfi, דורך זײַן בלויז פאָרם, נײגט זיך צו דער זײַט פון אַלטן איטאַליענישן סובסטראַט, אָן אַרויסצוברײטן שפּעטערע בונדן מיט אַנדערע קאָמפּאָנענטן.

עס איז אין דעם פּערסיסטענץ פון דעם נאָמן עטוואָס וואָס רירט אַ ספּעציפיש־יידישע טוגנד: דער צײַטיקע זאָרג פֿאַר דער אָװערגעבן. די אָװערגעבן איז נישט בלויז בּיאָלאָגיש; זי איז קולטורעל, שפּראַכיק, ריטואַל און אָנאָמאַסטיק. יעדער דור וואָס האָט בחירה געטאָן צו האָלטן דעם נאָמן Mondolfi — שטאָט אימ איטאַליאַנער צו מאַכן, אים אָyne צו זעצן, אים אין דעם הייקט־לאָס צו שמעלץן — האָט געשטעלט אַ מעשה פון בּעווּסטער קאָנטינואַטעט. דעם מעשה קען שײַנען אַ זאַך — קײן גאָרנישט היסט נישט. אין די יאָרהונדערטער ווען די יידן פון Italie זײַנען געווען אונטערװאָרפֿן צו קונסטאַנטע אַסימילאַציע־דריקן, ווען גאַנצע פאַמיליעס האָבן אָפּגעגעבן זײערע העברעיִשע נעמן אָדער צו זיכטלבאַר־יידישע נעמן כּדי צו באַקומן אַ גוּם־זכּות שרב־זאָל, צו האָלטן אַ נאָמן ווי Mondolfi איז געווען אַפּענבאָרן, סטיל אָבער שטאָרק, אַז מען האָט געזעגן צו אַן אייגנטלעכער געשיכטע און אַז מען קען זי טראָגן.

דער קולעקטיװ־גדענקן פון Yisrael — דער גרויסער גדענקן פון טויער וואָס גײט דורך צײַט — מאַכט זיך אויס אַס דעם מיקראָ־מעשות פון טרײַשאָפט. די יידישע טראַדיציע האָט זיך נישט דאָרט פּערפּעטואַטיד דורך די בלויז קאַנאָניקאַל־טעקסטן אָדער די בלויז ראַביניקאַל־אינסטיטוציעס: זי האָט זיך געװאָרצן אויך דורך די נעמן וואָס אױס־רײַזן, דורך די פאַמיליעס וואָס, פון Mondolfo צו די שפּילן פון Rio de la Plata אָדער צו די הילן פון Tel Aviv, האָבן פאָרגעזעצט צו טראָגן אין זיך דעם זכּרון פון אַ שטעטל אין די Marches וואָס די מערהײט האָבן נישט מיט אייגענע אויגן געזען.

אַזוי פּערפּעטואַטיד זיך דער פאַמילן־נאָמן, אין Italie און אין זײַנע דיאַספּאָריקע פאָרלענגערונגען — Eoyrope, Amerikas, Yisrael — ווי אַ דינער, אָבער צאַך־הלטנדיקער פאָדן וואָס בינדט די לעבעדיקע צו אַ אַדריאַטיקער הילן דעם נאָמן וואָס, פֿאָר יאָרהונדערטער, רײַזט מיט זײַנע טראָגער [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

די לינאַזש Mondolfi לאָזט זיך פאַרשטיין, אין דעם סטאַטוס פון די קוועלן וואָס מען קען מאָביליזירן, ווי אַ יידיש איטאַליענישע פאַמיליע מיט טאָפּאָנימישער אָריגין, וואָרשיינלעך פון דער שטעטל Mondolfo אין די Marches, און איינגעשריבן אין דער לאַנגער געשיכטע פון דער אַדריאַטישער און פאָנטיפיקאַלער יידישקייט [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. איר געשיכטע פאַסט אַלע גרויסע שניטן פון דער קהילה: מידלאַלטערלעך עלטקייט און Renaissance, עקאָנאָמישער סערוויס געטאן צו די שטעטער פון האַרבערונג אונטער דער condotta, צוואַנגן פון דער געטאָ־רעזשים אונטער דעם פּאָנטיפיקאַלן סטאַט, צוגעצווונגענע מאָביליטעט אײַנגעגראָביירט אין דעם נאָמען זעלבסט, ימאַנציפאַציע און גלאַנצענדער אינטעלעקטואַלער פאַרנעמנוס אין דער XIXטער יאָרהונדערט, דן די פּרובע פון די רייסישע געזעצן און די Shoah אין דער XXטער יאָרהונדערט [Encyclopaedia Judaica, אַרטיקל « Italy » ; Roth, The History of the Jews of Italy, 1946].

אין דעם וועבן פון דעם דערציילן האָט זיך אַ טוגנט אופגעצווונגן פעסטער ווי די אנדערע אין יעדן מאָמענט פון דער געשיכטע פון דער לינאַזש: דער וויסן ווי קאָלונג און ווי אַנטקעגנוואָרטיקונג. אין דעם יאָרהונדערטן פון דעם געטאָ איז דער טאַלמודישער און ליטורגישער וויסן געווען דער לעצטער פּלאַץ פון פרייט וואָס קיין דיקראַט קען נישט פאַרמאַכן. אונטער דער ימאַנציפאַציע, האָט ער זיך פאַרוואַנדלט אין פילאָסאָפישער און וויסנשאַפטלעכער פאַרנעמנוס, וואָס Rodolfo Mondolfo בלייבט די מערסט דאָקומענטירטע פיגור. אונטער דער פאַרפאָלגונג פון 1938 האָט דער זעלביקער וויסן גענומען די דרכים פון דער גאָלוס כדי צו פאָרצוזעצן צו לעבן אויף אַנדערע ברעגער. און אין דער מעמאָריע וואָס איז ווײַטערגעפּאַסט דור נאָך דור, האָט ער גענומען די פאָרם פון אַ נאָמען — Mondolfi — וואָס די פאַמיליע האָט געקאָנט האַלטן ווי מען האַלט אַ טייערן טעקסט, אינדעם מען קאָפּירט אים גאַנץ טרייַ, אינדעם מען גיט אים ווײַטער פון האַנט צו האַנט.

די קאָלונג צום וויסן איז נישט אייגנטומלעך צו Mondolfi: זי איז אַ פון די קאָנסטאַנטסטע טוגנטן וואָס Israel האָט געטראָגן דורך די יאָרהונדערטן און דער לאַנדען, פון די אַקאַדעמיעס פון Babylone ביז צו די יוניווערסיטעטן פון Bologna און Buenos Aires. אָבער עס איז דורך דעם אינקאָרפּאָריִן אות אין אַ שפּציפֿישן אָרט — די אַדריאַטישע Marches — אין אַ שפּציפֿישן נאָמען — Mondolfi — און אין סינגולערע עקזיסטענצן אונטערוואָרפן צו דער זעלביקער דרוק פון אויסמײסטיקונג ווי אַלע אנדערע, אַז די לינאַזש האָט באַטײליקט זיך, אין איר מאָס, אין דער קאָלעקטיווער מעמאָריע פון Israel.

דער « Grand Book » נימט אויף זײַנע גרענצן: דער וויכטיקסטער טיל פון דער קאַרקאַס איז ערשטעלט אויף דער קאָלעקטיווער סקאַלע פון דער יטאַליענישער יידישקייט, בשעת דער שפּציפֿישער באַטײלונג פון דער פאַמיליע צו Mondolfo בלייבט וואָרשיינלעך ווי עס איז באַוויזן, חלילה פון דער נומינאַטיווער דאָקומענטן דאָ קאָנסולטירט. די פאָרם וואָס גלײַכט זיך Mondolfo, דאָקומענטירט דורך די פיגור פון Rodolfo Mondolfo, שטאַרקט די היפּאָטעזע אָן דאָס נישט שליסן עס דעפיניטיוו [Encyclopaedia Judaica, אַרטיקל « Mondolfo, Rodolfo »]. די שאַטנים פון דער XXטער יאָרהונדערט — די נעמען וואָס מאַנגלן אין די רעגיסטער פון דעפּאָרטאַציע, די פנימים וואָס מען ווײסט נישט צי זיי געהערן צו דער לינאַזש — זיינען אַ טיל פון דער עערליכקייט פון דעם דערציילן. די צוקונפטיקע אַרבעט געהערט צו דעם קהילה־, נאָטאַר־ און מעמאָריאַל־אַרכיווען, די אַלעמע פעיק צו מוטירן דאָס וואָרשיינלעך אין דאָס באַוויזן, און וידער צוגעבן צו די Mondolfi זייער אינדיווידואַלע פנימים.