משפּחה Marcherai

דער זכום־בוך פון Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), בלייַבט דער פּונקט־פאַנקער פֿון יעדער חקירה וועגן אַ משפּחה־נאָמען פֿון דער האַלבאָפּן. Schaerf, אַלײן אַ מענטש אויס דער איטאַליענער ייִדישער קרײַז, האָט דאָרטן צוזאַמענגעשטעלט און אָרדנט די משפּחה־נעמים, זיך מוכת־שכל געװאָרן די שׁורשים צו דערגרײַכן. זײן אַרבעט איז גרונדגעשטעלט אויף דעם גרונדזאץ וואָס איז איצט אַנערקענט, אַז די איטאַליענער ייִדישע נעמים זענען פֿאַרטיילט אין גרויסע קאַטעגאָריעס: די נעמים גענומען פֿון ערטער (טאָפּאָנימס), די וואָס קומען פֿון עברײַ־נעמונים אָדער תנ״ך־נעמונים, די וואָס שׁטאַמען אויס פֿון מלאָכות, און אַמול די הנשקנעמים וואָס זענען געװאָרן צו ערבלעכע נעמים.

דער דערמאָנט פֿון Marcherai אין דעם קאַטאַלאָג איז דער שׁטאַטוס־עדות וואָס מאַכט דעם דער באַרעכטיקונג פֿון דער לויפֿender געלערנטער נאָטיץ [Schaerf, 1925]. די פֿאָרם פֿון דעם נאָמען פֿירט די אַנאַליז צו אַ הערקומפט וואָס עס איז ווערטפול צו זאָגן סך־הכל געאָגראַפֿי־אָדער אַ דערציינדיקס געאָגראַפּישער — הַשׁעָה וואָס מע וועט אונטערזוכן מיטן פּומים גרוייקייט וואָס איז באַנוצט אין דעם פֿאָלגנדיקן קאַפּיטל. די ייִדישע איטאַליענער נאָמנוס־וויסנשׁאַפט, דאַרף מען העבן האָבן, איז אַ מאַרק שׁטאַטע פֿון אַ באַלוימערלעכער שׁטאַטשׁאַפט פֿון די נעמים פֿון געאָגראַפּישער אָריגין: די משפּחות וואָס זענען שׁטאַלפֿט אֿוועגן אַ שׁטאָט אָדער אַ דגל האָבן טאָג־פּונקט קונץ דעם נאָמען פֿון דער ערטל וואָס איז אַװעק, וואָס איז געװאָרן די פּאָרטאַטיװ זכרון פֿון יאָרע שׁטיגן.

דער גרייטשׁער געלערנטער קאָנטעקסט מאָכט אַרום דעם אפטאָריטאַט. Robert Bonfil, אין Jewish Life in Renaissance Italy, האָט אָנגעװיזן וויאַ טיף די ייִדישע גמניות פֿון דער Renaissance איטאַליע זענען שׁטרוקטורירט אַרום קונץ שׁטאַנדיקע בילידונגן — דילחונס, אינערלעכע מיגראַציאָנס, ריאַנשׁטעלונגס — וואָס זענען געבליבן אירע אײנדרוקן אין די נעמים [Bonfil, 1994]. דער נאָמען, אין דער וועלט, איז ניט געװען אַ פּאַסקוויל: ער האָט אָנשׁרייַבן אין דער דויער דעם זכרון פֿון אַ קומונפט, אַן אָדיק אָדער אַ פֿונקציע. די דעזיגנאַציע פֿון אַ משפּחה דורך אַ נאָמען וואָס איז באַװארבן צו אַ דגל געאָגראַפּישער — ווי דער טאָן פֿון Marcherai סוגגעסטس — סך־הכל אַנגענעמן מיטן די דאָקומענטירטע דינאַמיקס.

מען טאָג אָבער אָנערקענן די גרענץ פֿון דער קוואַל. Schaerf ספּעציפֿיציונג אַ נאָמען, אָבער ער שׁטעלט ניט אימער אַ דעטאַיליִרטע גענעאָלאָגיע אָדער אַ גנאָאגראַפּישע לאָקאַליזאַציע פֿאַר יעדער סלטן־נאָמען. דער נאָטיץ פֿון Marcherai הערט אַרײַן אין דער קאַטעגאָריע פֿון די נעמים וואָס זענען דאָקומענטיִרט אָבער ווייניק דאָקומענטירט, דורך וועלן די געשׁיכטע דאַרף זײן ריקonstruktiirט דורך אָנמאָז פֿון דעם רעגיאָנאַלן און קאָמוניטאַטלעכן קאָנטעקסט.

דער שטודיום פון דער עטימאָלאָגיע פון Marcherai איז, אין די פארהאַנדענע קוועלן, אַ אַנגענומענע היפּאָתעזע. צוויי הויפּט־וועגן זענען אין דינט צו ווערן אַרויסגעשטעלט, דער איין און דער אַנדער פארשטעלט ווי עדיטאָריאַלע קאַנדזשעקטשערן און נישט ווי סיכלים.

דער ערשטער וועג, דער מערסט פאַרלאקנדיק, פארביינדט דעם נאָמן צו דער איטאַליענישער רעגיאָן פון די Marche (le Marche), אַ אַדריאַטיק־קיסטע אין מיטן וואָס האָט געמאָפן אַלטע יידישע קהילות אין Ancona, Pesaro, Senigallia, Urbino און Fano. לויט דער היפּאָתעזע, אַ אַדיעקטיווישער דעריװייטיװ פון דעם נאָמן פון די רעגיאָן — וואָס בעציכנט דעם מ「פון די Marche」, דעם marchigiano — וואָלט געקענט זיך פעסטיקן אין אַ פאַמיליע־נאָמן אונטער אַ פראַנצויזישער אָדער דיסטאָרטטער פאָרם אין Marcherai. דעם לייזונג וואָלט זיך שטימט מיט דער דאָמינאַנטער טאָפּאָנימישער לאָגיק פון יידישער אָנאָמאַסטיק אין איטאַליע וואָס איז דערמאָנט געוואָרן אין דעם פריערדיקן קאַפּיטל [Bonfil, 1994]. Ancona, בעסונדערש, איז געװען איינער פון די גרויסע יידישע האָפּנים פון דער מיטלענדישער ים, קוואָל פון אַקטיווער ספּרדיק און לעװאַנטער האַנדל, און שטארט־אָדער אַנקונפט־פּונקט פון פילע פאַמיליעס.

דער צווייטער וועג, נאָך אומגעװיסער, בעטראַכט אַ מעגלעכקייט וואָס איז פארבונדן מיט אַ שמאָץ אָדער מיט אַ פונקציע, ווײַל יידישע איטאַליענישע פאַמיליע־נעמען זענען זומדײַיקס דעריװייטיװ פון אַ אומנאַמע אָדער פון אַ טיטל וואָס איז צוריק־געברענט. אין דער אַבװעzes פון דירעקטער דאָקומענטירער אַטעסטאַציע, דעם היפּאָתעזע בלײַבט סעקונדער און ווערט אָן דוגן מעלד דאָ בלויז מיט שאָלום פון מעטאָדישער פולשטענדיקקייט.

עס איז וויכטיק צו דערמאָנען אַז די שרייבונג Marcherai, מיט איער (-ai) ענדונג, קען זיין די רעזולטאַט פון אַ שפּעטער אַביקשריפט, מעקומען אין אַ פראַנצויזיש־כללים קאָנטעקסט — צום בײַשפּיל בעי מיגראַציע צו פראַנקרײַך אָדער צו פראַנצויזישן צאַפן־אַפריקע, וואָ איטאַליענישע פאַמיליע־נעמען זענען אָפט דערשריבן געװאָרן לויט די לאָקאַלע אָרטאָגראַפיע־קאָנװענציעס. דעם פענאָמעניום פון גראַפיער־טראַנספֿאָרמאַציע איז גוט דאָקומענטירט אין די יידישע מיטלענדישע דיאַספּאָראָס, ווו דער סיים נאָמן קען האָבן געװוסט צוויי אָדער მეტערע וואַריאַנטן לויט די שטאַטס־ציװיל־רעגיסטער וואָס האָבן דער נאָמן עננרעגיסטרירט. אָיש, טראַדיציאָנאַלע אָרל פון איין היעראָגראַפיק אָפּשטאַמונג און די שרייבן־פארם פון די פאַמיליע־נאָמן באַנטווערן זיך דאָ אין אַ פּלאָזיבלער אייגנשאַפט, אָן אַז קײן אַרכיװ קומט נישט פֿאָר איצטער צו דוגן דעם דעפינאַטיװ.

כדי להבין את הסביבה בה שם כמו Marcherai יכול היה להיוולד ולהיעבור לדורות, יש להציג לעצמנו את החיים היהודיים בעיר היטליה בלבטות ארוכה. בחצי האי היתה נוכחות יהודית רציפה מאז קדם־לעת, הקדומה ביותר במערב אירופה. רומה, וונציה, Livourne, Ferrare, Mantoue, Ancône ועוד ערים רבות האִירו קהילות שעשירם האינטלקטואלי וההשתלבות הכלכלית שלהם היו ניכרים מאד.

Robert Bonfil תיאר בדיוק את החברה היהודית של הרנסאנס, שם התאימו רבנים, סוחרים, בנקאים, רופאים ואנשי דברים, ובה התרבות העברית דברה בשיח עם הומניזם איטלקי המקיף [Bonfil, 1994]. עולם הספר היה שם במקום מרכזי: כתיבי יד עבריים מעוטרים שיוצרו בעיר היטליה נמנים עם העדויות היפות ביותר לאמנות יהודית מימי הביניים ותקופת הרנסאנס, כפי שתיעדה זאת Giulia Tamani במחקרה על Manoscritti ebraici decorati in Italia [Tamani, 2010]. הקודיקסים האלה, שהועתקו ועוטרו בסדנאות יהודיות בחצי האי, מעידים על תרבות מלומדת שגשגה, בה העברת התורה צורפה עם ערך אסתטי יוצא דופן.

Colette Sirat הראתה מעבר לזאת, דרך בחינת הטקסטים הכתובים בעיד, עד כמה הפילוסופיה היהודית של ימי הביניים ספגה את ההקשר הים תיכוני הזה, עיר היטליה מחזקת לעתים קרובות תפקיד של שדרה בין עולם ספרדי לאירופה הנוצרית [Sirat, 1983]. זו הייתה תוך אקלים של פריון אינטלקטואלי שבו משפחות יהודיות איטליות, כולל הפחות מפורסמות, השתתפו בתרבות של ספר ולימוד.

ההיסטוריה של Marches משתרגת בעומק בתמונה זו. Ancône, נמל פפלי, חוותה קהילה יהודית שגשגה עד לרדיפות של אמצע המאה הו־ו, ובמיוחד הפרק הטראגי של קדושי 1556 בתקופת כיהונו של Paul IV. ערים סמוכות האִירו גטוים וכנסיות כנס בנוסח איטלקי ויווני. משפחה הנושאת שם הקשור לאזור זה היתה יכולה כך להיות עדה, לאורך כמה דורות, לחילופי הסובלנות והרדיפה שקצבו את ההיסטוריה היהודית של מרכז עיר היטליה.

אם דער נאָמן Marcherai האָט געקענט צירקוליִרן בײַטן איטאַליע — וואָס ווער סוגיִרט דורך זײַן פראַנצויזישער גראַפיע — דאַרף מען עס צוריקשטעלן אין דעם גרויסן באַוועגונג פון יידישע דיאַספּאָרעס מדיטערנעניש וואָס, פון דעם XVI-טן יאָרהונדערט ביז דעם XX-טן יאָרהונדערט, פאַרבינדן איטאַליע, צפון אַפריקע און פראַנקרײַך אין אַ דיכטער נעץ פון פאַמיליע־ און האַנדלס־אויסטויש.

דער פאַל פון Livorno איז דאָ בײַשפּילהאַפט. Lionel Lévy האָט באַשרײַבן די געשיכטע פון דער „יידישער פּאָרטוגיזישער נאַציע" וואָס, פון דעם ספט פון XVI-טן יאָרהונדערט, האָט געמאַכט דעם טאָסקאַנער האָפן צו אַ גרויסן קראָסרוד פון מדיטערנעי־סעפּאַרדישן יידישטום, וואָס פאַרבונדן האָט אַמסטערדאַם, טוניס און גאַנצן מאַגרעב [Lévy, 1999]. Livorno געװאָרן אַ מאַרכע וואָנהערע שטרױלן פאַמיליעס, קאַפּיטאַל און טראַדיציעס, און וואָנהערע געזאַנט זיך פילע שׁושלות וואָס האָבן זיך דערנאָך גענידערגעלאָזן אױף די אַפריקאַנער יערן פון דער מדיטערן [Lévy, 1996]. די איטאַליענער פּאַטרוניםימים איז מען אַלעמװאָס געפֿונדן אין די רעגיסטער פון גמילות חסדים פון צפון אַפריקע, וואָו זיי זײַנען וויידער־אויסגעשריבן גיװאָרן לױט די לוקאַלע מנהגים.

אַזוי ווערט גערימוד די היפּאָתעזע פון אַ צווײַג וואָס טראָגט דעם נאָמן Marcherai וואָס איז געװאַנדערט קײן מאַגרעב, בעסנדערן קײן אַלזעריע, וואָו די קהלות פון Tlemcen, פון Oran אָדער פון Sidi Bel Abbès האָבן אַנגענומען צוציאונגען פון שונים מקורות. Eliahou-Éric Botbol האָט באַשרײַבן דעם לעבן און גורל פון דער יידישער קהלה פון Tlemcen, וואָס איז אנטהיילנדיק פון ריכטום און קאָמפּליקאַציע פון צפוני־אַפריקנער יידישטום [Botbol, 2000], בשעת די אַרכיוו־שטיקן וואָס געהערן צו רבנים פון Sidi Bel Abbès שמחים די זיכרון פון די משפּחות יִשׂרְאֵל פון אָראַניע [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. די קוואַלן צייגן דעם מילאָ וואָנהערע אַ פּאַטרוניום פון איטאַליענער מקור, פראַנצויזישער דורך קאָלאָניאַלן אַדמיניסטראַציע, האָט געקענט פינען אַ נײַע אונטערלאָז.

מען דאַרף זאָגן אַזוי וועטער אַז די מיגראַציע־בײַן, פאָר ווי ווער וואַרשײנלעך זי קען זײן לױט די אַלגעמיינע סכעמעס, בלײַבט אין דער שטופּע פון וואַרשײנלעכער היפּאָתעזע, דערויף אַז עס זײַנען נישט אַ־הנ־ אַקטעס וואָס רעדן פֿון דעם פּאַטרוניום Marcherai געגנ־טײל. די אַרבעט פון זיכרון וואָס דורך אַנטערנעמונגען ווי דאָס פון Dominique Natanson לאָדן זיך צו באַהאַלטן דעם סימן פון דעם דוק־פּרנים, מײסטנס אויסגעלעשט דורך אונטערברעכונגען פון דעם XX־טן יאָרהונדערט [Natanson, 1997].

ביײַונד דער אַרכיוו, א פאַמיליע־נאָמען איז טראָגער פון אַ מעמאָריע. אין דער יידישער טראַדיציע, די ווײַטערגאָבע פון דעם נאָמען פארפליכטעט אַ קאָנטינוויטעט צווישן דעם דורות, אַ גיטרייַ צו די אַלטער־עלטערן און אַן אײַנשרײַבונג אין דער לאַנגער קײן פון ישׂראל. Leon Askénazi האָט געמעדיטירט וועגן דעם סינס פון דער טראַנסמיסיע, וואו די יידישע אידענטיטעט זיך דערטענקט ווי אַ אַנטווערטונג וואס מען האָט אַנגענומען און צו וויטערגעבן, מעכל זיך די לעבעדיקע רעדע און דעם געשריבענעם [Askénazi, 1999]. דער נאָמען Marcherai, וואָס אן האָט זײַן דער עקסאקטער אָריגין, טײלט זיך אין דער אַלטערנאַטיווע פון דער מעמאָריע.

Armand Abécassis האָט אָנגעווײַזן ווי די יידישע דאַנקונג קנופּט צוזאַמען דעם ייַשטערן און די מדבר, די וואַנדערונג און די הבטחה, אין אַ פרוכטברינגער שפּאַנונג וואס שטרוקטוריזירט דעם ערפאָלג פון דעם פאָלק [Abécassis, 1987]. אַ פאַמיליע צערשפּרייט, טראָגנדיק דעם זכרון פון אַן איטאַליענישן רעגיאָן אין אהן נאָמען אלײן, אינקארנירט אין אהן דורכנומען דער דיאַספּאָרא־קאָנדיציע: יענער פון אַ פאָלק וואס, בארויבט פון אַ בעשטאَנדיקן בודן, מאַכט פון דער מעמאָריע אהן טעריטאָריום. Maurice-Ruben Hayoun, אין זײַן סינטעזע וועגן יידישער פילאָסאָפיע, האָט דערמאָנט ווער דער מאָס דער גדולה יענע דאַנקונג האָט פארמאָגט צו טראַנספאָרמירן דעם גלות אין אַ רוחניותlexicon און אינטעלעקטואלן מיטל [Hayoun, 2023].

עס איז דאָ וואו די פונדאַמענטאלע מבחן פון Yerushalmi בא זאנען אהן גאָנצן מאַכט. די פאַמיליע־מעמאָריע — יענער וואס מען שיקט וויטער ביים טיש, אין די מעשׂות פון די עלטערן, אין די פֿערנעמטע־נעמען — קומט נישט נאָטוונדיקער ווי אַ גישטע מיט דער דאָקומענטירטער היסטאָריע [Yerushalmi, 1984]. פאַר אַ פאַמיליע ווי די Marcherai, דערן אַרכיוו איז שמאָל, עס איז עפּעס דער טראַנסמיטידער מעמאָריע, מער ווי דער נאָטאַריאַלער אַקט, וואס האָט באַהאָלטן דעם סינס פון דער אָריגין און דער שייכות. דער צוגעווארפנער ווערק שטעלט זיך אָפּ צו זײַן דער רעצעפּטאַקעל פון דער מעמאָריע אַזוי פיל אַלס דער אינסטרומענט פון אהן בחינה־קריטיש.

צום דעם סיום פון דעם וועג, איז עס נויטיק צו אויפשטעלן אן ערליכן חשבון פון וואס מען וויסט און וואס מען וויסט נישט וועגן דער שושלת Marcherai.

דער איינציקער פאַקט וואס איז גאנץ פעסטגעשטעלט איז די דערמאָנטונג פון דעם פאַמיליעןנאמען אין דעם קאטאלאָג פון Samuele Schaerf [Schaerf, 1925], וואס נעמט אים אריין אין דער שומה פון יידישע נעמען פון איטאַליע. אלעס די אנדערע — געאגראפישע אָריגין אין די Marches, מעגלעכע מיגראציע קיין Livorno און אנטקעגן צפֿון־מערבן אַפֿריקע, גראפישע אומבילדונג פון דעם נאמען — געהערט צו דער וואַרשיינלעכער אָדער מוטמשונע הנחה, פֿאָרמוליִרט דורך אנאַלאָגיע מיט גוט־דאקומענטירטע טראיעקטאָריעס פון אנדערע יידישע איטאַליעניִשע און מיטלנדערישע פאַמיליעס.

די פּערספּעקטיוון פון פאָרשונג בלײַבן אָפּן. אַ סיסטעמאטישער דורכבלעטערונג פון דער קאָמוניטעטישער רעגיסטער פון Ancona און דער שטעט פון די Marches, פון די אַרכיוון פון דער „portugizisher נאַציע" פון Livorno [Lévy, 1999], ווי אויך פון די רבנים־רעגיסטער און ציווילן־שטאטוס־רעגיסטער פון צפֿון־מערבן אַפֿריקע [Botbol, 2000] [אַרכיווַלע-רעגיסטער פון Sidi Bel Abbès], קען טור מעגן צו שטאָפן אַ מציאת פון פּרציזע נאָמינאַטיווע אָקורענצן און קונווערטירן צו פעסטגעשטעלטער געשיכטע וואס איז היינט נאָר וואַרשיינלעך. אָיך, די קאָנסולטאַציע פון די כתבי־יד און קאלאָפאָנס עברית־איטאַליעניִשע [Tamani, 2010] קען אַנטהיילן אלטע בעלי־שם פון דעם נאמען צווישן די קאָפּיסטן אָדער בשכירות.

בעת וועלן דעם מחכים פון די אַנטדעקונגען, דער גרויסער בוך פון די Marcherai בלײַבט אַ אָפּן־שטעלונג, געטרוי צו דער דופּלן דרישות פון זיכרון און היסטאָרישער קריטיק.

די שׁושׁלת Marcherai איז צו אונז גיקומן דורך אַן אייניקע שׁטארקע בעשׁטעטיקונג — ירן דערמעלדונג בײַ Schaerf אין 1925 — אַרום וועלכע עס שׁפּרײַט זיך אַ גאַנצע היסטאָרישׁע קאָנטעקסט וואָס איז צוריקגעשׁטעלט געווארן מיטן זײַן פּרידער. דער נאָמן דעם, ווער־ווײַס צי ער איז פון אָרט־מעטירן איטאַליענישׁ אָרימ און פאַרבונדן אָלמשׁ צו דער רעגיאָן פון די Marches, געהערט צו דעם גרויס־רײַכן בּאַרע־לעקס וואו יעדער פאַמיליע־נאָמן איז אַ געטייל־מעמוריע וואָס איז אַרײַנגעטיסן געווארן פון מוביליטעטן, גלות־מיסדן און טרײַערקײטן.

די היסטאָריע פון דער פאַמיליע דעם, פון אַדער זײַט, איז די היסטאָריע פון דעם יידישׁ־איטאַליאַנער אַליין: אַלטע ים־מיטלנדישׁע בּנוקגע, קולטור פון ביך און לערנען, אײַנשׁטעלדיקונג אין די נעצן־אָפּ קאָמער־צאָל און מאַיגרירטס־שׁטראַסן וואָס בינדן צוזאַמן איטאַליע, Livourne, פראַנקרײַך און דער Maghreb. אָן אַ אָנהײַלטיקע און דאָקומענטירטע יוחסין, האָט דער בּוך דעם פון זײַן אײַנגעגאַנגן וועגן־דער העכׁשׁער אָנערליכקײַט, צולײַגן בּײַ יעדער שׁטוף צווישׁן דעם פאַסטגעשׁטעלטן און דעם מעגלעכן און דעם מוטמן. ווי עס לערט די אַלטמודישׁע טראַדיציע פון די מעמוריע, אַ נאָמן וואָס איז מיטגעגעבן איז שׁוין אַ דענקמאָל [Yerushalmi, 1984] ; עס געהערט אָיסצוווײַזן־דעם צו דער צוקונפֿט־פאָרשׁונג אים צו געבן די פליישׁ פון דער אַרכיוו.