משפּחה Maendl Mestre

די אָנאָמאַסטישע אַנאַליז איז דער סטאָלידסטער גרונד פֿון דעם בוך. דער ערשטער עלעמענט, Maendl (וואָס מען פֿינט אויך אָרטאָגראַפֿירט Mändl, Mendl, Mendel), געהערט אָן צוויפֿל צום רעפּערטואָר פֿון אַפֿעקטיווע ייִדישע נעמן: ער דערייװט פֿון Menahem, ביבליש און ליטורגיש פּריים, דורך די דימינוטיוו־סופיקסאַציע -l וואָס איז אַזוי טיפּיש פֿאַר די גערמאַנישפּראַכיקע געגנט. דעם סוג נאָמן האָט בעגלייט די אַשכנזישע מיגראַציעס, וואָס, שוין פֿון שפּעטן מיטל־אַלטער און בעוודער נאָך די פּערסעקוציעס אין רַײן־לאַנד, האָבן געטריבן ייִדישע משפּחות צו יבערגיין די אַלפּן קיין צפֿון־איטאַליע. Robert Bonfil האָט געװיזן, ווי שטאָלידנדיק די אַשכנזישע בנייַנות איז געװען אין די קהילות פֿון צפֿון־איטאַליע, וואָ פּיילװאַנדערער, אַרטיזאַן און גילערטע יידן צו דער גערמאַנישער וועלט האָבן זיך אַנגעזעצט לויפן די XIV און XV יאָרהונדערטער [Bonfil, 1994].

דער צווייטער עלעמענט, Mestre, װײַזט אויף די עירות וואָס שטייט קעגן אַװעק פֿון Venise, אין די טױערן פֿון לאַגונע. די ייִדן זײנען דאָרטן פּרעזענט געװען ווי פּיילװאַנדערער און סוחרים פּרוטער א סך מאָל פּרוטער דער אָפֿיציעלער גרונדונג פֿון Ghetto Venise אין 1516; פילע פֿון זיי, געצװאָנגן אָדער אָנגערייצט צו זיך צוריק־שלאָגן קיין דער אִנזל־שטאָט, האָבן בהלטן דעם נאָמן פֿון דער שטאָט וואָס זיי זײנען געקומן. די פֿאָרמאַציע פֿון אַ פּאַטרוניע פֿון אַ טאָפּאָנים איז אײנער פֿון די פּצעם־הייפיקסטע מעכאַניזמען פֿון איטאַלישער ייִדישער אָנאָמאַסטיק, ווי דאָס דאָקומענטירט דער קאַטאַלאָג פֿון Schaerf [Schaerf, 1925].

אַזוי, דער צוזאַמנגעשטעלטער נאָמן ערצײלט אַ דאָפּלטע שייכות: יענע פֿון אַ משפּחה וואָס איז מסתּמא געקומן אַרויס פֿון דער אַשכנזישער מיגראַציע, וואָס איז אָנגעקומן אַ־הענטש־ווערן צום ייִדישן טעקסטור פֿון Venetia, און אַז זאָל האָבן פֿעסטיקן אין עירם נאָמן בײדע מאָל דעם זאַכש פֿון אַ אַלטװאַטער (Menahem/Maendl) און יענער פֿון אַן ארט־אַנקער (Mestre). אין דעם טרײַ צו דעם דורכגעגעבנעם נאָמן לייענט זיך שוין אַ טוגנד וואָס די טראַדיציע האָלט אין האָכער שענקוח: דער דעמוט פֿון מעמוריע, וואָס פארמיידט צו פארגעסן וואָ מען קומט. נעמן אַ קינד Menahem, „דער טרייסטער", דאס איז אויך געװען, לויט אַ אַלטער שכל־דעת פֿון יידישקייט, להאמיד־זײן די הופנונג פֿון קאָלעקטיוו־טרייסט — יענע פֿון Sion — בעת אין די אינטימקייט פֿון אַ הײם.

צו זיצן אַ משפּחה ווי די Maendl Mestre, דאַרף מען דערמאָנען די אייגנטימלעכקייט פֿון אִיטאַליעניש־יידישקייט. איטאַליע איז געווען, שױן פֿון קדמון־זמנים אָן, איינער פֿון די עלטסטע מקורות־ארצות פֿון די דיאַספּורה, און איר קהל האָט דערקענט אַ אייַנציקערטיק שיכוט־בנייַן: צו די Italkim פֿון איטאַליעניש־קול, ירושים פֿון אַ צװײ־טויזנט־יאָר־אַלטער־נוכחות, האָבן זיך צוגעטאָן די אַשכּנזים גאָמען פֿון צפון און, נאָך 1492, די גלות־מענטשן סיפּרדים וואָס זײנען נִדּחים געװאָרן פֿון ספרד און פורטוגאל. Robert Bonfil האָט בעשריבן דאָס איטאַליע פֿון דער רנעסאַנס ווי אַן אָרט וואו די יידן, אונטערן אַפּילו די אַנוודנדלעכקייט פֿון אִירן סטאַטוס, זײנען אונטערשטאַרק טעטיק געװאָרן אין דער אינטעליגענציע־לעבן און עקאָנאָמיש־לעבן פֿון די שטעט [Bonfil, 1994].

Venise און אִיר ארץ־מרחק האָבן איינגענומען אַ צנטראַל־שטעל אין דער געשיכטע. דאָס וואָרט אַלײן פֿון « געטאָ » איז אױסגעװאָקסן דאָרטן אין 1516, אוגם דערשט דעם קוואַרטירן פֿון די גיסערײַ (getto) וואו די יידן זײנען באָוודזשאַדיקט געװאָרן. ניט קײן אָרט פּון בלויז־אַנטמאַכטנעם, אָבער דער Ghetto איז געװאָרן אַ מקור פֿון האֶברעיש־דרוק, פֿון תלמוד־לערנישט און פֿון סינאַגאָג־לעבן אַ רעמאַרקאַבלער־פּיות, מיט אִירן scole אָנטשיידן לויט די קולות — דײַטש, איטאַליעניש, לעװאַנטיניש, פּאָנעטיניש. אַ משפּחה וואָס אִיר שטײַט אביסל אַשכּנזיש און אַ שטאָט־נאָמען ווי Venetsyes וואָלט באנאַטירליך צירקומאָן אַרומיק דער קומוניטעטן־זשענאָ.

עס איז אין דעם כּדי ווע דער אײן־זייטיק גרויס־מדה פֿון אִיטאַליעניש־יידישקייט זיך האָט אָפּגעשטעלט: די אנטיילנאָמע אין דער קאָלעקטיװ־לעבן. די קהלים פֿון צפון האָבן אָרגאַניזירט גברות־צדקה (hevrot), טעגלעך־קאַסעס פֿאַר די יונגע־מיידץ אַרמות, פֿונדן פֿון פֿרײַקויף די שבויים — דעם pidyon shevuyim וואָס די האָלאַכה שטעלט צום סוממום פֿון די מצוות־חסד. ניט־וואָס אַן אַרכיוו־שטיק מעג זיך צוברענגן קיין אַנווײַזן אַ בסדר־קום צו אַן Maendl Mestre, אָבער עס איז לעגיטימ צוריק־מאַדערן אַז יעדע משפּחה אָנגעשריבן אין די קהלים האָט זיך באטיילט, דורך די קהל־שטייער און די קורבן־מהלכים, פֿון דער עקאָנאָמיע פֿון דער פּיות־זאָרג מיטנאַנדער. די צדקה איז שום־לא געװען פּריװאַט־מדה אָבער אַ מחוייבות־שטרוקטוריש.

דער אידיש יִידן איז געווען, פֿאַר אַלץ, אַ ציװילאָ פון בוך. שוין פֿון די סוף פֿון פֿופנצעטן יאָרהונדערט, די העברעיש־פּרעסן פון Soncino, און דעמאָלט פון וועניציע מיט Daniel Bomberg, האָבן געמאַכט די הלביישל דעם הויפּט־צענטער פון דער וועלט פֿאַר העברעיש־דרוק: עס איז אין וועניציע וואָס האָט זיך פֿעסטיקט די קלאַסישע מחזור־פֿאַרמאַטירונג פון טאַלמוד, נאָך אין נוצן היינט־צו־טאָג. פָאַר די דרוק־אָרט, האָט אִיטַליה געווען אַ לאַנד פון גילדונג: Giulia Tamani האָט שטודִירט די רײַכקײט פון די העברעיש מאָנוסקריפּטן מיט דעקאָראַציע וואָס זײנען פּראָדוצִירט געווארן אין די הלביישל, וואָס די קונסט פון אידישן בוך האָט קונטשעניפּט מיט דער עסטעטיק פון דער Renaissance [Tamani, 2010].

די קולטור פון טעקסט פֿאַרװערצלט זיך אין אַן אַנשפּרוכספול קאָנצעפּציע פון דער טורה. די טראַנסמיסיע פון טאַלמודיש ווישן און די אומשטעלטלעכע לעזונג פון די שריפט האָבן געמאַכט דעם הצים פון קהִילה־לעבן, און דער שטודיום איז געווען האַלטן פאַר אַן אַקט פון פֿרומקײט אַזוי ווי פֿון ווישן. Colette Sirat האָט גווייגט ווי די יידיש־מידיעװאַל פילאָסאָפיע האָט זיך אױסגעװיקלט ריכטיק דורך דעם עצם־ווארק אױף מאנוסקריפּטן־טעקסטן, צװישן עגזעגעזיס, הלכה און ספּעקולאַציע [Sirat, 1983]. די יידישע דענק אין אִיטַליה, אַנדערש־צו־זאָגן, האָט געקענט צוזאַמנהאַלטן די טאַלמודיש־געטרײַער און די אָפּנקײט צו דער וועלטליכער שכל — אַן גלײַכװיכט וואָס Maurice-Ruben Hayoun האָט אַנאַליזִירט ווי אַ אַרט פון דער פילאָסאָפיע יידיש אין גאַנץ [Hayoun, 2023].

דא אַװס זיך אַ קאַרדינאַל־ווערט וואָס די שושלה, דורך איר איינשריפּטונג אַליין אין דער וועלט יידיש־אִיטַליש, וועט האָבן געקענט טראָגן: דער ווישן, פֿאַרשטאַנען ווי פּאַסווָרט און נישט ווי שמוק. אַז דער נאָמען Maendl שיקט אַװעק צו Menahem, אַ נאָמען וואָס איז אָפט געווען ביי די גלייערטע און קאָפּיסטן אַשקּנזיש, מאַכט איז צו דערציילן — בחמחום נישט אַפּאָדיקטיש — אַ משפּחה נעבן די מילאָס פון בוך און שטודיום. די ערליכקײט ווערט אָבער צוגיקן לאַדע לאַטן די שװײג פון קוועלן אַ דעם ציטלדיקן פּונקט: מיר וויסן די מילא, נישט דעם איינצלן.

די געשיכטע פון די ייִדן פון איטאליע האט ניט אַנדגעקומען בײַ די גטאָס פון נייִנמ. בײַ דער דרייװאָס פון די XVI־טן און XVII־טן יאָרהונדערטער האט דער גרויסער־הערצוג פון Toscana אָפגעטאן Livourne פאַר ייִדישע קויפמאנים דורך די פריווילעגיעס פון Livornine, און גענומען דעם שטאטן הנמל אַ פונם די גרויסע מראות פון דער „ייִדישער נאציע פּורטוגיזער". Lionel Lévy האט צוריקגעשטעלט די גורל פון דער נאציע, אַ האנדל־און רוח־שבכה וואס פארבינדט Livourne מיט Amsterdam, מיט Tunis און מיט דער גאנצער Mittelmeer [Lévy, 1999] ; און אַ כעת האט ער אויך אויפגעשריבן די שלוסרעדע, ביז צום „לעצטן פון די Livornais", אין אַ מדיטאציע וועגן דער עקן פון אַ וועלט [Lévy, 1996].

עס וואלט זיך ניט פאַסן צו פעסטיקן מיט זיכערקײט אַז די Maendl Mestre זיינען טײל פון דער Livornaise תפוצה, וואס איז געווען באַ לב סעפֿאַרדיש, ווי אַזוי אירן נאָמען טראָגט אַ זמן אַשכנזיש־ווענעדיש. אָבער דער Livornaise בײַשפּיל באַלײַכטעט אַ אלגעמײנע דינאַמיק: די ייִדישע פאַמיליעס פון איטאליע זיינען געווען פאַמיליעס אין באַװעגונג, צוטײלטע זיך צו די קאָמערץ־וועגן צו צפון־אַפֿריקע און צום Levant. די באַװעגונג איז געווען דער טראָגער פון אַ שטיל טוגנד — דער בזיה צו דער פרעמדער, די גאַסטפרײַנטשאַפט פאַר די אויסגעפלוכטענע קאָראַליגיאָנס. די האַװן־געמײנדעס האָבן אַנגענומען די נײַע לײַט, מאַרראַנעס וואס זיינען צוריקגעקומען צום ייִדנטום, פלוכטלינגס פון דער השמדה, און האָבן זײ געגעבן שולן, בית־קברות און סאָלידאַריטעט. די גאַסטפרײַנטשאַפט האט אַנדערגעצויגן דעם בנין־קול וועגן דער ליבע צו דער ger, דער פרעמדער, וואס וועלן צו אָפט איז אױפגעװיידערט אין דער Torah.

אַז דער קאפיטל האט דעם זיגעל פון דער מוטמאַשה ניט אַ שוואכקײט נור אַ דאַרפּן: דאָרטן אַז נור דער נאָמען רעדט צו אונדז, מוז דער היסטאָריקער אַנטערשיידן דעם ווײַשלִיך־זינלדִיק פון דעם פעסטגעשטעלטן, און אַנווערטרוען דעם לייִזער מיט דער פליכט ווי די הּיפּאָטעזע פון אָפן צו האלטן, שטאט זי אָפן פּלוצן אין זיכערקײט.

דעם גורל פון פילע יידישע איטאַליענישע פאַמיליעס, בפּרט ליווארנעזער, דאָוערט זיך אויף דער דרום־ברעג פון מיטלענדיש־ים. די Grana — יידן פון ליווארנעזער אָרִיגין וואס האָבן זיך געזעצט אין Tunis — האָבן געבילדעט אַ דיסטינקטער קהל, שומרת פון איטאַליענישער קולטור אין מאַגרעביש־ער ערד [Lévy, 1999]. מער קעגן־מערב, Algérie האָט אויפגענומען אַלטע יידישע פּרעזענצן וואס די פראַנצויזישע קאָלאָניזאַציע פון די 19־תער יאָרהונדערט האָט שטארק פאַרוואַנדלט. Eliahou-Éric Botbol האָט דעדיצירט אַ שטודיום צו דער קהל פון Tlemcen, אַ קוואַל פון רוחניות און האַנדל [Botbol, 2000], בין־צוויי דאָס, די רבנינישע אַרכיוו־שטיקן פון Sidi Bel Abbès האָלטן די שפּור פון אַ געארגאַנוזירטער קהל־חיים שטרוקטורירט דורך אַ סאַגן־מאַן און זיינע אינסטיטוציעס [אַרכיוו־שטיקן רבנינישע פון Sidi Bel Abbès].

עס עקזיסטירט, אַז מיר וויסן, קיין דירעקטער באַשטעטיקונג וואס פאַרביינדט די Maendl Mestre מיטן דעם מאַגרעביש־נאָרדפּון קהלות; דעם חלק איז דעריי מעהר דער פּאָסמעסט פון דער סעפאַרדישער און ליווארנעזער וועלט ווי פון אַ דאָקומענטירטער שושלת־קשר. עס בילדעט דאָך אויס דעם הוריזאָן ווערין אַן איטאַליענישער נאָמען קען אוועקפּאָרן. וואָס, אין דעם מאַגרעביש־קהלות, איז געווארן בעסטן איבערגעטראָגן, עס איז די טרייע פּײעטעט: דער אויפֿהאָלטן פון ריטואָל, סטודיום און סידור־שפּראַך וועיט וועג פון גרויסן צענטערס, די פּאָסמעסט פון פאָטער צו זון אַ הֿעברלשע אַז קיין שום ניט קענט בעשיצן. דער יידישער קאָנטעמפּאָרער מחשבה, מיטן Léon Askénazi און Armand Abécassis, ירושים פון דעם יידישן מיטלענדיש־ים, האָט דער קול שוקל צו אופֿהיבן דעם טרייע צו דערקלערן דאָס צו וויידער [Askénazi, 1999]; [Abécassis, 1987].

דער XX-טער יאָרהונדערט האָט אויפגעצווונגען די יידן פון איטאַליע דאָס ליידן פון די פאַשיסטישע ראַסיאַלע געזעצן פון 1938 און דערנאָך, נאָך 1943, דער דעפּאָרטאַציע. עס איז אויך דער יאָרהונדערט ווו Samuele Schaerf, אין 1925, האָט אָנגעהויבן צו אָפּציילן די יידישע שלום־נעמנס פון דער האַלבינזל — אַ געסטן פון אַ אַרכיוו־מאַכער וואָס, רעטראָספּעקטיוולי, נעמט אָן דער ווערט פון אַן אַקט פון קאָנזערוואַציע קעגן דעם וואָס אַלץ אָנגעקומט צו באַדרייען מיטן אַװַסטן פון אַ גאַנצער ציװיליזאַציע [Schaerf, 1925]. אַז דער נאָמען Maendl Mestre איז צו אונדז אָנגעקומען דורך דעם קאַטאַלאָג האָט מען זאָל דאַנקן דעם באָדן פון דעם זיקרון־אַרבעט.

די פּעדאַגאָגיע פון דער מעמעריע, געטראָגן אין פֿראַנקרײַך דורך שומע אַרבעטן ווי דעם פון Dominique Natanson אַרום די יידישע מעמעריע און די הינטערריכטן, שטעלט אָפּן היין דעם זאָרג [Natanson, 1997]. זי אָנדערטיקט די צענטראַלע אַהנונג פון Yerushalmi: פֿאַר יִשְׂרָאֵל, זיך באַוואַסט צו זײַן איז נישט קײן פּטור־טעניש אויסערציז נאָר אַן אימפּעראַטיוו, זכור, אײַנגעשריבן אין הַרץ פון דער בריט [Yerushalmi, 1984]. אַ נאָמען האַלטן, עס צוצוגלײַכן, עס צוריקצוגעבן צום שטער־דער געשיכטע, דאָס איז אַ קלײַנם אויספֿילן פון דעם וואָס די טראַדיציע פֿריידט אין גרויס.

אַזוי דער טוגנט וואָס דורכקלימט און יְשַׁלֵּם דעם גאַנצן בוך איז איך מגן דער מעמעריאַלער טרוי. נישט די נאָסטאַלגיע, נאָר דער ווילקירט־פּולותיקער אַקט פון האַלטן אַ נאָמען העך איבער דער פֿאַרגעסנישן. אין דעם סעל, דער משפּחה Maendl Mestre, גערדוקט פֿאַר אונדז צו עטלעכע סילאַבלז אַטעסטיד, טײלנעמט פּאָלשטיק אין דער קאָלעקטיװער מעמעריע פון יִשְׂרָאֵל: זי איז אַ פון דעם אָנענדליכע שלום־שושלות וואָס דער יחידות פּלוגט־טאַציע פון דער האָט זײַן באַנאַמט, און נאָך צו זײַן, טעמוּדס אַז גער נישטס פון דעם וואָס איז געװען יידיש דאָרף פֿאַרלוירן זײַן.

אַז עס קומט צו דער סוף פון דעם וועג, מוזן מיר זיך בעקענען וואָס מיר וויסן און וואָס מיר וויסן נישט. מיר וויסן אַז דער נאָמן Maendl Mestre איז באַשטעטיקט אונטער די פאַמיליע־נעמנ פון יידן אין איטאַליע דורך דעם קאַטאַלאָג פון Schaerf [Schaerf, 1925] ; מיר וויסן אַז ער פאַרבינדט אַ אַשכּנזיש וואָרצל, Maendl/Menahem, און אַ שטאָטנאָמן אוֹן וועניציע, Mestre ; מיר וויסן דער וועלט וואָס האָט עס געטראָגן — דער, אַזוי איבערלעדיק, פון יידן אין איטאַליע, צווישן וועניציאַנער געטאָ, העברעאיש־דרוקערייַען און מיטלמערישע דיאַספּאָרעס. מיר וויסן נישט די פנימים, די בדיוק תאריכים, די יחודיות הקטנות פון די פרויען און מענער וואָס האָבן דעם נאָמן געטראָגן. דער חסר אַלעם, סתם פון אים צו פאַרשװעכן דעם דערציילן, שטעלט אים אַבער די מאָס פעסט: ערליכע געשיכטע זאָגט אויך צו די שטילקייטן.

אָב מען דאַרף בינעמן, מעסער אַלץ אַלץ, דעם מדה וואָס דער שושלת האָט דעם בעסטן אויסגעדריקט, עס איז די פרידקייט פון דער זיכרון — דער zakhor גערוןגן צו פלײש אין אַ נאָמן. דורך אַהינשטעלן אין אַ יחידער פאַמיליע־נעמן דעם זיכרון פון אַן אָּרץ־מנחם און יענם פון אַ שטאָט־מקור, דער פאַמיליע Maendl Mestre האָט אויסגעפירט, אָן עס צו וויסן, איינס פון די טיפסטע באַװעגונגען פון דער מסורת פון ישראל : אָפּשטעלן דעם אויסלעשן, אָװערגעבן דעם קשר, מאַכן פון אַ נאָמן אַ בריק צווישן דורות. דער מנחם — Menahem — געבט אַ״ו זיין גנוזלעץ־זין צום בוך: ווײַל זיך עֿרמאָנרן פון די נעמנ, דאָס איז שוין טרייסטן די געשיכטע פון זייער חסרונות, און צוריק־געבן צו אַן צעצווייטער־פאָלק דעם קנטיניוום וואָס געאָגראַפיע האָט אים אַבגעשלאָגן.