משפּחה Lilienthal

צו פֿֿאַרשטיין Lilienthal, דארפֿן מיר ערשט פֿֿאַרשטיין דעם דרך, ווי יידן פֿון מיטל־ און מזרח־אײרופּע האָבן באָקומען פֿֿאַמיליע־נעמן. ביז צום סוף פֿון דעם 18־טן יאָרהונדערט, האָבן מערסטנס אַשכנזים זיך אַלײן געהײסן דורך אַ בעוועגלעך פּאַטרוניק — סו־און־סו סון פֿון סו־און־סו — צו וואס מען האָט מאַנטשמאַל צוגעלייגט אַ שום־נעמן פֿון אַ ארט, אַ האַנדווערק אָדער אַ קערפּער־זכות. די אַפּזאַצונג פֿון דעם עולם־נעמן איז געווען דאָס ווערק פֿון די מדינות: דער טאָלערַאנץ־דיקרעט פֿון Joseph II (1787) פֿאַר גאַליציע און עסטרײַך, די פּרוסישע געזעצן פֿון אָנהייב 19־טן יאָרהונדערט, אונ אַנדן די רוסישע דעקרעטן פֿון 1804 און 1835. די ביוראָקראַטן וואס זענען געווען פֿאַרטרייט מיט דער רעגיסטרירונג האָבן אַלדן אַטריביוטיד אַ ריכטלעך פֿון קאָמפּאָזירטע נעמן פֿון דײַטש־ווורצלען וואס האָבן אַנדויטן נאַטור, עדלע שטיינער אָדער בלומען, אָפֿט קעגן באַצאָלונג אָדער דורך שום אַדמיניסטראַטיווע פּנטאַזיע.

Lilienthal — „וואַדי פֿון ליליען" — שטאַמט דוקא פֿון דער דער בלומיקער דערנטאַלן, קולפּאַראַבל צו Rosenthal, Blumenthal אָדער Mandelbaum. די עבודות פֿון Alexander Beider און פֿון Lars Menk, וואס זענען הײַנט די אַנשטאָסן־אַװערט רעפֿערענץ אין יידישער אָנאָמאַסטיק, צייכנען אויף דעם טיפּ פֿון פֿאָרמאַציעס אין אַלע דער אַשכנזים־געביט: רוסיש אימפּעריע, פּוילנדער־קיניגרײַך, גאַליציע און יידיש־דײַטש־איזור [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. די קאָעגזיסטענץ פֿון דעם נעמן אין דעם דײַטשן קאָרפּוס (Menk 2005) און אין די פּוילאַ־רוסישן קאָרפּוסן (Beider) באַשטעטיקן אַז עס איז ניט אַ יחידה צוואנציק נור אַ נעמן וואס איז געווען פֿאָרצאַן־אריינגערודערט אין מערערע פּואָקוס.

אַ לשון־מאַרק שטיקלדיק שיידן אָבער Lilienthal: דער וויבלאַך שוועבלאַך פּוילאַ־פֿאָרם, Lilientalowa. אין טראַדיציאָנעלן פּוילאַ, דער סופֿיקס -owa האָט געמארקט דעם נעמן פֿון דער פֿרוי (״דער פּוילאַ פֿון Lilienthal״), בכל וואס -ówna האָט מיינט דער טאָכטער. דער מאָרפֿאָלאָגישער אַדאַפּטאַציע צײַגט די אַקלימאַטיזירונג פֿון אַן גערמאַנישן פּאַטרוניק צו שלאװאַ-מינהגים, און עס איז דוקא אונטער דער פֿאָרם אַז דער נעמן בין אין דער גייסט־לעבן פּוילנד מיט Regina Lilientalowa [Lilienthal (surname) — ווקיפּעדיע]. עס דארף אַ סוף אַרט רימיין אַז דער נעמן איז ניט עקסקלוסיװ יידיש: עס זענען די טראַגער דײַטש ניט־יידיש, וועמן די מערסט בקיא איז דער ענדזשיניר Otto Lilienthal, פּיאָנער פֿון פּלאַנער־פֿלוג. דער ציװי־מעמברשיפ — יידיש און דײַטש — איז דער איגן־שיקעל פֿון די אָרנאַמענטאַל פּאַטרוניקס, וואס קעלן זיין געטראָגן אױף בײדע זײטן פֿון דער קאָנפעסיאָנאַל־גרענץ.

די געפילעסטע פיגור פון דער שושלת איז דיזע פון Max (Menachem) Lilienthal, געבוירן אין Munich אין 1815 אין אַ יידישער באַװאַרישער משפּחה וואָס איז געטראָפן געװאָרן דורך די Jewish Lumières, די Haskala. אָסגעביל'ט אַן דער אוניװערסיטעט פון Munich, ווו ער האָט באקומען אַ דאָקטאָראַט, ער האָט מקום אַ דור פון „מאָדערנע" רבנים, וואָס האָבן געקאנט זיך אין גלייַ בּ‍ײַדע דער טלמודישער טראַדיציע און אין דער דײַטשער אוניװערסיטעטלעקער קולטור. דער זעלטן פּרופיל האָט אימ געמאַכט אַן אידעאַלן קאַנדידאַט פאַר אַ מיסיע פון אַן חדׁש אומפאַנג: די ריפאָרם פון יידישער בילדונג אין דער רוסישער אימפעריע.

אָפגערופן אַן Riga אין פּריש פון די 1840ער יאָרן, Lilienthal האָט דאָרטן דירעקטירט אַ מאָדערנע יידישע שול, דערנאָך איז ער געקימט געװאָרן דורך דעם רוסישן מיניסטער פּון פּובליק אינסטרוקציע, Sergei Uvarov, צו העכערן אַ נעץ פון יידישע שטאַטלעכע שולן דורך די Residential Zone. די אַרבעט, וואָס האָט אָפּיציעל געצילט צו „אַלפּלייַכטן" יידן אָבער וואָס פילע האָבן פֿאַרמוטן אַז זי ציילט אַן אַסימילאַציע אַפילו אַ קאָנװערסיע, האָט געטראָפן סטאָרצ הארן פון פילמעס מיstrauish פון די טראַדיציאָנעלע קאָמיוניטעטן. זיך געפּלויצט מיט דער מיstrauish און אָפגעטיילט דורך די עמעטלעכע אינטענציעס פון דער צאַרישער רעגירונג, Lilienthal האָט פֿאָרלאָזן Russland. דער עפּיזאָד אילוסטרירט גענוי די צענטראַלע שפּאָנונג פון יידישער עמאַנציפּאַציע אין דעם XIX יאָרהונדערט: די עפנונג צו מאָדערניטעט פון דער מאָדערנער שטאַט איז אָפט געקויפט מיט אַ סאַספּיק צו געגן די עלעמענטן פון קאָמיוניטעטלעכער אָפלייזונג. ווי בּאָטאָנט דער היסטאָריאָגראַפיע פון מאָדערנער יודאַיזם, די אָפגעצװונגענע מאָדערנאָװערונג פון אָבן קאָן נישט געלינגען אָן דע אַדהעזיע פון אונטן [Kaplan, 2003].

דער גאַנג פון Max Lilienthal ביז צו זיין עמיגראַציע אינקאָרפּאָרירט אַזוי אַ קאַראַקטעריסטישע טראַיעקטאָריע: יענע פון דעם יידישן דײַטשן געלערנטן צונויפגעדריקט צװישן דעם אידעאַל פון די Lumières, די פּירדש פון אימפּעריאַלן שטאַטן און די פאַראָנטװאָרטלעכקייט צו די קאָמיוניטעטן. זיין אָפגאַנג צום Nowy Medve, אין 1845, מארקירט דעם דורכגאַנג פון אַ אָירופּעאַישער ביאָגראַפיע צו אַ אַטלאַנטישער ביאָגראַפיע.

אנגעקומן צו אַמעריקע אין 1845, Max Lilienthal האָט זיך ערשט אַנגעזעצט אין New York, ווו ער האָט געאַרבעט ווי רבּן און בילדונגסשאַפער, בעvor ער איז געגאַנגען אין 1855 צו Cincinnati, אין Ohio, וואָס האָט זיך וואָלן געווּ־ן די הויפּטשטאָט פון אַמעריקאַנער רעפארמאַטנער יידישקײט. דאָרטן האָט ער געאַרבעט צוזאַמען מיטן זײן פרײַנד און קאָלעגע Isaac Mayer Wise, דער אַרכיטעקטור פון דער באַוועגונג. צוזאַמען האָבן זײ קאָנטריביוירט צו מאַכן Cincinnati צו אַ מיטפונקט פון אַ יידישקײט אָנגעפאָסט צו די קאָנדישנז פון אַמעריקאַנער דעמאָקראַטיע: קולט אין פאָלקסשפראַך, העברן־רעדן וואָס ציען דעם גײַסט אויף, טייל־נעמענישקײט אין בירגער־לעבן און פעלגערקײט אין אינטערקאָנפעסיאָנאָלע שפּרעך.

דער רעפארמאַטנער יידישקײט, וואָס Lilienthal איז געווען איינער פון די פעּידנער, האָט זיך באזאָסן אויף דער איידיאָלאָגיע אַז יידישקײט איז אַ לעבנדיקע טראַדיציע, רופן צו מחדש־מעיין זײַנע ריטואַלע פאָרמן אין ליכט פון פארנונפט און היסטארישער קאָנטעקסט, בשעת באַהאלטן זײַן העטש און מאָנאָטיסטישן האָרץ. דער וויژן ווײזט זיך אין דער לאנגער דינאַמיק פון יידישקײט צווישן טרײַנשאַפט און חִדּוּש, צווישן דער איבערגעגעבנער טאָרה און אירע אַקטואַליזאַציע, ווי די טראַדיציע האָט אַלץ געדאַכט זיך [Encaoua, 2024]. אין אַמעריקע, דער באַוועגונג איז געטראָפן אַ בעזונדערס גינסטיקן טעריטאָריום, ווו דער אַבוועזנקײט פון שטאַטן־רעליגיע און קאָנפעסיאָנאָלער פּלוּראַליזם האָבן געפּצה דעם רעפארמאַטנער יידישקײט צו ווערן, דער שוף פון דעם XIX יאָרהונדערט, די האַופּט־אַקספרעסיע פון אַמעריקאַנער יידישקײט [Kaplan, 2003].

Lilienthal האָט זיך אויך אונטערשיידן ווי אַ פעלגערקער בירגער: באזוכער־סמיך פון Cincinnati-שולע, ער האָט ווער־טיידיקט די לאַיקע אַלגמיין־שול און דער טרענונג פון קירך און שטאַט, ער איז געווען אַדוואָקאַט פון רעליגיאָזער טאָלעראַנץ און נעמט אַקטיוו טייל אין אַלגמיינע דיבּוּרים פון זיין אַננאָמען־שטאָט. ער איז געשטאָרבן אין Cincinnati אין 1882, לאָזנדיק דאס בילד פון אַ רבּן־בירגער, לעבנדיקער בריק צווישן דער דײַטשער Bildung און אַמעריקאַנער דעמאָקראַטיע. זיין טראַיעקטאָריע ילוסטרירט וויאַזוי דער יידישער ערפאַרונג האָט זיך אומגעשאַפן אין קאָנטאַקט מיטן Nayer Veltn, אַרײַנגערעכנט אין די וואַקסנדיקע פלאץ רעזערווירט פאַר פאַמיליעס און פרויען אין אַמעריקאַנער קאָמיוּנאַל־לעבן [Nadell, 2019].

אַן דער אַנדערער געאָגראַפישער און קולטורעלער קנץ פון דעם נאָמען שטייט Regina Lilientalowa, געבוירן אין 1875 און געשטאָרבן אין 1924. אתנאָגראַפיסטע, איבערזעצערין און פוילישע ציטונגשרײַברין פון יידישער שפּראַך און קולטור, זי איז געווען אײנס פון די ערשטע וואָס האָט אַנגעווענדט די מעטהאָדן פון די דערװאַקסנדיקע גײַסטיקע ווישנשאַפטן צו דער שטודירן פון פאָלקלאָר, גלויבן און מנהגים פון דעם אָסטיירעפּעישן יידישן וועלט [Lilienthal (surname) — Wikipédia]. איר װערק, וואָס איז לאַנג אונטערשאַצט געווען, דערשיינט הײַנט ווי אַ טײַערער מקור וועגן אַ וועלט — דער פוילישער טראַדיציאָנעלער יידישקייט — וואָס די Shoah וואָלט פארשלונגן אַ דור שפּעטער.

Lilientalowa האָט זיך מקדש געמאַכט צו די ריטואַלן פון דער איבערגאַנג, צו פאָלקס־גלויבן, צו טשאַרמן, צו חגים און צו דער קינדיש קולטור אין יידישן וועלט. זי האָט סיסטעמאַטיש געזאָמלט די מנהגים, די פֿאָרמולירונגן און די פֿאָרשטעלונגן וואָס האָבן שטרוקטורירט די טאָגטעגלעכע לעבן פון די קהלות, אין אַ גײַסט וואָס איז אומצוגלײַך געלערנט און עמפּאַטיש. איר אַרבעט צייכנט זיך אַרײן אין דעם גרויסן באַװעגונג, וואָס איז שפּאַנט איבער די XIX און XX יאָרהונדערטער, דורך וועלכע די יידישקייט האָט זיך נאָמען צום אָביעקט פון ווישנשאַפטלעכער שטודירן, זוכנדיק צו פֿאַרשטיין איר אייגנע טראַדיציעס אין דעם ליכט פון מאָדערנע מעטהאָדן [Encaoua, 2023]. אין דעם סיבה, זי איז דער גענאו פֿרויצנדיק און אָסטיירעפּעישער בײַשפּיל פון Max Lilienthal: דאָ וואו ער האָט רעפֿאָרמירט די אינסטיטוציעס, זי האָט דאָקומענטירט די טראַדיציעס וואָס די מאָדערניטעט האָט באַדרוען צו פֿאַרמישן.

די פֿאָרם אליין פון איר נאָמען — Lilientalowa, פֿרויצנדיקע קאָניוגאַלע פֿאָרם פון דעם גערמאַניש פּאַטראָנים איינגעװוילדט צום פּוילישן — קונּדּנסט א גאַנצע געשיכטע: פון אַ דײַטשער נאָמען געטראָגן דורך אַ יידישע פֿרוי פון פּוילישער אױסדרוק, אַרבעטנדיק אין דער קולטורעלער אָרביטע פון אייראָפּעישער מאָדערניטעט. איר קאַרירע פון לערנטע פֿרוי, אין אַ צײַט ווען דער צוטריט פון פֿרויען צו דער אינטעלעקטואַלער לעבן בליב אַ האָדעניק, שטייט זיך אײַן אין דעם לאַנגן קאַמף פֿאַר דער אנערקענונג פון יידישע פֿרויען ווי פּראָלע אַקטיוויסטאַס פון קולטור און ווישן [Nadell, 2019] [Leibman, 2020].

עס איז ניטאָ קיין באַווייז אַז Max Lilienthal און Regina Lilientalowa האָבן געטיילט אַ געמיינזאַמן עלטערן. די אָנאָמאַסטישע ווערטערביכער לערנען אונדז אַדרבה, אַז אָרנאַמענטאַלע פֿאַמיליענאָמען ווי Lilienthal זענען אומאָפּהענגיק אויסגעשמידט וואָרן אין פֿאַרשיידענע היימען, אַזוי אַז גלייכנאַמיקייט באַדייט ניט קיין בלוטספֿאַרוואַנדטשאַפֿט [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. נאָר בכל זאת — די צופֿעליקייט פֿונעם נאָמען וואָס ביידע דאָזיקע פּערזענלעכקייטן האָבן געטראָגן — איינע אין ביוורן און דערנאָך אין אַמעריקע, די אַנדערע אין רוסיש פּוילן — גיט אַ פּאַקנדיק בילד פֿון די צוויי גרויסע וועגן פֿונעם מאָדערנעם אַשכּנזישן יידנטום: דעם מערבֿדיקן וועג פֿון רעפֿאָרם און אַטלאַנטישער אַוועקוואַנדערונג, און דעם מיזרחדיקן וועג פֿון טראַדיציע און איר געלערטער שטודיע.

דאָזיקע סימעטריע, אויב זי איז טאַקע צופֿעליק אין די פֿאַקטן, איז בכל זאת רעדעוודיק אין דער זכּרון. זי דערמאָנט אַז דאָס יידישע פֿאָלק האָט זיך שוין לאַנג באַטראַכט אַלס אַ פֿאָלק פֿון גלות און צעשפּרייטקייט — גלות — וווּ דער איינהייט ווערט אויפֿגעהאַלטן ניט דורך נאָענטקייט פֿון בלוט אָדער לאַנד, נאָר דורך די קנטינויִטעט פֿון אַ טראַדיציע און אַ משותּפֿן גורל [Baer, 2000]. דער נאָמען Lilienthal, צעשפּרייט פֿון Munich ביז Riga, פֿון New York ביז Varsovie, פֿאַראַנשויליכט דאָזיקן דיאַספּאָרישן מצבֿ: אַ זעלבער צייכן ענטפֿאַלט זיך אין פֿאַרשיידענע לויפֿבאַנען, אָן קיין גיאָגראַפֿישן מיטלפּונקט, צוזאַמענגעהאַלטן בלויז דורך דער איינציקער צוגעהעריקייט צו דער יידישער וועלט.

די האָפֿנונג וואָס דורכגייט דאָזיקע צעשפּרייטקייט — דאָס ווארטן אויף אַ קיבוץ גלויות און גאולה — געהערט צום משיחישן יסוד פֿונעם יידנטום, וועגן וועלכן Gershom Scholem האָט באַוויזן אַז ער בעוואַסערט דעם גאַנצן יידישן רוחניות, אויך אין זיינע וועלטלעכע פֿאָרמען פֿון פֿאָרשריט און רעפֿאָרם [Scholem, 1974]. אַזוי טאַקע — דער רעפֿאָרמאַטאָר פֿון Cincinnati וואָס האָט געגלויבט אין דער פֿאַרפֿאַלקאָמונג פֿון דער מענטשהייט, און דער עטנאָגראַף פֿון Varsovie וואָס האָט גערעטעט פֿון פֿאַרגעסן די פֿאָלקסגלויבן — ביידע נעמען טייל, יעדערער אויף זיין אופֿן, אין איינער דער זעלבער שפּאַנונג צווישן זכּרון פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט און דער ווארטן אויפֿן צוקונפֿט. דאָ ענטפֿערן זיך אַרכיוו און זכּרון: דאָס אַרכיוו טרענט ביידע לינייען, אָבער דער קאָלעקטיווער זכּרון פֿאַראייניקט זיי אין איין דערציילונג פֿון גלות און טרייקייט.

אויב דער נאָמען Lilienthal איז אַשכּנזיש דורך זײַן פֿאָרם און זײַן געשיכטע, באַלויכטן זײַן וועג אַ דינאַמיק וואָס איז געמיין צו אַלע ייִדישע דיאַספּאָרעס. אַזוי ווי די גרויסע סעפֿאַרדישע רבנישע משפּחות, וועלכע האָבן זיך אויסגעשפּרייט פֿון דער איבעריִשער האַלבינדל קיין צפֿון־אַפֿריקע און מיזרח, אַזוי האָבן אויך די אַשכּנזישע משפּחות מיט אָרנאַמענטאַלע נעמען זיך צעשפּרייט לויט די נדידות, די רדיפֿות און די מעגלעכקייטן. אין ביידע וועלטן איז דער נאָמען געוואָרן אַ טרעגער פֿון זכּרון: ער האָט, דורך גרענעצן און שפּראַכן, באַוואָרט דעם שפּור פֿון אַ שורש און פֿון אַ צוגעהעריקייט.

דער פּאַראַלעל מיטן סעפֿאַרדישן וועלט איז לערנהאַפֿטיק. דאָרטן וווּ די אַשכּנזישע אָנאָמאַסטיק איז געשטעמפּלט געוואָרן דורך דעם שפּעטן, אָפֿטן ווילקירלעכן אויפֿאָפּ פֿון דײַטשישע נעמען, האָט די סעפֿאַרדישע אָנאָמאַסטיק אַלטע פֿאַמיליע־נעמען באַוואָרט — אָפֿטנס פֿאַרבונדן מיט פּרעסטיזשירדיקע רבנישע לינייעס, וואָס זיינען איבערגעגעבן געוואָרן פֿון דָור צו דָור, ווי יענע וועלכע גרויסע רבנים פֿון צפֿון־אַפֿריקע האָבן פֿאַרעוויקט [Encaoua, 2023] [Yabiladi, 2022]. דאָס ייִדישע עיקרבות פֿון אַלזשעריע און פֿון דעם מאַגרעב, דאָקומענטירט דורך פֿאָטאָגראַפֿישע זאַמלונגען און קהילהאַרכיוון, ווײַזט דיזעלבע אידענטיטעטישע פֿונקציע פֿון דעם נאָמען ווי אַ לעבעדיקן זכּרון פֿון אַ קהילה [JudaicAlgeria, 2024] [MAHJ, 2024]. אין ביידע מסורות טראָגט דער נאָמען אַ ברייטערע געשיכטע ווי יענע פֿון זײַנע פּרטדיקע טרעגערס.

דער פֿאַרגלײַך באַטאָנט אויך די אונטערשיידן: דאָס אַשכּנזישע Lilienthal איז אַ נײַעם נאָמען, דורכזיכטיק, כּמעט אַדמיניסטראַטיוו, בשעת פֿיל סעפֿאַרדישע נעמען שלאָגן וואָרצלען אין אַ אידישן מיטלאַלטער אויף דער איבעריִשער האַלבינדל. אָבער ביידע דערפֿילן דיזעלבע אַנטראָפּאָלאָגישע פֿונקציע — אַרײַנשרײַבן דעם יחיד אין אַ קייט פֿון איבערגאָב. דאָס איז יענע פֿונקציע וואָס די עטנאָגראַפֿין Lilientalowa האָט שטודירט בײַ אַנדערע, און וואָס דער רב Lilienthal האָט איבערגעגעבן צו זײַנע קהילות: זכּרון ווי אַ תּנאַי פֿאַר דעם איבערלעבן פֿון אַ פֿאָלק דורך זײַנע שפּאַלטונגען און זײַנע נײַגעשטאַלטונגען [Encaoua, 2023].

דער גרויסער בוך פון דער שׁושׁלת Lilienthal ערציילט נישׁט קיין דינאסטיע, נאָר אַ נאָמען — און דורך אים, אַ באַדינגונג. געבוירן פון דער «טאָל פון די לילises» דײַטשׁ, גאַרטיקט אין דעם אַדמיניסטראַטיווען שׁמעלץ פון דער emancipation, האָט דער משׁפּחה־נאָמען זיך אויסגעשׁפּרײט אין צעטיילטע טראַיעקטאָריעס וואָס זוממען, אין זיך אַליין, די גרויסע אַדווענטשׁערס פון מאָדערנער יידישׁקייט. Max Lilienthal ינקאָרפּאָריעס דעם מערבֿ־פּאָל און רעפֿאָרמער־פּאָל: פֿון München צו Riga, פֿון New York צו Cincinnati, ער איז געווען איינער פֿון דעם אַרטיזאַנס פֿון אַ יידישׁקייט אַז איז פֿארזיכערט געווען מיט דער מאָדערנער דעמאָקראַטישׁער מאָדערניטעט [Kaplan, 2003]. Regina Lilientalowa ינקאָרפּאָריעס דעם מזרח־פּאָל און געלערנטער־פּאָל: אין Warszawa, זי האָט ארויסגערעטט פֿון פֿאַרגעסנקייט דער טראַדיציאָנעלער וועלט וואָס אָלץ זאָל באַלד פֿאַרשׁווינדן [Lilienthal (surname) — Wikipédia].

צווישׁן די צוויי פּאָרטראַיטן, דער אַרכיוו טרייט קיין בלוט־בּונד, און דער היסטאָרישׁער עהרליכקייט פֿאַרבּיט אונדז אים צו מאַכן [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. אָבער די זיכרון, זי ראַשׁמלט זיי: דער זעלביקער נאָמען, געטראָגן אין די צוויי ענדן פֿון אייראָפּע און דער Atlantik, זאָגט דער טיפֿער אמת פֿון דער diaspora — אַ אַיינהייט וואָס האָט קיין קשׁר צו טעריטאָריום און נישׁט צו שׁושׁלת, אָבער צו דער געזאַמטער געטרײַאַות צו אַ טראַדיציע און אַ האָפֿנונג [Baer, 2000] [Scholem, 1974]. אַזוי דער נאָמען Lilienthal, דער סקרוניס טאָל פֿון לילises וואָס קומט פֿון די בּיוראָס פֿון emancipation, וועט אונדז זיין דער אומערװאַרטינקער סימבאָל פֿון אַ פֿאָלק וואָס האָט גמזיק פון דער דיספּערסיע אַ זיכרון און פֿון דער זיכרון אַ סורווייוואַל.