משפּחה Langer

דער נאָמן לאַנגער איז אַרײַנגעשריבן אין דער לאָגיק פון די Übernamen, די בשׁריבנדיקע אַפעלנאַמען וואָס זענען אײנער פון די גרעסטע מקורות פון דער אשכנזיש-יידישער אָנאָמאַסטיק. דער גערמאַנישער אַדיעקטיוו lang, אָטשטטעװט זינט דער אַלט-הויך-דײַטש, בעטייטיגט די גרויסקײט, די לאַנגקײט, דער האָכער וואוקס. זיין איבערהײבן אין יידיש (lang, אַ-געשפּראָכן lang אין דעם מערב-דיאַלעקט, long אָדער loyng אין עטלעכע אָסט-שפּראַכן) מאַכט זײ אַ פּערפעקטלי אַרײַנטעגרירטן טערמין אין דעם טאַג-טעגלעכן לעקסיקאָן פון די מיטל-אייראָפּיש-קהילות [Menk, Dictionnaire des patronymes judéo-allemands, 2005].

די פלעקסירטע פאָרם Langer קאָרעספּאָנדיരט צום מאַסקולינן נאָמינאַטיוו שטאַרק פון דעם אַדיעקטיוו: der lange (Mann), „דער גרויסער מאַן". דיזער קאָנסטרוקציע קען מען אָפשאַצן אין אַ קאָנשטעליישן פון וואַריאַנטן און דעריװאַטן: Lang, Lange, Langermann, Langman, אַזוי ווי אין די היברידער דײַטיש-סלאַװיש אָדער דײַטיש-העברעיש קאָמפּאָזן. דער פּאַטראָנימ שאַפּט דיזער אַרכיטעקטור מיט אַנדערע פיזישע באַשרײבנדיקע נאָמען וואָס זענען וײַט-פאַרצײלט אין דער אשכנזיש וועלט — Kurtz („קורץ"), Gross („גרויס", „דיק"), Klein („קליין") — וואָס בילדן זאַמן אַ גאַנצע גראַמאַטיק פון דעם גוף וואָס זענען געװאָרן אַ גראַמאַטיק פון דעם נאָמן [Beider, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

מען זאָל אַ יקערע מעטאָדישע קלוגלאַנד אַראָפשטעלן: די גרافיש-גלײַך־שטעלונג פון דעם נאָמן ניט גאַראַנטּירט אַ אַיינהײטלעכע פּאַמילנײ-צוזאַמנהאָנג. צװײ Langer-פאַמיליעס, די אײנס אין Галיציע, די אנדערע אין Behmen אַרגעשטעלט, האָבן קײן נויטװענדיקן פּאַמילנייַן באַנד; זײ האָבן בלויז, אונאַביארשטרײנדיג, אַروּסגעצױגן פון דער עלטער לעקסיקאַלער טייך. דער פּאַטראָנימ איז אַלסאָ פּאָליגענעטיש — ער האָט זיך ברעאָדן אין מערערע הערדן, אַן פאַרשידענע צײַטן, ניט מיט קײנעם גמיינזאָמן אָרעם. דיזע עמעס, שטענדיק אין דער אָנאָמאַסטיק פון די בשׁריבנדיקע אַפעלנאַמען, פאַרביטן יעדן אָפּבוי פון אַ אײנציק באָום און פּאָסט צו טראַכטן אין טערמינען פון פּאַראַלעלע שושלות [Beider, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

די געשיכטע פון דעם נאָמען Langer אַלס אַ העָרעדיטער פאַמיליע־נאָמען איז אומטרענלעך פון דער פּאָליטיק פון דעם מאָדערן שטאַט. אונטער דעם אַלטן רעזשים האָבן די יידן פון מיטל־ און אָסט־אייראָפּע זיך באַצייכנט דורך זייער ערשטן נאָמען און דעם נאָמען פון זייער פאָטער (ben, bar), אויך מאָל קומפּלעטירט דורך אַ ספּיצנאָמען, אַ פּראָפעסיע אָדער אַ טאָפּאָנימ. די שטאַטלעכע צוואַנג פון פעסטיקונג האָט דעם סיסטעם אומגעװארפן.

אין 1787, דער טאָלערירונג־עדיקט פון Joseph II האָט דעם יידן פון דעם טעריטאָריום פון די Habsburgs — Bohemia, Moravia, Galicia — אָנגעצװונגן אָנצונעמן אַ פעסטער גערמאַנישער פאַמיליע־נאָמען וואָס איז טראַנסמיסיבל [Menk, Werterbukh פון יידיש־דײַטשער פאַמיליע־נעמענס, 2005].

אין דעם קאָנטעקסט זיינען די ספּיצנעמענס וואָס האָבן פריער עקזיסטירט געווען אָפט באַשטעטיקט אַלס אָפיציעלע פאַמיליע־נעמענס. אַ מענטש וואָס איז געקאַנט געװორן אין זיין קהל אונטער דעם נאָמען der Langer איז נאַטירלעך געװאָרן, אויף דעם רעגיסטער פון דעם פּונקציאָנער, "Langer". די אָסטרײַכישע Galicia, וואָס האָט אַבגעדעקט די רעגיאָנס פון Cracow, Lemberg (Lviv) און Tarnów, זען זיך ווי איינער פון די הויפּטלעכע פאָקוסן פון פארשפּרײַטונג פון דעם נאָמען, ווי דאָקומענטירט Beider אין זיין שטודיע דעדיצירט צו דער פּראָװינץ [Beider, Werterbukh פון יידישע פאַמיליע־נעמענס פון Galicia, 2004].

די Poln Konings־רײַך (Congress), געלייגט אונטער רוסישער דאָמינאַציע נאָך 1815, האָט קלאַק געמאכט אַ אַנאָלאָגע פּראָצעס כאָטש שפּעטער און מער אומרעגולער, בתוך די Residence Zone פון דעם רוסישן אימפּעריע האָט אויפגעצװונגן אייגענע קאַמפּאַניעס פון רעגיסטרירונג [Beider, Werterביכים פון יידישע פאַמיליע־נעמענס פון דעם רוסישן אימפּעריע און דעם Poln Konings־רײַך, Avotaynu]. דער רעזולטאַט איז אַ געאָגראַפיע אַוועקגעצייגן: מען טרעפט Langer אין Bohemia און אין Moravia, אין אָסט־ און וועסט־Galicia, אין Hungary און גאַר אין די פּרוסישע פּראָװינצן, יעדער פאָקוס אַנטװערט צו אַ אַנדערש כראָנאָלאָגיע פון אַדמינסטראַציע. דעם דיספּערסיע באַשטעטיקט, אויף דעם טערען פון דעם אַרכיװ, די לינגװיסטישע היפּאָטעזע פון דער פּאָליגענעזיס.

עס איז דער פּרעצייז אין דעם גאַליציע־הומלאַנד — דעם צוקומע־שטיבל פון דעם אימפּעריע פון די Habsburgs וואו די אַדמינסטראַטיװע רעגיסטערס פון אָסטרײַך האָבן גייט דורכגעקרייצט די שטארקסטע גײַסטלעכע שטרעמונג פון אָסט־אייראָפּע — אַז די מערער דאָקומענטירטע Langer־לignee, ווילנער וואָס אַריסבריננען Jiří, האָט גענומן אָן אהריווזל און דער שוואַל.

איידער מיר באַטראַכטן די ווערק וואָס גרינדן Jiří Langerס אינטעלעקטועלן רום, איז עס וויכטיק צו שילדערן דעם באַזונדערן לעבנסוועג פֿון דעם מענטשן וואָס — מער ווי קיין אַנדערן טרעגער פֿונעם נאָמען — האָט אינקאַרנירט די שפּאַנונג צווישן די צוויי זײַטן פֿון דער מאָדערנער ייִדישער דערפֿאַרונג: דער אויפֿגעקלערטער אַסימילאַציע און דעם מיסטישן אומקער.

Jiří (Georg / Mordechai Zeev) Langer איז געבאָרן דעם 19טן מאַרץ 1894 אין Prague, אין אַ בירגערלעכער, אייראָפּעיִזירטער ייִדישער משפּחה. זײַנע עלטערע ברידער, Josef און František Langer (1888–1965), האָבן גענומען די וועגן פֿון אינטעגראַציע: František וועט ווערן איינער פֿון די אַנגעזענסטע דראַמאַטורגן און מיליטערישע דאָקטוירים פֿון דער טשעכאָסלאָוואַקישער רעפּובליק. Jiří אָבער האָט שוין פֿון קינדווייז אָן גע ספּירט אַן אומוויסנשטייַגלעכן צוציִונג צו דעם לערנען פֿון תלמוד און קבלה, וואָס ער האָט פֿאָרגעזעצט אויפֿן ראַנד פֿון זײַן גאַנגבאַרן שולגאַנג. דורכן סימבאָליסטישן פּאָעט Otokar Březina און דורך זײַן פֿרײַנד Alfred Fuchs האָט ער זיך פֿריִער דערוועקט צו דעם סוד, ביז די לייענונג פֿון די חסידישע טעקסטן האָט אים אָנגעוויזן קיין מזרח.

מיט נײַנצן יאָר, אין 1913, האָט ער אַליין גענומען דעם וועג קיין Belz, אין Galicien, כּדי צו שטויסן צו דעם הויף פֿונעם רבי Yissachar Dov Rokeach, איינעם פֿון די מערסט דערייִלע צדיקים פֿון זײַן צײַט. דער אָט דאָזיקער מעשׂה פֿון בראָך — אַ יונגער דײַטשרעדנדיקער Prager וואָס לאָזט אָפּ דעם בירגערלעכן קאָמפֿאָרט כּדי צו אײַנטונקען זיך אין אַ וועלט פֿון עקסטאַטישער פֿרומקייט, פֿון תּפֿילה אין קאַפֿטאַן און פֿון מיסטישע נאַכטוואַכן — האָט שאָקירט זײַן משפּחה און באַוווּנדערט זײַן סבֿיבֿה. עס איז אָבער דאָך אַ זייער קאָנסיסטנטע מעשׂה פֿאַר דעם וואָס וועט ווערן איינער פֿון די שאַרפֿזיניקסטע עדות פֿון דער חסידישער וועלט.

דער ערשטער וועלטקריג האָט שאַרף אויפֿגעריסן דעם אָט דאָזיקן אײַנטונק. אײַנגערוקט אין דעם עסטרײַכיש-אונגאַרישן אַרמיי, האָט Langer מסרב שייַן צו פֿאָלגן אָרדערס וואָס האָבן קעגנגעשטאַנען דעם הלכה — אַ מסירת-נפֿש וואָס ער האָט גאַנצהאַרציק אָנגענומען ביזן מיליטערישן אַרעסט, ביז מ'האָט אים רעפֿאָרמירט ווי „גייַסטיק פֿאַרשטערט". בפֿרײַ אַרויסגעלאָזט, האָט ער זיך אָנגעשלאָסן צו די Belzer חסידים וואָס זייַנען בעת די קריגסיאָרן גאַלעפֿן קיין אונגאַרן, און דאָרטן האָט ער פֿאַרטיפֿט זײַן לערנען פֿון תּורה, תלמוד און קבלה. דאָס דאָזיקע ווײַגערן צו פֿאָלגן בעלייַכט, מיט אַ זעלטענער קראַפֿט, דעם פּרימאַט פֿון דער ייִדישער געזעץ איבער יעדן וועלטלעכן ממשל: פֿאַר Langer איז הלכה ניט גיוון קיין קולטורעלע אָפּציע, נאָר אַן אַבסאָלוטע חובֿ, פֿון וועלכן אַפֿילו דאָס מיליטעריש-תּפֿיסה האָט אים ניט קענען אָפּלייזן.

צוריקגעקומען קיין Prague נאָכן שלום-שליסן, האָט Langer פֿאַרנומען אַ באַזונדערן אָרט אין דעם אינטעלעקטועלן אויפֿקאָכן פֿון דער שטאָט. ער האָט מלמד-גיוון העברעיִש און ייִדישע קולטור, בפֿרט בײַ Franz Kafka, וואָס דערמאָנט זײַן נאָמען אין זײַנע טאָגביכער און בריוו איבער מערערע יאָרן, זיך ווענדנדיק צו אים ווי צו אַ מיטלמאַן צו די מזרחדיקע רבנים. דאָס דאָזיקע קשר מיט Kafka איז ניט בלויז אַן עפּיזאָד: עס דרוקט אויס די פּאַסירנדיקע-פֿונקציע וואָס Langer האָט אָנגענומען צווישן דער בילדנדיקער Mitteleuropa און דער מזרחדיקער חסידישער וועלט, צווישן דער דײַטששפּראַכיקער ליטעראַרישער מאָדערניטעט און דער גאַליציִאַנישער מינדלעכער מסורה. פֿון Langer האָט Kafka אַנגענומען ניט בלויז שיעורים אין העברעיִש, נאָר אַ לעבעדיקן צוגאַנג צו אַ ייִדישקייט וואָס די Prager סאַלאָנען האָבן נאָר פֿון דער ווײַטנס געקענט.

דאָזיקע ראָלע ווי אַ מיטלמאַן צווישן צוויי וועלטן — וואָס ער האָט אויסגעאיבט זײַן גאַנצן לעבן, אין פּערזאָן ווי דורך שרײַבן — איז דאָס אייגנאַרטיקע סימן פֿון Jiří Langer אין דער אינטעלעקטועלער גיסטרייב פֿון דעם מיטן-אייראָפּעיִשן ייִדנטום.

---

אין 1923 האט Jiří Langer אין וויען און פראג פרובליצירט זיין ערשטן גרויסן ווערק: Die Erotik der Kabbala (« דער עראטיק פון דער קבלה »). דער טעקסט, וואס איז היינט הגּייגן אין דעם קארפוס Zakhor, איז צייטגלײַך מיט די גרויסע פרוידישע ווערק וועגן דער רעליגיע און דער ציוויליזאַציע, און האט זיך בשייגעס צום הײַסן אינטעלעקטואָלן דבר־דיון אין וויען פון די צוואנציקער יאָרן וועגן דער באַציאונג צווישן דער טאַכלית, דעם אומבאַוווסטן און דעם הײליקן.

די אָריגינאַליטעט פון דער מעטאָדע איז דאָפלט. אױף אײן זײַט, Langer נוצט די פסיכאָאַנאַליטישע מעטאָדן פון Freud און זיינע שולער אום צו שטעלן שאלות אױף די אומבאַוווסטע קוואלן פון דעם יידישן רחואל, דעם מיסטיציזם און דער רעליגיעזער איידיאָלאָגיע אָרעם. ער לעגט צו דעם קבלאַ־מאַטעריאַל — צו דעם סימבאָליק פון דעם Zohar, צו דעם בילדער פון דער Shekhina, צו דעם מעטאַפאָרן פון דער גאָטלעכער פאַראײניקונג — א לידן פון לעזן וואָס פינט אין די סטרוקטורן פון דעם הײליקן די טרעסן פון אַן עקאָנאָמיע פון טאַכלית. אױף דער אנדער זײַט, און דאָס איז וואָס פאַראַבשיידט Langer פונדאַמענטאַל פון די אַרויסשטײנדיקע קאָמענטאָטאָרים, ער מאַכט דעם דעס-אָפנביִטן פון אינעווײניק: ער איז נישט קיין פּרעמדער באקבײטער וואָס לעגט Freud צו אַן אומלעבנדיק אַנאַמערער טראַדיציע, נאָר אַ גליִער אָנהאֵנגער, גיפיידיקט דורך יאָרן פון לעבן בחסידות אין Belz, וואָס קערט דעם כלימודאי פון דער וויענער מאָדערניטעט אַנטקעגן זייער אײגן עטנאָצענטריזם צו ממלא די אומפאָרשטעלטע טיף פון דער יידישער מיסטיק.

די צענטראַלע תזה פון דעם ווערק איז אַז דער קבלאַ־עראָטיציזם — די סימבאָליק פון דער פאַראײניקונג צווישן דעם הײליקן בָּרוּך־הוּא און דער Shekhina, די מעטאַפאָרן פון דעם Shir HaShirim געשטאַלטן וועטערן דורך דער טראַדיציע פון דעם Zohar, די בילדער פון דער גאָטלעכער ליכט וואָס פארשפרײַטן זיך אין דעם sefirot — איז נישט קיין בשנית מעטאַפאָר וואָס פארשטעלט עפּעס אַנדערש, נאָר דער זעלביקער פאָרם אין וועלן דער מענשליכער נשמה באַקומט דער קאָנטאַקט מיט דעם אונענדלעכן. דאָ וואָ Freud רידוצירט דאָס רעליגיעז צו אַן סיסטעם פון סובלימאַציע, Langer טראַכט צו ווײַזן אַז די קבלה האט פאָרויסגעקומן און איבער-גאַנגן דעם פסיכאָאַנאַליץ דורך אײנגליִדערן דעם קערפער און דעם טאַכלית אין דער סטרוקטור אַרעם פון דער באַציאונג צו גאָט.

דער אומקער איז דרײסטיק אַפילו פּאַר זיין צײַט. די קבלה איז דעמאָלן גיווען בּלויז קאָנט דעם בילדונגספּובליקום פון מיטל־אירופא דורך עסאָטעריש־פאַלשע פאָפּולאַריזאַציעס אָדער דעם ערשטן אַקאַדעמיע־רעקאָנסטרוקציעס פון Gershom Scholem — וועלן, אַנדערש ווי Langer, האט געארבעטן שטרענג אָבער פּון אױסן אַרויס, ווי אַ היסטאָריקער. Langer, אָבער, שרײַבט פון אינן פון דער פּראַקטיק. Die Erotik der Kabbala איז אַזוי אַ יוניקער פּרסום צו דיאַלאָג צווישן דער Wissenschaft des Judentums (דער ווישנשאַפט פון דעם יידנטום), דער אָנהויב־פסיכאָאַנאַליץ און דער לעבנדיקער שפּירִטואַליטעט פון דעם חסידישע הקורות: אַ ווערק וואָס האָרן זיך צוגלײַך צו דרײ דיסטינקטע אינטעלעקטואָלע אונივערס אָן זיך צו בשנקן צו קיין אײן.

אױף דעם פלאַן פון ווערטן, דער ווערק דריקט אויס אַ באָמערקנס־ווערטיקע פאָרם פון געלערנטער דעמות: Langer האַט נישט עקספּעקט'ט צו רידוצירן דאָס הײליקן, ער האַט געזוכט צו אָפּשטעלן די טיפסטע שיכטן. ער גיט זיך צו וואָס די יידישע טראַדיציע אַליין האט שטענדיק געוויסט — אַז דער קערפער און די נשמה זײנען נישט צעטײלט, אַז דער Shir HaShirim האט זיין פלאַץ אין דעם קאַנאָן, אַז דער Zohar רעדט וועגן דער גאָטלעכער ליבשאַפט מיט שטעפּלעכ־בילדער ווײַל קיין אַנדער שפּראַך איז נישט צו דער הײך פון דער מיסטישער ערפאָרונג. אין דעם זין, Langer האט זיך דערגרייכט צו אַ צענטראַלן אָפט־בריוו פון דעם יידישן ביישטײַער צו דער דאַנקונג: דער ימון אַז דער אינטעלעקט, דער קערפער און דער גלויבן שטײן זיך נישט קעגן, נאָר באָדערן זיך וועכסלשנ.

פֿערצן יאָר נאָך Die Erotik der Kabbala האָט Jiří Langer אויף טשעכיש פֿאַרעפֿנטלעכט זײַן מערסט באַקאַנט און בלײַבנדיקסט ווערק: Devět bran (״נײַן טויערן״), אַרויסגעגעבן אין Prague אין 1937. שפּעטער איבערגעזעצט אויף ענגליש אונטערן נאָמען Nine Gates to the Chassidic Mysteries (אַרויסגעגעבן נאָכן טויט אויף ענגליש אין 1961), שטעלט דאָס בוך פֿאָר איינעם פֿון די טייערסטע ליטערארישע און עטנאָגראַפֿישע דאָקומענטן וועגן דעם אינערלעכן לעבן פֿון די כאַסידישע הויפֿן אין Galicie בײַם איבערקער פֿון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט.

דער בוי פֿון בוך איז אַליין באַדייטנדיק: די ״נײַן טויערן״ ווײַזן אויף די נײַן סימבאָלישע טויערן דורך וועלכע, לויטן מיסטישן ייִדישן מנהג, מע קען זיך צונענטערן צום האַרצן פֿון Torah און תּפֿילה. דאָס ראַמענווערק איז ניט קיין רעטאָרישער קונצשטיק; עס דרוקט אויס Langer׳ס טיפֿן אמונה אַז כאַסידות איז ניט קיין זאַמלונג פֿון פֿאָלקסגלויבן, נאָר אַ קאָכעראַנטן סיסטעם פֿון צוגאַנג צום גאָטלעכן, אָנגעאָרדנט דורך אַ שורה פֿון טויערן וועלכע פֿאָדערן פֿון דעם זוכנדיקן אַזוי פֿיל גרייטשאַפֿט ווי איבערגעגעבנקייט.

דער תּוכן פֿון בוך איז אַ זאַמלונג פֿון דערציילונגען און מעשׂיות, אויסגעקליבן דירעקט בײַ די מאַנהיגים פֿון כאַסידישן הויף פֿון Belz און אַנדערע כאַסידישע קהילות וואָס Langer האָט פֿאַרקערט בעתן זײַנע Galicianer יאָרן. די מעשׂיות — וואָס שטעלן פֿאָר וווּנדערטועריקע צדיקים, דערהערטע תּפֿילות, גײַסטיקע קאַמפֿן קעגן דעם יצר-הרע, מיסטישע עליות בעת יום-טובֿים — זענען געווען דאָס לעבעדיקע מינדלעכע זכּרון פֿון אַ וועלט וועלכן Langer האָט דערשפּירט אין סכּנה. דאָס יאָר פֿון פֿאַרעפֿנטלעכן, 1937, איז ניט אומוויכטיק: דאָס איז דאָס יאָר ווען וואָלקנס הויפֿן זיך איבער מיטל-אייראָפּע, ווען דאָס זיך אָנשרײַבנדע חורבן מאַכט דרינגלעך דאָס אָפּשרײַבן פֿון דעם וואָס האָט נאָר עקזיסטירט אין רעדן און אין דעם דירעקטן איבערגאַנג פֿון רבי צו תּלמיד.

Devět bran שטייט בײַם קרײַצוועג פֿון עטלעכע אינטעלעקטועלע גענאַנגן וועלכע זענען כאַראַקטעריסטיש פֿאַר מאָדערנעם ייִדישן קולטור. עס איז ערשטנס אַן אַקט פֿון זכור — ״דערמאָן זיך״: Langer פֿאַרפֿעסטיקט אין שרײַבן אַ סכּנה-באַדראָיטע מינדלעכע מסורה, דערפֿילט די חובה פֿון זכּרון וואָס ליגט אין האַרצן פֿון ייִדישן אידענטיטעט זינט דעם Deuteronome. עס איז צווייטנס אַן אַקט פֿון קולטורעלן איבערזעצן: דאָס בוך איז אָנגעשריבן אויף טשעכיש, ניט אויף ייִדיש און ניט אויף העברעיִש, וואָס מיינט אַז Langer ווענדט זיך עקספּליציט צו אַ לייענשאַפֿט וואָס איז אַסימילירט אָדער טיילווײַז פֿרעמד דער כאַסידישער וועלט. ער וואַגט אַז די שיינקייט פֿון די מעשׂיות וועט גענוג זײַן כדי דורכצוקריכן דעם קולטורעלן תּהום, אַז דער לייענער פֿון Prague וועט קענען הערן, אין דער מעשׂה פֿון דעם ראַבינען פֿון Belz, עפּעס וואָס רירט אים אין זײַן אייגענעם מענטשלעכן דערפֿאַר. דער וואַגניש איז אויסגעהאַלטן געוואָרן: דאָס בוך האָט גלײַך אַ הצלחה דערלעבט און איז באַגריסט געוואָרן ווײַט אַריבער ייִדישע קרײַזן.

Langer באַגניגנט זיך ניט נאָר מיט איבערשרײַבן; ער קאָמענטירט, דערקלערט, שטעלט אין פּערספּעקטיוו. זײַן הקדמה און זײַנע אָנמערקונגען עדותן אויף אַ פֿאַרפֿעסטיקטן תּלמודישן ידיעות — ער האָט פֿאַרבראַכט יאָרן מיט לערנען Talmud אין Belz — נאָר אויך אויף אַ שאַרפֿן היסטאָרישן באַוווּסטזײַן. ער ווייס אַז די וועלט וואָס ער באַשרײַבט איז שוואַך, אפֿשר שוין פֿאַראורטיילט. דאָס באַוווּסטזײַן גיט Devět bran אַן עלטערן ערנסטקייט, יענעם פֿון עדות וואָס ווייסט אַז ער עדות אויף דעם לעצטן מאָל.

דאָס באַגעגנישן צווישן Devět bran און דעם פּאַראַלעלן ווערק פֿון Martin Buber — וועמענס רעקאָנסטרוקציע פֿון פּוילישן כאַסידות אין Gog et Magog נעמט טייל אין דעמזעלבן ראַטעוואַנגס-מאַכן — נעמט דאָ אָן זײַן גאַנצן ריליף. נאָר דאָרטן וווּ Buber רעקאָנסטרויִרט די כאַסידישע וועלט פֿון Francfort מיט די מיטלען פֿון פֿילאָסאָף און ראָמאַניסט, גיט Langer זי צוריק פֿון אינעווייניק, פֿון די נעכט פֿון תּפֿילה אין Belz, מיט דער טרייקייט פֿון אויגנצייג-עדות און דעם בלייקן שׂכל פֿון צוויישפּראַכיקן גלייבטן. ביידע דרכים גאַנצן זיך: איינס גיט פֿילאָסאָפֿישע טיפֿקייט, דאָס אַנדערע — דאָס לעבעדיקע פֿלייש פֿון דערפֿאַרונג.

מע מוז אויך באַמערקן אַז Devět bran ליגט אויך אויף Langer׳ס טיפֿן תּלמוד-לערנען, וואָס ער וועט פֿאָרמאַליזירן אַ יאָר שפּעטער אין Talmud : anthologie et histoire (1938). דאָס פֿאָרטגיין צווישן דעם קלייבן כאַסידישע מעשׂיות און דעם וויסנשאַפֿטלעכן לערנען פֿון Talmud איז ניט אַ צופֿאַל: פֿאַר Langer זענען הלכה און אַגדה (מעשׂיות) ניט צוויי אָפּגעזונדערטע רגיסטערס, נאָר צוויי פֿאַסאָדן פֿון דערזעלבער אמת. די מעשׂה פֿון דעם צדיק איז שוין אַ לימוד פֿון דין; דאָס הלכה-פּסק איז שוין אַ מעשׂה. די אַחדות פֿון דער מסורה, וואָס כאַסידות פֿאַרקערפּערט מיט אַ באַזונדערן קראַפֿט, איז פּונקט דאָס וואָס Devět bran זוכט צו איבערגעבן דעם טשעכישן לייענער און, ווײַטער, צו גאַנץ אייראָפּע.

דער פאַמיליענאָמען Langer טראפט זיך אויך אין פעלד פון ראַביניש ויסנשאַפט און צייטנעסישער אַקאַדעמישער מדע, פארלאַנגערנדיק אַ טראַדיציע פון אַנגייזשמענט אין לימוד וואָס איז אייגן דער אַשכנזיי־וועלט. די פארשונג Ruth Langer האָט זיך געווידמעט צו מהימן־שטאַרקע אַרבעטן צו דער שפאַנונג, וואָס איז שטרוקטורירנדיק אין ייִדישקײט, צווישן לוקאַל קוסטום (minhag) און האלאַכיש נאָרם (halakhah) [Langer, To Worship God Properly, 1998].

דיזע פראָבלעמאַטיק באַלעכטונג, אין דער צוריקקער, די געשיכטע פון די פאַמיליעס וואָס, דורכן אייראָפּע, האָבן געטראָגן דעם נאָמען: ווײל דער ייִדיש־טראַדיציאָנעלער לעבן איז געשטרוקטורירט גענוי אַרום דיזע דיאַלעקטיק צווישן גשריבן געסץ און געערטער פּראַקטיק. Ruth Langer־ס שטודיעס ווײַזן, ווי דער לוקאַלער מינהג, ווייַט פון צו זײַן אַ פּשוט אַבװײכונג, באַקומט מיטן לאָוף פון יאָרהונדערטער אייגן אָטאָריטעט וואָס קומט אָנציטערן מיטן קאָדיפיצירטער נאָרם [Langer, To Worship God Properly, 1998]. דיז געלערנטע אַרבעט גיבט אַ שליסל לעזן פון די מיקראָ־טראַדיציעס קאַמוניטעס — יענע אַלײן וואָס האָבן אונטערשידן געמאַכט די נוסחאות פון אַ גאַליציער שול פון די פון אַ בעהעמישער קהל, אָבער אַלע האָבן דערלאַנגט דיסעלביקע געטרייַ.

עס איז דאָ אַ שטערנדיק אַקאָ מיטן טראַיעקטאָריע פון Jiří Langer: ער אויך האָט געלעבט פון אינערן אַראָp דער דיאַלעקטיק צווישן נאָרם און מינהג, צווישן דער האלאַכה קאָדיפיצירט אין בעכער און די לעבנדיקע פּראַקטיקס פון דער הוף Belz. זיין אָפּפיר פון מיליטער־אָרדער אין נאָמען פון האלאַכה, זיינע יאָרן לימוד־תלמודי, זיינע קאָמענטאַרן אין Devět bran וועגן די ליטורגיש נוסחאות פון Belzer Ḥassidim — אַלץ דאָס ווַײזט אַ באַטאָנטע און אויסגעליטנע אומק צו דער שאָלה וואָס Ruth Langer שטעלט אין אַקאַדעמישע טערמינען: ווי האָט די קהל ייִדיש, מיטן לאָוף פון יאָרהונדערטער, דערהאַנדלט צווישן דער ברענק פון געסץ און דער לעבן פון פּראַקטיקס?

דער אינשריפט פון דעם נאָמען Langer אין פעלד אַקאַדעמיש — פון פּאָרשן־ליטורגיע בעט הייווועלן לעָרן אָשיות — טוג עדות וועגן אַ סדר-פּאָלגיק: יענער פון אַ פּאָלק וואָס האָט געמאַכט אַוס לימוד און הנצחה די קעוויית אַפילו פון ס איינהײט, וואָס־ג אַרום די גיאָגראַפיש און פּאָליטיש שקלים אָנגעצווּנגן צו ס טראָגער־פון־נאָמען.

די געשיכטע פון די לאַנגער שלוחות אייכערט זיך, ווי אַזוי פילע אַנדערע, מיט דער גרויסער פאַדן פון גלות און דיאַספּאָרע. דאָס קאָנצעפּט פון galout — דער גלות ווי עקזיסטענציעלע און טעאָלאָגישע באַדינגונג פון דעם יידישן פאָלק — ביטן א שטאַרקן רעפֿערענץ־רעמען צו פּאַרשטיין די טראַיעקטאָריע פון אַשכּנזים משפּחות, אַרײַנגערעכנט די Langer [Baer, Galout. L'imaginaire de l'exil dans le Judaïsme, 2000]. Yitzhak Baer ווייזט ווי דער גלות, אַ סך ווייטער פון אַ פּשוט אומגליק צו זײַן, איז אַרײַנגענומען געווארן אין אַ גייסטלעכע לעקציע פון דעם קלאָלעקטיוו גורל, סטרוקטורירנדיק דאָס דימיעס און הוֿפנונג פון דער דיספּערסטער קהילות.

פֿאַר די לאַנגער פון גאַליציע, פּאָלן און באָהעמיע איז דער טװאַנציקסטן יאָרהונדערט געווען איענער פון אַבסאָלוטער פּרובה. די דיסלאָקאַציעס פון בײַדע וועלטקריגער, דער קאָלאַפּס פון אימפּעריעס, און דערנאָך די קאַטאַסטראָף פון דער שואָה צעשפּרייטן, דעצימירן, און אַוועגיילן די טראָגער פון דעם נאָמען. דער גורל פון Jiří Langer איז די מערסט שמערצליכע אינקאַרנאַציע: אַנטלאָפן פון דער נאַצי באַזעצונג פון טשעכאָסלאָװאַקיע נאָך מערץ 1939, האָט ער זיך אַװעגיילן קײן דער מאַנדאַט פּאַלעסטינע אונטער דראַמאַטישע באַדינגונגען, פּעריש פיזיש פון יאָרן פון אַסקעטן לעבן און אַװעגרײַסרִײטן. ער איז געשטאָרבן אין תל אביב דעם 12ן מערץ 1943, אין אַכציק־אַכט יאָר, א סך שפּעטער פֿאַר זײַן אַכציק־נײַנטן יום־הילוד — דראַמאַטישע אינקאַרנאַציע פון דעם galout װעגן וואָס Baer האָט דורכגעפֿארשט דער טעאָלאָגישן טיף.

עס איז וויכטיק צו מעסטן וואָס דער גלות האָט געביטן פֿאַר Langer. ער איז נישט נאָר אַװעק פון פּראַג און באָהעמיע; ער האָט אױך אַװעקגעלאָזט דעם גאַליצישן וועלט פון Belz, דעס חסידישע קהילה איז דעמאָלט געווען אין דעם פּראָצעס פון דער אומערמיידן מלחמה דורך נאַצי אַרמײַס. דער רבי פון Belz, Aharon Rokeach, איז אַנטקומען 1944 אונטער וואונדערלעכע אומשטענדן, אָבער זײַן הוף, זײַנע בּעלי־תשׁובה, דער שטעטל זעלבסט — אַלע דער לעבנדיק וועלט וואָס Devět bran האָט געזוכט צו באַוואַרן — איז ערטרונקן געווארן. Langer איז געשטאָרבן ווען ער האָט געוואוסט, אָדער ער האָט אַװעקגעווער, אַז זײַן עדות איז איצטן דער בלויז צוגענליכער שרעק פון אַ אַוועק וועלט.

זײַן ווער האָט געדאַנן אַ צוגאב דימנשן: אַז דער yahrzeit ליטערער, פון דער אומערמיידן מנוחה. Devět bran, פּובליצירט אין 1937, איז געווארן, אָן אַז זײַן מחבר קיין ניט שטענדיק פֿאָרהערן — אַ בוך־קברו — דער טאָטנקמאָל פון אַ ציווִליזאַציע. דער אומאָפּנסיאָנאַלער דער דיס טראַנספֿאָרמאַציע איז עס א סך דער העכסטער אילוסטראַציע פון וואָס דער יידישער טראַדיציע דערמיינט מיט zakhor: דער עדות וואָס פּאָשלאָנירן דעם פּייניקער טויט, וואָס פֿאַרבראַנקס קײן בלויזנעס די נעמען, דער סטאָריעס, די פּנימער, און קאָנפיעס זײ צו דער גנבה אַז די ספּאָנטנייע דור זײנען די שוער.

דיינע וואָס אַנטקומען צװישן דער טראָגער פון דעם נאָמען Langer האָבן זיך אײַגעשפּרײטן קײן נאָרד־אַמעריקע, פּאַלעסטינע דערנאָך דער שטאַט ישׂראל, מערב־אֵירופה. דער פֿאַמיליע־נאָמען, אַמאָל אַנקערט אין די אַדמיניסטראַטיווע רעגיסטער פון אױסטריע־אונגערן און ציירישער רוסלאַנד, געפֿינט זיך איצטן דיספּערסט אױף עטלעכע קאָנטינענטן. דער דאָוראָװקייט אין דער דיספּערשאָן — די אָverleven פון אַ פּאַטראָנימ דאָרטן וואָ די ערגנונגװאַַלדיגער קהילות איז אָוׄנט־בּויְעִׂן — קאָנסטיטוטן אַ דער טיטל גרײַנדיק ביטן פּראַיוועט פּאָמעמוריע און דאָקומענטאַציע. עס בלייבט לעטעיוער, שאַל אַרקַיוו אינעקספּלוסיװ פֿאַר יעדער צװײַג, אַז עטלעכע לאַנגער שלוחות צוקונפט שטאָמען פון דיסטינקט העיר, פֿאַראַיינט מיט דעם בלויז אַקצידענס פון אַ באַשטעלטע סאָבריקועט אופן אַ געמיינזאַמער וורצל.

דער נאָמען Langer, אין זיין פשוטקייט — „דער לאַנגער", „דער גרויסער" — קונדענסירט די גאַנצע קאָמפליקאציע פון יידישן אַשכנזיס אָנאָמאַסטיק. סאָביקט פיזיש געװארן צו פאַמיליען־נאָמען אונטער דער צװאַנג פון קיסרלעך דעקרעטן, ער אַלוסטרירט דעם איבערגאַנג פון אַ וועלט פון פליסיק דעזיגנאַציעס צו דער מאָדערנער ציוויל־שטאַט. זיין פאָליגענעזע פארביטן דעם חלום פון אַן איינציקן באָום, אָבער זי עפנט זיך בחזקה צו אַ מערהייט פון שושלות, יעדער אַרײַנגעשריבן אין די בעװעגלעך געאָגראַפיע פון מיטלאָיראָפע און מזרח־אירופע.

פון דער hassidic לייענשאַפט פון די קערטן פון Belz, אויפגעװעקט דורך די פעדער פון Jiří Langer, ביז צו דער ליטורגישער עלנדוטנוס פון Ruth Langer, דורכגעיענד די מדיטאַציע פון גלות ביי Baer און Buber, דער פאַמיליען־נאָמען אָפנבאָרט זיך אַלס טײַער מיט אַ געשיכטע פון אינטעלעקטואַלער און שפּיריטואַלער דיכטקייט. ער דערמאַנט אַז הינטער יעדעם נאָמען שטייט אַ מער־צאָלן פון געשיקן, פארבונדן ניט מער דורך בלוט ווי דורך שטאָרקסניק גרייַ צו אַ זכּרון און אַ טראַדיציע וואס אַ גלות און אַ קטסטראָפע האָבן ניט געקענט צעטילגן.

דער ביטראָג פון Jiří Langer צו דער געשיכטע אָפנבאָרט זיך, ביי לעבן פון די צװײ שומרים איצטער אינטעגרירט אין דעם Zakhor־קארפּוס, פון אַ גרעסן וואס די פשוטע דערמאָנען פון Neuf Portes האָט ניט געלאָזט פארמיטן. מיט Die Erotik der Kabbala (1923), האָט ער געגעבן זיין עפאָך אַ דערלעזן פון דער יידישער מיסטיק וואס האָט אַנטיציפּירט די מאָדערנסטע דיסקוסיעס איבער דעם קערפּער, דער גיר און דעם הײליקן — אַ ביטראָג צו יידישער געדאַנק וואס האָט געצוזאמנט הארדיקייט פון אינטעלעקט מיט אַנװורצלונג אין לעבן־פּראַקטיק. מיט Devět bran (1937), האָט ער פֿולפּירט דעם גרונדן געסטן פון דעם עדות: פאַרהאַלטן, אין דער שפּראַך פון צעכיש־מאָדערניטעט, דער מונדלעכער זכּרון פון אַ hassidic וועלט וואס די קטסטראָפע האָט שנעל געמוזט פארטיילן.

אויב מען וואָלט געדארפט באַנענען די טוגנט וואס דעס שושלת וועט, פון אַלע, בעסטער האָט אויסגדריקט, ס'וואָלט זיין די וויסן אַלס אַקט פון איבערמאָל און פלעג אױפן אַנדערן — וואס יודאיזם נאָמט ביידע talmud Torah (שטודיום אַלס היילנדיק צװאַנג) און zakhor (דער זכּרון אַלס קאָלעקטיוו פֿאַראַנטװאָרטלעכקייט). Jiří Langer, געבוירן אין דער assimilation פון Prague, גיי געקוקט אין Belz וואס די געלומפּטע אירופע האָט פארגעסן: אַז שטודיום איז ניט געטרענט פון דער תפלה, אַז וויסן טויג נישט ווען ס'ווערט ניט איבערגעגעבן, אַז דער זכּרון פון די פּשוטים — פון די אָנימאָוס hassidim פון די galician קערטן — דינט אַלזא פיל צו ווערן באַװארט אַלץ דער פון די פילאָזאָפן. אין דער האַנד, ער טײלט זיך אין אַ טוגנט וואס יידישע טראַדיציע האָט דורכגעטראָגן דורך יארהונדערטער און קאָנטינענטן: דער ציוקונפט אַז יעדער סיפור, יעדער אַנטליץ, יעדער פּראַקטיק איבערגעגעבן פון רבן צו תלמיד איז אַן שטיקל פון דער Revelation, און וואס מען ווילן פּענען איז שוין פון אַ פאָרעם פון שפּיריטואַלע amnesia וואס נאָר די שרײַב קען פארטויבן.