משפּחה Lamberg

דער שטיין־אנגולאַר פֿון יעדער חקירה וועגן די Lamberg בלייַבט די הערה פון Samuel Schaerf. זיין I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925) איז דער ערשטער סיסטעמאַטישער צאַלונג פון די פאַמיליע־נעמען פון יידן פון דער פּעניּנסולע, אויסגעפֿירט אין אַ צייט ווען יידישע נאָמעניאָלאָגיע האָט זיך געוואָלן ווערן פֿאַרקענט אַלס העלפֿנדיקע דיסציפּלין פֿון גeschichte [Schaerf, 1925]. די איינשלוס פון דעם נאָמען Lamberg אין דיזער ליסטע מיטל אַז ביים צייט פון דער קאָמפּילאַציע איז דער פאַמיליע־נאָמען געווען וויркליך געטראָגן דורך יידן פון איטאַליע אָדער אַטעסטירט אין קאָמונאַלע דאָקומענטן — געבורטס־רעגיסטער, קאָנטראַקטן, פיסקאַלע ליסטן אָדער מצבות.

דער מעטאָד פון Schaerf, ווי אַיין פון זיינע נאָכפֿאָלגער, האָט זיך באַזונדערן געמוזט אויף דער דורכגרייַטונג פון קאָמונאַלע קוועלן וואָס זיינען געווען צוגענק. אַבער די יידישע פאַמיליע־נעמען פון איטאַליע שטיקן זיך אויס אין עטלעכע היסטארישע שיכטן: טראַדיציאָנעלע העברעיִשע נעמען, טאָפּאָנימישע נעמען אַבגערעצט פֿון אָרטן פון אָריגין, מעלאַךות־נעמען, און נעמען וואָס זיינען אָנגענומען געווארן אין לויף פון דער מיגראַציע. דער פאַמיליע־נאָמען Lamberg, דורך זיין גערמאַנישער פּאָרעם — דער סופיקס -berg מיטל „בערג" — געהערט אָן־אַמביגואיטעט צו דער פאַמיליע פון טאָפּאָנימישע נעמען פון גערמאַנישער אָדער מיטל־אירופּעאַישער אָריגין. עס רוצט מיד סך־הכל די פּילע אָרטן און הערשאַפטן נעמנט Lamberg אין דער אַוסטרא־דייטשער און סלאָװ עניער רוים, נאָמנטלעך אין Carniole און Styrie.

דיזע מאָרפאָלאָגיע בערױַרט די מעסט־פּראָבאַבל היפּאָטעזע: די יידישע Lamberg פון איטאַליע וואָלן שטאַמען פֿון אַשכנזישע אָדער מיטל־אירופּעאַישער פאַמיליעס וואָס זיינען אַװאָק צו דער נאָרדלעכער פּעניּנסולע. נאָרד־איטאַליע — Piémont, Lombardie, Vénétie, און בּזונדער די געגנט אַרום Venise און Frioul — האָט טאָקעף פֿון דער שפּעטער מיטל־אַלטער אָנגענומען קגורים רעגולירטע שטראָמען פון יידן וואָס זיינען געקומען פֿון די גערמאַנישע לענדער, אַנטלאָפן פֿון פּוריש־יידּער און אַוסווייז. Robert Bonfil האָט אָן־דערהױבן ווי־פיל די יידישע לעבן פון דער איטאַליענער Renaissance איז געווען געפּרעגט דורך דעם באַגעגנונג צווישן איטאַליענער סובסטראַט (italkim), סעפֿאַרדישע צוגעבונגען און אַשכנזישע וועלן, יעדער אַיין בּיבהאַלטן זיינע ריטוואַלן, נעמען און לִיטורגישע טראַדיציעס [Bonfil, 1994]. דער נאָמען Lamberg, אין דעם קאָנטעקסט, טראָגט די שפּור פון אַ טראַיעקטאָריע וואָס קומט פֿון דער צפּון.

דורך צו פֿערשטײן דער מעגלעכער אָפֿהער פֿון דעם נאָמען Lamberg, דאַרף מען זיך אומקערן צו דער געגנט, ווו דער טאָפּאָנים איז אַמשטן וועלטיג פֿאַרשפּרײט: די דײַטששפּראַכיגע און סלאָװענשפּראַכיגע לענדער צװישן דער אינערער עסטרײך און דער נאָרדלעכער אַדריאַטיש. דער נאָמען באַציִט זיך צו עטלעכע אָרטן און צו אַן ידיש אַדלער בית פֿון Carniole, א מחוזה וואָס איז הײַנט סלאָװנעניש אָבער איז מער אַן צײַט פֿאַרבונדן געװאָרן צו דער מלוכה פֿון די Habsburgs. עס איז נישט זלטן, אַז יידישע שם־משפּחות־ טאָפּאָנימישער אָפֿהער קומן אָן פֿון אַזאָלכע נאָמען־אָרטן: דער יִד, וואָס איז געקומן פֿון אַן אָרט, האָט אָנגענומען, אין זײַן קהל־קבלה, דעם נאָמען פֿון זײַן הײמאַט־געגנט, אַ שום פּראָץ וואָס אַלץ אַרקש־דאָקומענטירט אײַנס פֿאַר דער גאַנצער אַשכנאַזישער אָנאָמאַסטיק.

די גאָגראַפישע קרובות צװישן Carniole, דער Friuli און דער Veneto באַשרײַבט דער טראַװערטליקנס פֿון אַ מאַגראַציע פֿון משפּחות, וואָס האָבן דזשי נאָמעדן, קײן נאָרד־מזראַח־איטאַליע. די האַנדל־שטראַסן, וואָס האָבן פֿאַרבונדן דער אוסטרייכע לענדער מיט Venesia, אַ דרייצָל־פּונקט פֿון מיטלעמער־האַנדל, האָבן הער בעטער פֿאַרשפּרײט פֿון מענטשן און משפּחות. די יידן, וואָס שטאַנדן לאַנג צו קמער, האַנדל, פֿאַרלײן פּעלץ און דעדל־האַנדל, האָבן פּאַק אַנגענומען דעם זעלבן אַקסן. אַ יידישע משפּחה, וואָס קוקט פֿון די האַבסבורגער טעריטאָריען — ווּ דער לעבן־בידינגונגן האָבן געווען צעװיללן און די אַוועפֿסלונגן הוצף — קומט אָן גוטן פּוץ אַ מענוחה אין די קהלות פֿון נאָרד־איטאַליע, טויערן האָט דער תאַר־קװאַרטער.

עס זאָל אָבער בלײַבן פּרידעם: ניין קעלן דאָקומענטן דירעקט אַ מאַגראַציע Lamberg שפּעציפיש פֿון Carniole קײן איטאַליע. דער דער אױסװאַקס שטײט — אַ קאָנדיציע אַנגעגרינדט אױף דער מאָרפאָלאָגיע פֿון דעם נאָמען און אױף דער אַלגעמײַן־מאַגראַציע־סכום ביֿ אַ בעסער אַרכיװאָגראַפיע. דער יידישער לעבן פֿון די טאַליאַניש Renaissance, אַזוי אַז Bonfil בעשרייבט, ווײַזט אַז די קהלות פֿון דעם צפּון זײַנען פֿארמישט, פֿאַרזאַמלט פֿון משפּחות פֿון פּאַלו־אָרטן אַרום אַ פּּאַראַלעל לעבן־קהל [Bonfil, 1994]. אַ דײַטשער נאָמען װי Lamberg זעץ זיך אין טוער אָן שוועריקאַיט צװישן דעם דײַטש־אַשכנאַזער שיך.

קוואל שלא זקן בדיוק איז געווען זייער נקודת־אַנזידלונג, האָבן יידישע משפחות אין איטאַליע וואס האָבן געטראָגן אַ נאָמן ווי Lamberg שונים געשיקסאָל פון די קאָלעקטיווע געשיכטע פון קהילות אין דער האַלב־אַיילַנד אין מאָדערנער־צייט. נאָך דער אינסטיטוציע פון דער ערשטער געטאָ אין Venise אין 1516, און דער בולע Cum nimis absurdum פון Paul IV אין 1555, איז יידישע אַיטאַליען־לעבן געווען טיף אומגעארדנט דורך די אָפּשליסונג. יידן זענען געווארן געצווונגן צו וווינען אין פארשלאָסענע קוואַרטירן, צו טראָגן דיסטינקטיווע סימנים און צו באגרענצן זייערע עקאָנאָמישע טעטיקייטן צו לייכוואק און סעקונדהענדל־האַנדל.

די צווַנג האָט נישט אָפּגעהאַלטן אַ אינטענסיווע אינטעלעקטואַלע און רעליגיעזע לעבן. Robert Bonfil האָט באווויזן אַז דער געטאָ, ווייט פון זיין בלויז אַ אָרט פון אָפּרעסיע, איז פּאַראַדאָקסאַל געװאָרן אַן אָרט פון אידענטיטעטס־קאָנסאָלידאַציע, וואו זענען געבליטן تלמודישע אַקאַדעמיעס, דער מאניופאַקטור פון כתבי־יד און העברעישע דפוסות [Bonfil, 1994]. יידישע משפחות אין איטאַליע, אפילו די מאָדעסטסטע, האָבן טיילגענומען אין דער קולטור פון דער בוך. Giulia Tamani, אין זשירע אַרבעטן אויף העברעישע אילומינירטע כתבי־יד אין איטאַליע, האָט הױכגעשטעלט דער ריכטום פון דער מאניופאַקטור, וואו האָבן זיך באַגעגנט איטאַליענער קונסט און יידישער סקריבער־טראַדיציע [Tamani, 2010]. יעדע קהילה האָט אױסגעהיטן זייערע קדושים, זייערע תפילה־בוכער און זייערע רעגיסטערס, אין וועלכן מען האָט משוער גמא דעם נאָמען Lamberg.

אויף דער ליטורגיע־גראַד, זענען יידן פון גערמאַנישער הערקונפט אָפט צוריקגעהאַלטן דעם אַשכּנזי־רִיט (minhag Ashkenaz), אַנדערש פון דעם איטאַליענער רִיט און דעם סעפאַרדי־רִיט. די פּערסיסטענץ פון דעם רִיט האָט געקאָנסטיטואָט אַ מאַרקער פון הערקונפט אָיך שטאַרק ווי דער פּאַטראָנימ בעלף. אַ משפחה Lamberg, אױב זי איז וואסדוּ אָפּשטאַמונג פון מיגראַנטן פון מיטל־אייראָפּע, וואָלט ציק לייכט אױסגעפירט דעם אַשכּנזי־רִיט אין די סינאָגאָגעס פון צפון־איטאַליע, קאָנטריביוטינג צו דער מאָזאַיק פון קאָעקזיסטירנדע טראַדיציעס וואס Bonfil האָט בעשריבן אַלס טיפּיש פון דער יידישער רנאַסאַנס אין איטאַליע [Bonfil, 1994].

דער נאָמן Lamberg שטעלט אַ פֿראָגע וואָס גייט וויטער פֿון דער פּשוטער גענעאָלאָגיע: דער פֿארהאָלטניש צווישן דעם נאָמן, דער פֿאַמיליאַר־מעמוריע און דער יידישער אידענטיטעט. אין דער יידישער טראַדיציע, דער נאָמן איז קיינמאָל ניט נייטראַל; ער טראָגט אַ געשיכטע, אָפט דער געשיכטע פון אַ אָרט אָדער אַן אַלטפֿאָדער. Yerushalmi האָט בַּמאַהירות אַנאַליזירט די ווייז ווי די קאָלעקטיווע יידישע מעמוריע ווערט איבערגעגעבן ניט דורך דער היסטאָרישער כרוניקע נאָר דורך דעם ריטואַל, דעם מעשׂה־שׂיח און דעם נאָמן, שטרוקטורן וואָס באַהאָלטן דעם פֿאַרגאַנגענהייט אָן אותה צו היסטאָריזירן [Yerushalmi, 1984]. אַ פּאַטראָנימיק־טאָפּאָגראַפישער נאָמן ווי Lamberg איז אין דעם סינס אַ שטיק פון פֿאַרשטאָרבענער מעמוריע: ער באַהאָלט, קריסטאַליזירט, דעם אָנדענקן פון אַן יוגהול־אוריגין אַז די פֿאַמיליע זעלבסט האָט עס מסתּמא פֿאַרגעסן.

עס איז דאָ ווו די טראַדיציע און די אַרכיוו באַנטוואָרטן זיך. די פֿאַמיליאַר־טראַדיציע — כאָטש ווען זי עקזיסטירט — טראַנסמיטירט אַ געפֿיל פון אוריגין; די אָנאָמאַסטישע אַרכיוו, אִנקאַרנאַטעד דורך Schaerf, פֿיקסט אַן אַטעסטאַציע דעיטעד [Schaerf, 1925]. צווישן די צוויי ברייטן זיך אָיס דער פּלאַץ פון דער ינטערפּרעטאַציע. די יידישע געדאַנקן האָט ווייטיק מעדיטאַטעד אויף דער דיאַלעקטיק פון דעם טראַנסמיטעד און דעם עסטאַבלישט. Léon Askénazi איז רעמיינדער געווען אַז די טראַדיציע (massorah) איז ערשטנס אַן אַקט פון טראַנסמיסיע, אַ דורכגאַנג פון האַנט אין האַנט וואָס גיט בעטיידונג צו דער אידענטיטעט וויטער פֿון דער פּשוטער דאָקומענטאַציע [Askénazi, 1999]. אָיך Armand Abécassis האָט אימפּאָנירט אויף דער ווייז ווי דער נאָמן און דער מעשׂה־שׂיח קאָנסטיטוטן דעם יידן אין זיין פֿארהאָלטניש צו דעם דעזיר און צו דער מעמוריע, פאַר אַלן אַרכיוו־ביויז [Abécassis, 1987].

דער Lamberg־פֿאַל ילוסטרירט אַזוי די פֿרוכטבאַרע טענשאָן צווישן וואָס מען ווייסט (אַן אַטעסטאַציע אין אַ קאַטאַלאָג פֿון 1925) און וואָס מען גלייבט צו ווייסן (אַן אוריגין־מיטן־איירופּע אַבגעליטן פֿון דער פֿאָרם פון דעם נאָמן). Colette Sirat האָט געווייזן, אין אַן אַנדערן ספּעצײַלדיק, ווי אַרבעט אויף מאַנוסקריפּטן־טעקסטן דערלאַנגט דער גלייכער דיסציפּלין פון דער צוריקהאָלטונג: זאָגן בלויז וואָס די קוילן אַטאָריזירן, און סיגנאַל קלארלי די לאַקונעס [Sirat, 1983]. עס איז די עטיק פון דער דיסצערנמענט וואָס מוזן לידן אַלע ענקוויריע אויף אַ נאָמן אַזוי ווענדיק דאָקומענטעד.

פון דעם XIX יאָרהונדערט אָן, די עמאַנציפאַציע פון די איטאַליענער יידן, באַגלייטן דיא נאַציאָנאַלע איינהייט, האָט גראַדיקאַל יוּמגעװאַנדלט די בדינות פון עקזיסטענץ פון יידישע משפחות. די מאַורן פון גטאָס זענען געפאַלן, די געאָגראַפישע מאָביליטעט איז געװאַקסן, און פיל-זך פאַטראָנימס האָבן זיך צערשפּרייט איבער דיא איטאַליע איינהייט און דערנאָך ווײַטער בײַ אַ ייטנס. אַ משפחה Lamberg, ווי אַ סך אַנדערע, קען זיך אָן בלײַבן פון שרײַ אָרטן צאָלפֿ הויפּטעט — Milan, Turin, Rome — ווַו די יידן האָבן געגאַנגען צו טראַכטן נײַע אָפּערטוניטעס.

דער XX יאָרהונדערט האָט געברענגט די שרעקלעכסטע צרות. די פאַשיסטיש ראַצישע געזעצן פון 1938 און דערנאָך די דעפּאָרטאַציע, פון 1943 אָן, האָבן געטראָפן די גאַנצע יידן פון איטאַליע אָן קײן איבערװעגן פון דער עלטערשאַפט פון זייער אַנזעצונג. די פאַטראָנימס וואָס האָבן געװען צאַלגעצייקנט דורך Schaerf אין 1925 — צװישן וועלכע Lamberg — שטייען אין דער לאַנדשאַפט פון אַ קהילה וואָס, עטלעכע יאָר שפּעטער, וואָלט געדערווײַ דיא קאַטאַסטראָפע. Isaiah Berlin, מידיטירן אויף דער קאָנדיציע פון יידן אין דעם XX יאָרהונדערט, האָט אָנגעהויבן ווי מאָדערן געשיכטע פון יידן איז געװען מאַרקירט דורך דיזע שפּאַנונג צװישן אינטעגראַציע און וואָלנעראַביליטעט, צװישן דער שיכות צו אַ פֿע־לק און דער פּערזיסטאַנצע פון אַן סינגולאַריטעט [Berlin, 1973].

ביז הינטן פון איטאַליע, מוז מען צוריקרופן אַז דער יידישער מידיטעראַנען וועלט איז געװאָרן דורכגעפאָרן פון קאָנסטאַנטע צירקולאַציעס. די אַרבעטן פון Lionel Lévy אויף דער יידישער פּארטוגעזער נאַציע פון Livorno, Amsterdam און Tunis לאָזן זעהן דיא געטויגהייט פון די נעצווערק וואָס האָבן פאַרבונדן די קהילות פון אַ שפּיץ ביז צום אַנדערן פון דער מידיטעראַנע [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Livorno, פרייער פּאָרט און גרויסע יידישע שטאָט פון Toscana, איז געװאָרן אַ צוקומֿפט ווַו זיך האָבן געקראָjst נאָמן סעפאַרדישע און איטאַליענער, אָבער אויך, מער זעלטן, פאַטראָנימס פון אָרטן שרײַ. אויב קיין קוואַלן טריפט נישט דירעקט די Lamberg צו די נעצווערק livornian אָדער נאָרד־אַפֿריקאַנער, דער מענציע פון די דיאַספּאָרעס רופט אָנ אַז די יידישע איטאַליענער אַידנטיטעט קען ניט אִנזין שום איבעריז, אָבער אַלץ אין די אַ גרייטערע פּאַוספּעךירק פון די דיספּערסיעס.

אַן סוף פון דעם וועג, מוז מען די נאָמען Lamberg צוריקשטעלן אין דער גרעסערער הָרייזאָן פון יידישער זעלבסטבווּסטזיין. אַ פאַמיליעננאָמען, אַפֿילו בשנעה דאָקומענטירט, איז אַ גלид אין דער קייט פון איבערגעבן (shalshelet ha-qabbalah). Maurice-Ruben Hayoun האָט דערמאָנט אַז יידישע פֿילאָסאָפֿיע האָט זיך שטענדיק אומגעשטעלט וועגן די קאָנטינואָטעט פון אידענטיטעט דורך דאָרות און גלויּטס, און האָט פֿון געדענקן אַ קאַטעגאָריע נישט בלויז היסטאָרישע בעטן מעטאַפֿיזישע [Hayoun, 2023]. אַ נאָמען טראָגן, אים איבערגעבן — דאָס איז טייל-זיין אין דיזער דױער.

די יידישע טראַדיציע גיט דעם נאָמען אַ קוואַזי-סאַקראַמענטאַלע בעטיקונג. Léon Askénazi לערנטע אַז דער נאָמען דריקט אויס די אייגענע בארופֿונג פון אַ מענטש און פון אַ שושלת, און אַז אים בשמירן פאַלט אוּנטער אַ פּליכט פון געטרייאות [Askénazi, 1999]. אין דעם פּערספּעקטיוו שטעלט די פאַמיליע Lamberg — וואָס אױך איז געווען די אמתדיקע אומפאַנג פון אייער געשיכטע — אַ טייל פון דער קאָלעקטיווער געדעכטניש פון ישראל, ווי יעדער יידישער נאָמען דער אריינגעשריבן אין קאָמּוניטעטס־רעגיסטערן. Armand Abécassis האָט צײגט ווי דעם געדעכטניש קען נישט צוגעברענגן ווערן צו אַ סך־זאמלונג פון פֿאַקטן, נאָר איז פֿאַרבונדן מיט אַ לעבעדיקע באַציאונג צו דעם שטרעבן נאָך קאָנטינואָטעט און צו דער הוואָדע [Abécassis, 1987].

דער קאַפּיטל, מער ווי די פֿריערדיקע, גייט בעסער אום געדעכטניש וואָס איז דורך־געגעבן אַז אום אַרכיוו וואָס איז אױפגעשטעלט. עס קלײמט נישט גרײס צו אַנטדעקן נײע פֿאַקטן וועגן די Lamberg, נאָר אירן נאָמען אריינצוטראָגן אין די גייסטליכע בעטיקונג וואָס די יידישע טראַדיציע גיט צו יעדן פאַמיליעננאָמען. עס איז אין דעם זין אַז דער „Grois Bukh" פון אַ שושלת, אַפֿילו אומדערשטעלט, פינט אייער בעגרינדונג: נישט אין דער סך־זאמלונג פון בווײַזן, נאָר אין דער כּבוד וואָס איז ניתן אַ געבן דער איבערגעבונג זעלבסט, ווי Yerushalmi האָט אנטוויקלט אין דער אונטערשיידונג צווישן געדעכטניש, וואָס האילגט, און געשיכטע, וואָס בא־פּרועוואט [Yerushalmi, 1984].

דער נאָמען Lamberg לאָזט אונדז צווישן צוויי מינימאַלע סיחוּתוּת און אַ גרויס פעלד פון פארנונפטיקע הילות. די ערשטע סיחוּת איז די אַטעסטאַציע: דער שפּרעכנאָמען שטייט יא פאַרשריבן אונטער די נעמען פון יידישע פאַמיליעס פון איטאַליע וואס Samuel Schaerf האָט אַרויסגעשריבן אין 1925 [Schaerf, 1925]. די צווייטע איז מאָרפאָלאָגיש: די דייטש־שפּראַכיקע פאָרם פון דעם נאָמען, מיטן סופיקס טאָפּאָנימיק -berg, ווייזט שטאַרק צו אַ מיטל־אייראָפּאַיש אָריגין, ווערשיינליך קאַרניאָליש, שטיריש אָדער ברייטער אָסטער־דייטש. פון די צוויי פונקטן פון אַנקער קומט אַרויס די מערסט־פּראָבאַבל הילה: יענע פון אַן אַשכּנזי־פאַמיליע אָדער מיטל־אייראָפּאַיש, וואס איז מיגרירט געווארן צו צפון־איטאַליע און האָט זיך אינטיגרירט אין דער מאָזייק פון קהילות פון דער Renaissance און דער געטא־צייט, ווי Robert Bonfil האָט עס צוריקגעשטעלט [Bonfil, 1994].

אַלץ וואס בלייבט — גענויע טראַיעקטאָריעס, אַלײַאַנצן, באַמערקטע פיגורן — בלייבט אַרויס פון דער גריף פון די קוועלן וואס שטייען איצטער צו דער צוגריף. דאָס אֱפּיסטעמיש־אנטשוונדיקונגספול איז נישט קיין אינגעשטענדניש פון פאַלונג נור די באַדינג פון שטרענג היסטאָריע, יענע וואס Colette Sirat האָט געפֿאָדערט צו יידן־שענה פון די כּתבים־יד און וואס Yerushalmi האָט אָפּשטעלט קעגן די ווערונג־מאַכן פון לעגענדע [Sirat, 1983] [Yerushalmi, 1984]. דער גרוסער בוך פון די Lamberg איז אַזוי ניט דער דערציילונג פון אַ דינאַסטיע נור די מדיטאַציע אויף אַ נאָמען: אַ סקאָווע פון דער יידישער זיכּרון־טראַדיציע פון איטאַליע, געטראָגן דורך וואינט פון מיגראַציעס, אָנגעלאָזט אויף אַ רעגע אין דעם קאַטאַלאָגן פון אַ דאָס־געלערנטן, און צוריקגעגעבן צו דער לאַנגער דויער פון Yisroel־ס איבערפֿירונג.