משפּחה Kreli

דער דאָקומענטער גרונד פון דער שושלת Kreli איז איינציק און פּרעציז: דער מעמונען פון דעם פּאַטראָנימ אין I cognomi degli ebrei d'Italia פון Samuele Schaerf, געדרוקט אין Florence אין 1925 [Schaerf, 1925]. דער ווערק צעלט די משפּחה־נעמנס וואָס טראָגן יידן אין איטאַליע, זיך שטיצנדיק אויף די רעגיסטער פון די קהילות, די אַקטן פון ציווילער שטאַטוס און די פיסקאַלע לסטן וואָס זיינען צוגעניבן געווען בייַ אָנפאַנג פון דער XX יארהונדערט. די געגנווערטיקייט פון דעם נאָמן אין דעם קאָרפּוס בעשטעטיקט, אָן סך הסכּמה, אַז משפּחות וואָס זיינען אַזוי געהייסן געווארן אין איטאַליע און זיינען אנערקענט געווארן ווי יידן אין דער צייט פון דער קאָמפּילאַציע.

דער ווערט פון דער מקור ליגט אין זייער מעטאָדע. Schaerf בעשרענקט זיך נישט צו שטעלן נעמנס יעדער לעבן אַנדער: ער זוכט, ווען עס איז מעגליך, צו צײגן די אָרִיגיצ — טאָפּאָניmeshnomimikal, פּאַטראָניmikal אָדער הברית־דערייוודיד. פאר אַ גרויסע טייל פון יידיש־איטאַליאנער נעמנס, דער עטימאָלאָגיע פּאָינטן צו אַ פּלאַץ (Modena, Ancona, Pisa), צו אַ פּראָפעסיע אָדער צו אַ פאָרם דערייוודיד פון אַן הברית־פאָרנאָמן. אין דעם פּאַל פון Kreli, דער קריצמלעךחן פון דער מאָטיץ מעראָנעס צום האַלטן פּאַרק: דער נאָמן איז געשטאָט ווי אַנטשטוּנדין, אָבער זייער עטימאָלאָגיע איז נישט געסטעלט מיט זיכערקייט דורך דער מקור זעלבער.

די אַראָפשטעלן פון דעם פּאַטראָנימ אין דער יידיש־איטאַליאנער אָנאָמאַסטיק לאַנדשאַפט איז אױסגעלייכטן דורך דעם גרעסער קאָנטעקסט וואָס Bonfil באַשרייבט: די קהילות פון דער פּענינסולע, צערטיילט אין קליינע שטעדלעך, אַנטוויקלט סטאָביל אָנאָמאַסטיק-אומנות וואָס וואָרן, דורכן דער דורנדורנען, אויטענטיק מאַרקירעס פון שושלת [Bonfil, 1994]. דער נאָמן איבערגעטראָגן פון טאַטן צו זון איז געווען, אינאַהלב פון דער געטא ווי אויך אַדרויס, אַ מיטל פון סאָציאַלער און פיסקאַלער יידענטיפּיקאַציע. די שטעטיקייט פון דעם פּאַטראָנימ Kreli דורכן די רעגיסטער, אום עס קענט זיין בעשטעטיקט, וואָלט אױסגעזאָגט פון דער קאָנטיניוויטעט פון דער משפּחע וואָס איז טיפּיש.

עס איז נייטיק צו האַקלײַבן וואָס דער אַרכיוו זאָגט נישט. דער קאַטאַלאָג פון Schaerf רעגיסטרירט די געגנווערטיקייט, נישט דער געשיכטע: ער געבט נישט קיין פאַמיליע־בוים, נישט דאַטאַצירן פון דער ערשטער אַטעסטאַציאָנס, נישט פּרעציז לאָקאַליזאַציע פון דעם אָריגינאַלן קוודראַט פון די משפּחה Kreli. יעדער שפּעטער רעקאָנסטרוקציע וועט דאָרום שטיצן זיך אויף סופּלימענטאַרע קוואָלן — קהילה־רעגיסטער, נאָטאַריאַל־אַקטן, קאָלאָפּאָנען פון מאַנוסקריפּטן — וואָס די קאָנזערװאַציע בלײַבט אומגלײַך. דאָס איז וואָרום דער קאַפּיטל, אַליין, קען קאַניסקן דעם סטאַטוס פון בעשטעטיקט: עס שטיצט זיך גאַנץ לויט אַ קאַטאַלאָג־פון־רעפערענץ [Schaerf, 1925].

אום צו פֿארשטיין די געזעלשaftлі מאַטריץ פון וועלכער א פּמליע ווי די Kreli קומט, דארף מען זיך פֿורשטעלן די קאַנדיציע פֿון יידן אין איטאַליע צווישן דעם סוף פֿון דעם XV יאָרהונדערט און דעם XVIII יאָרהונדערט. Robert Bonfil האָט בעשריבן א מינאָריטעט געזעלשaft וואָס איז געווען בײַ אַ צוגלײַך אינטעגרירט אין די עקאָנאָמישע שרומים פֿון שטאָט — לײַוואַי אויף פּיליון, האַנדל, מעדיצין — און גראַדואַל ארײַנגעשלאָסן אין דעם פֿארמאַכטן רוימן פֿון געטאָ פֿון דעם XVI יאָרהונדערט אָן [Bonfil, 1994]. ווענעציע שטעלט זײַן געטאָ אין 1516, Roym אין 1555 אונטער דער בול Cum nimis absurdum, און דאָס מוסטער האָט זיך פֿארברײַטן אין סך שטאָטן פֿון דער האַלבאינזל.

די פֿיזישע אַרײַנשלוסענקײט האָט נישט געפֿירט צום אָטראָפיע פֿון קולטור. אֿ פֿאַר קעגן, דאָס אינטעלעקטואַלע לעבן פֿון יידישער קולטור אין איטאַליע האָט ערלעבט אַ אינטענסיווע אַקטיװיטעט: סטודירן פֿון תּלמוד, פּאָעזיע, פֿילאָסאָפֿיע, און אַ בעמערקנסװערטע פּראָדוקציע פֿון כּתב־ידות. Giulia Tamani האָט אַרויסגעשטעלט די רײַכטום פֿון דער קולטור פֿון בוך דורכן שטודיום פֿון די עברית כּתב־ידות דעקאָרירטע פֿון איטאַליע, עדות פֿון אַ רפינמנט אַעסטעטיש און אַ דעקס אַרטיזנשיפ סקריבאַל וואָס האָבן פֿאַר־איינigt יידישע טראַדיציע און קונסט פֿון דער Renaissance [Tamani, 2010]. אין דער וועלט פֿון כּתב־יד, די קאָלאָפאָנים — די זײַ לעצטע מערקעס וואָס דער קאָפיסט האָט אָנגעשריבן זײַן נאָמען, זײַן דאַטום און זײַן אָרט — זענען אַ דרײַבאַר קוואַל פֿאַר דער גענעאָלאָגיע פֿון קוואָל־בײַ.

די יידישע פּמליעס פֿון איטאַליע האָבן זיך אָרגאַניזירט אַרום דער קהל (università אָדער nazione), אינסטיטוציע וואָס האָט פֿארוואַלטט די שול, דער שולע, דער צדקה און די באַציונגען מיטן קריסטלעכן מאַכט. דער שייכות צום דער גוף האָט זיך פֿאַרערבט דורך דעם נאָמען, און סוד אין זײַנע רעגיסטערס אַז די פּאַטראָנימען זײַנען דויער אַנגעפעסטיקט געוואָרן. די פֿילאָסאָפֿיע און דער דעמקן פֿון יידישע פּענינסולאַ האָבן זיך אַרײַנגעשריבן אין דעם לאַנגן שרומן מיטלאַלטערלעך סטודירט פֿון Colette Sirat, פֿאַר וועמען די טראַדיציע פֿילאָסאָפישע יידישע מען לייזט ערשט דורכן מאַטעריאַליטעט פֿון טעקסטן כּתב־יד און דרוק וואָס האָבן פֿאַר־ברענגט זי [Sirat, 1983].

גאָרנישט אין די זיצפְרונים וואָס זענען פֿאַראַנטװאָרטלעך, לאָזט מען צו האָבן צו די Kreli אַ פֿונקציע קהלים־גנַז אָדער אַ יצירה כּתב־יד יידעntifyed. אָבער דאָס קאַדער איז אַפּשטעלט: אַ יידישע פּמליע פֿון איטאַליע אַנגעתאָפּן פֿון Schaerf איז געהערט, דורכן דיפיניציע, צום דער וועלט פֿון קהלות פֿון האַלבאינזל, מיטן אירע מנהגים, איר אינסטיטוציעס און איר קולטור פֿון בוך. דער קאַפּיטל האָט נישט געגעבן די Kreli קיין בעסונדער פּארטיע; ער האָט נוך גענוג, בעיס פֿון א דאָקומענטאַציע פּאַקט, דעם מידן וואָס איז געווען נאָטװנדיק דער זײַנס.

דער אטימאָלאָגיע פון דעם פאַמיליעnnamen Kreli איז נישט פעסטגעשטעלט דורך די ערשטע קוועל, און יעדע פֿארשלאָג האָט דאָ קיין רעדאַקציאָנעלע הילֿפּאָתעז. מיר שטעלן זיי אַרויס ווי זיי זענען, אָן זיי א מאַכט אַנטקעגן־שטעלן וואַס זיי האָבן נישט.

א ערשטע שטיג פֿארבינדט דעם נאָמן מיט אַ פֿאָרם פֿון א קוויוקווים אָדער דערייווייטערן פון אַ פּורים. סך פֿון יידישע איטַאַליענישע פּאַטרַאָנימען קוממען פֿון אַן אָדער אַן אַנצעסטאָר וואָס דער נאָמן פֿון אים, ס'איז אָפט העברעיש און מאָל איטַאַליענישט גװאָרן, איז געשטאַלטיגט געװאָרן צו אַ פּאַטרַאָנימ. דער ענדונג אין -li, וואַס איז הייפּיג אין דער איטַאַליענישער אָנאָמאַסטיק, קען אַ זיך אָנווייזן עטלעכע סאָרט פֿון דער דערייווייטערונג. די הילֿפּאָתעז דאַס איז אַקאָרדאַנט מיט דעם אַלגעמיינעם מעכאַניזם וואָס ווערן בעשריבן פֿאַר די יידישע נעמנס פֿון דער פּענינסול, אָבער קיין דירעקטע אַטעסטאַציע קאָנפֿירמירט עס פֿאַר די Kreli.

אַ צווייטע שטיג בעטראַכטן אַ אָריגין אָרטשאַפטליך, דער נאָמן פּויטער צו אַ אָרט אָדער א מיקראָטאָפּאָנים וואָס דער שפּור האָט זיך געלישט. דער סאָרט פֿון דערייווייטערונג איז גוט דאָקומענטירט פֿאַר אַנדערע יידישע איטַאַליענישע פַאַמיליעס, אָבער דער אָפהייל פֿון אַ אָרט קלאָר יידענטיפֿיערבאַר בּפֿאָרביטן יעדע שלוס. אַ דריטער שטיג, נאָך פֿרעגעליך, זאָל דער גראַפּיע זעהן אַ אַלטערירטע טרַנסקריפּציע — די רעגיסטערס כריסטליך איטַאַליענישן אָפט די יידישע נעמנס, און די אָרטאָגראַפֿישע וואַריאַציעס פֿון אַ שרייבער צו דעם אַנדערן קונט מאַסקירן אַ פֿאָרמע אָריגינעל אַנדערש.

אַט דעם פּונקט, די ינטערסעקציע צווישן דער טראַדיציע און דעם אַרכיוו בּלייבט הילֿפּאָטעטיש: מיר האָבן נישט קיין פּערונעס פּעמיליע סטעריע טרַנסמיטט אַטעסטן אַן אטימאָלאָגיע, נאָ אַ סערי דאָקומענטאַרע גענוג דיכט צו שנייד. דעריבער דער קאַפּיטל האָט דעם סטאַטוס פֿון קאָנדזשעקטשערד. די פֿאָרזיכטיקייט פֿון Yerushalmi אָפלײגן זיך: דער היסטאָריקער פֿאַלט נישט די סיילענסן פֿון דער אַרכיוו דורך דער ערפֿינדונג, אָבער נעמט זיי ווי סיילענסן [Yerushalmi, 1984]. דער נאָמן Kreli באַהאַלט אַזוי איר טייל פֿון רעטל, וואָס בלויז אַ טעטיקייט אַרכיוויסטיש שפּעטער — אין דער קאָמוניטער רעגיסטערס איטַאַליענש און די קאָלאָפּאָנס פֿון מאַנוסקריפּטס [Tamani, 2010] — קען פֿאַרווידערן.

יידישער טעקסט:

די יידישע נעמען פון איטאליע זענען נישט געבליבן בלויז אין דער האַלבינזל. דער מיטלנדיש ים איז געווען, פון דער XVI-טער ביז XX-טער יארהונדערט, אַ געגנט פון אינטענסיווער צירקולאַציע, ווו פאַמיליעס האָבן זיך באַוועגט לויט קאָמערץ, פרשיקוציעס און קאָמיונאל נעצווערק. ליאָנעל לעווי האָט מאַגיסטראַל אויפגעצייכנט דעם געשיקן פון דער פּרטוגעזיש-יידישער נאַציע, וואָס האָט פאַרבונדן ליווארנע, אַמסטערדאַם און טונעס צווישן 1591 און 1951, און אַרוּמגעקוקט ווי אַ אייער פאַמיליע- און האַנדלס־נעצוואָרק האָט געקענט צעשפּאַנן גברים און יארהונדערטער [Lévy, 1999].

ליווארנע האַלט אין דער געאָגראַפיע אַ צענטראַלער מקום. א פרייער האַפן מיט אויסנאַמעוודיקע פּריווילעגיעס פון די מעדיטשיס — די Livornine פון דער שפּעטער XVI-טער יארהונדערט — האָט די שטאָט אַנגעצויגן אַ גרויסע און בלוטיקע יידישע באַפֿעלקערונג, דערפֿון לעווי האָט באַשריבן די לאַנגע סורווייוואַנס ביז צום „לעצטן פון די ליווארנאים" [Lévy, 1996]. פון ליווארנע האָבן זיך די יידישע פאַמיליעס אומוויקלט קיין צפון־אַפריקע, בזונדערש קיין טונעס, אָבער אויך קיין אַלזשיריע, מיטנעמנדיק מיט זיך אייער איטאַליענישע שלאַפנעמען. עס איז פּלאַוזיבל, אָוווהל נישט דאָקומענטירט פֿאַר די קרעלי בעזונדערש, אַז אַ נאָמען, וואָס האָט זיך אַנטייל מיט אין איטאליע, האָט געכאַפּט זאָלכע מיגראַציעס.

צפון־אַפריקע האָט אַנגענומען דאָס אַלץ איטאַליענישע אינפלויס אין דערמיטן שוין אַלטע קאָמיונאַלן. די ווער פון Eliahou-Éric Botbol וועגן דער יידישער קהילה פון Tlemcen [Botbol, 2000], ווי אויך די אַרכיוו־אַנסאַמלונג רבנים פון Sidi Bel Abbès, עדות אָפּגעבן פון דער דיכטקייט פון יידישן לעבן אין מערב־אַלזשיריע, ווו האָבן זיך געקרייצט פאַמיליעס אופן פַערשידנע אָרשפּרינג — אומגעבונדענע, סעפֿאַרדישע און „פרענק" קומענדיק פון ליווארנע. אין דעם מישמאַש, אַ שלאַפנאָמען פון איטאַליענישן אָרשפּרינג האָט געקענט בלייבן, זיך אומוואַנדלן, אָדער פַארשווינדן פון די רעגיסטרן.

מען דאַרף עס מיט שטוקער קלאַרהייט זאָגן: קיין מקור, וואָס איך האָב קאָנסולטירט, באַנדלט פֿאָרמאַל די קרעלי צו ליווארנע, טונעס אָדער מערב־אַלזשיריע. דאָס קאַפּיטל שטעלט אפ אַ קיידער פון וואָרשיינלעכקייט — יענע פון די מיטלנדיש־ים דרכים וואָס האָבן אָנגענומען יידישע איטאַליענישע פאַמיליעס — אָן צו פּרעטענדירן די קרעלי אַראָפלייגן אויף אייער. דער צירקול פון נעמען איז אַ געשטעלטער היסטאָרישער פאַקט; דער אייגנער ווג פון דער שושלת בלייבט, אַ שטײַ, צו דאָקומענטירן.

אַ שושלת איז נישט בלויז אַ סדר פון אַרכיוו־שטיקן: זי איז אויך אַ מעמערי, אַ ספּור וואס די דורות זענען זיך מעבירים און דורך וואס זיי זיכן זיך. Yerushalmi האט געוויזן אַז די יידישע מעמערי קומט ווייניקער פון הּיסטאָריאָגראַפיע ווי פון ריטואַל, פון ליטורגיע און פון משפּחה־עברות, וואס געבן דעם פאַרגאַנגנשaftט זיין לעבעדיקן פאָרם [Yerushalmi, 1984]. פֿאַר אַ משפּחה ווי די Kreli, וואו די אַרכיוו איז דין, וואלט דאָס עברות־מעמערי — אויב עס עקזיסטירט נאָך — געשטעלן זיך אַלס די מערסטע פּרייזלעסע קוואל.

די יידישע דענקווייז האט געמאַכט פון עברות אַן אַנדערלעך פֿאָרדערוַנג. Léon Askénazi האט געדריקט אויף דער אַרטיקולאַציע פון רעדט און שרייב אַלס די נאָר־שטרוקטור פון טרייאַוט צו טראַדיציע, וואו דער עברות־נאָמען איז אַיינער פון די וועקטורן פון דער קאָנטינואַטעט [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, אַ אַרומצוגע דעם וועג פון יידישער דענקווייז «מיטן מדבר צום בעגער», האט געוויזן ווי די אידעּנטיטעט בוואוסט זיך אין דעם באַוועגונג פון עברות פון אַ דור צו אַנדער [Abécassis, 1987]. דער פאַמיליע־נאָמען, אין דעם פּערספּעקטיוו, איז נישט קײן פּשוט אַדמיניסטראַטיוון לייבל: ער איז דער נִיט וואס אַ משפּחה קנאָפּט זיך מיט אירע אָריגינן.

Maurice-Ruben Hayoun, אין זיין פּאָנאָראַמע פון יידישער פּילאָסאָפיע, דער מאָנט אַז די אינטעלעקטואַלע טראַדיציע האט זיך אָלעמאָל געמאָנט פון דער שפּאָנונג צווישן דעם אַלגעמײנעם און דער טרייאַוט צום פּאַרטיקולערן — צום קהל, צור משפּחה, צום נאָמען [Hayoun, 2023]. Isaiah Berlin, אין זיינע עסיי אַלן יידישן שטאַט, האט דורכגעוויזן דער זעלבער שפּאָנונג, דער פון אַן אידעּנטיטעט וואס איז גענומען צווישן דער ערגבטער שיּכות און דער אריינשטעלונג אין דער וועלט [Berlin, 1973]. אַ שושלת Kreli, ווי יעדע יידישע משפּחה, לעבט פון דעם דיאַלעקטיק.

דאָס קאַפּיטל שטײט אָפן געוויסעװערט אין דער רעגיסטער פון דער מעמערי און פון דער עברות־שטאַטוס: עס פּרעטענדירט נישט אויסצופּלייצן דאָקומענטירטע פאקטן אַלן די Kreli, אָבער צו ערשיידן דעם גײַסטלעכן און מעמעריאַלן קײדער אין וואס אַ אַזאָלכע שושלת פאָרשטײן זיך זיך אַלץ. דאָ וואו די אַרכיוו מאַנגלט, וואלט עס זײן די מעמערי — אום עס ווערט געזאַמלט בײ די לעבעדיקע טראַגערס פון דעם נאָמען — וואס קאָנט געבן פּלײש צו דעם געשיכטע וואס איז נאָך אָפן.

אַ דער ענד פון דעם חקירה, דער בילאַנס דאַרף ווערן אַ ריזיקװרט מיטן זעלבן עהרליכקײט וואָס האָט עס געליטן. די פאַמיליע Kreli איז אפגעשטעלט ווי אַ אידיש שושלת פון איטאַליע דורך אַ איינציקן דאָקומענט: דער קאַטאַלאָג פון Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Florence, 1925 [Schaerf, 1925]. יענסײטס פון דעם אַטעסטאַציע, אַלץ איז טייל פון דער וואָרשיינלעך רעמוֹן אָדער היפּאָטעזע: די קאָמוּנאַל פנימיות פון די איטאַליענישע געטאָס דערלערט דורך Bonfil [Bonfil, 1994], די קולטור פון דער כּתב־יד שטודירט דורך Tamani [Tamani, 2010], די מדבריניים שרות רעקאָנסטרוקטירט דורך Lévy [Lévy, 1999] [Lévy, 1996], און דער צפון־אַפריקאַנער הוריזאָנט דאָקומענטירט דורך Botbol [Botbol, 2000] און די אַרכיוו פון Sidi Bel Abbès.

דיזע שפּשמונות איז ניט קײן דורכפאָל פון דער פֿארשונג: זי איז זייער עהרליכקײט. נאָך דער לערנונג פון Yerushalmi [Yerushalmi, 1984], האָבן מיר אַבגעװיגערט צו פּולן דורך שיקּוּר די לערע פלעצער פון דער אַרכיוו, בעדער מא ציו באַזונדערן קלאַר די אַפּגעשטעלט, די וואָרשיינלעך, דער איבערגעקומענס און דער קאָנדזשעקטורט. דער נאָמען Kreli בלײַבט אַזוֹי אַ פּונקט פון אָנהייב ראָטער ווי אַ גאַנצע געשיכטע.

די וועגן צו דער טיפֿונג זײַנען קלאָר. עס וועט זײַן נויטיק צו דורך׳ן זוּכן די רעגיסטראַציע פון די אידישע קאָמוּנאַלן פון איטאַליע, צו באַוווּסן די קאָלאָפאָנס פון כּתבֿ־ידים ווָס קענען טראָגן דעם נאָמען, און צו זאַמלן די לעבעדיקע פאַמיליע מנורה דאָרטן ווו זי איז קומשטיק אַ חלק. עס איז אַ דעם פּרײַס — קרײַזפּון פון דער אַרכיוו און פון דער מנורה, אין דעם גײַסט פון דער אידישער דנקן פון דער איבערטראַגונג טייער צו Askénazi [Askénazi, 1999] און Abécassis [Abécassis, 1987] — אַז די שושלת Kreli קען אײַן טאָג באַקומן דעם גאַנצן דערציילונג אַז דעם גרויסן בוך, עהרליך, האָט בלויז סקיצירט.