משפּחה Janni

דער דאָקומענטארישער אַנקער־פּונקט פון דער שושלה איז דאָס ווערק פון Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, ארויסגעגעבן אין Florence אין 1925. דער רעפערטואָר, וואָס איז נאָך היינט בנוגע קונסולטירט ווי אַ רעפֿערענץ, פֿאָרנאָם דיך צו צעצײלן און צו דערקלערן די פֿאַמיליע־נעמן וואָס איז געטראָגן געוואָרן דורך יידן פון דער פּענינסולע, דורך אַ אונטערשיידונג צווישן יענע פון דער בייבל־מקור, טאָפּאָגראַפיש, פּראָפֿעסיאָנעל אָדער פֿאַלקס־קווּאַלע. עס איז אין דעם קאָרפּוס אַז דער נאָמען Janni ישנו, וואָס גיט אַן אַנקערונג אָן צייטל־שום אין דער איטאַליעניש יידישקײט [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

דער פֿאָרם פון דעם נאָמען עלעציט זיין שטאַטוס. Janni שטאַמט מער ווי מסתבר פון אַ פּאַרואַריאַנט פֿאַלקס־קווּאַלע איטאַליעניש פון Giovanni — Gianni, Janni — אָדער פון אַ דיאַלעקטאַל־פּראָנאַנסיייישן פון אַ נאָמען־פּערזאָנל וואָס איז געװאָרן אַ פּאַטראָנים. דער טיפּ פון פֿאָרמאַציע איז געװען אָפֿט ביי יידן פון איטאַליע, וואָס, אַנדערש פון אנדערע דיאַספּאָראַס, האָבן קופט אָפּגענומען נעמן אויסגעצויגן פון דער שפּראַך און גיאָגראַפיע לאָקאַלע, צייכן פון אַ אָלטער און טיף אַרײַנפֿלעכטונג אין דער געװעב פון דער פּענינסולע. דער יידיש איטאַליעניש אָנאָמאַסטיקע, ווי עס ישנו באַשריבן אין די גיכיכטע פון קהילות ביים Renaissance, בלאַנדן עברײַיש נעמן, טאָפּאָנימס פון שטעט פון אױסזעצונג און רעמאַנס־פֿאָרמן אַקלימאַטיזירט [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

מען דאַרף אַהער שטעלן אַ גרענץ א־אַרנעסט: אַראָם פון דער אַטעסטאַציע פון Schaerf, קײן מקור קאָנסולטאַבל שטייט אַ שום צו באַשאַפן דער Janni צו אַ שטאָט דײַקט, צו אַ קאָנטינוירטער גאַנעאָלאָגיע אָדער צו אַ פּערזאָנאַזש אידענטיפיצירט מיט זיכערקײט. די זאָפּונקט פון דער דאָסיע לייגט די זינונג פון אָפּלאָזמאָניש. אָבער די זאָפּונקט עצמה זאָגט עפּעס: עס בינדט דער Janni צום אָנגלויביקס איידל פון שטילער פֿאַמיליען יידיש, זײ וואָס האָבן געלעבט, דאָװנט און אַרבעט אָן אַ גלאַנס־שפּור צו לאָזן, און דערן טוגנד עראָט איז געװען דער פֿדעליטעט פֿון אַ טראַדיציע — אַ פֿאָרעם פון הונק אַז דאָס יודאַיזם שטעלט זייער הויך, מער ווידער אָפֿט אַז דער גלאַנץ.

פֿן תּ פ̈ א̈ שׂ פ̈ א̈ א̈ יאַנֿיס איז משמעות פֿאַרשטיין דער וועלט פֿון יידישן קהל־קומוניטעטן אין איטליע, איינער פֿון די עלטסטע און דער קדימוס־טראָדיציאָנעלסטע אין דער דיאַספּאָראַ. זינט דער אַנטיק רוממאָנשער צײַט האָבן גײוועלן געװוינט אין דער פּענינסול ; אין מיטלאַלטער און רעניסאַנס האָבן זיי זיך אָרגאַניזירט אין שטאַט־קומוניטעטן מיט אייגנע אינסטיטוציעס — סינאַגאָגעס, רבנים־გერעכט, צדקה־ברדערשאַפטן — אונטער פֿאַר־שידנע סטאַטוסן פֿון שטאַט צו שטאַט. Robert Bonfil האָט געװיזן ווי בלוטיק די יידישע לעבן פֿון רעניסאַנס איטליע האָט באַפֿלעכטנ קולטור־אינטעגראַציע מיט אַ שטאַרקן רעליגיעזן אידענטיטעט, אין אַ בעתן דיאַלאָג מיטן אומגעבונג כרייסטּלעך סאָציעטעט [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

אין דעם פֿאַרבילד האָבן איטלjeניער יידן אָנטװיקלט עקאָנאָמישע אַקטיוויטעטן בעשטימט דורך די רשותנים און פֿאַרבאָטן וואָס האָבן זיי געטראָפֿן : דער לנוה פֿאַרפּענד, אַ לאַנגע צײַט איינער פֿון די סך װאָס אַקטיוויטעטן ערלויבט, אָבער אויך האַנדל, מעדיציִן, טעקסטיל־הענטװערק און בוך־מאַכונג. די עקאָנאָמישע אַקטיוויטעט איז ניט געװען, פֿאַר זיי, א סך גרוזן־לעכס : די יידישע לנוה־בנקער זיינען אָפט אָנטגעשטומען צום פאָליגעטן פּליכטן צו דער צדקה פאר דער פעוער אַרמער, דער צדקה — דאָס רעכט־אָפטײַלונג וואָס, אין יידישן געדאַנק, ניט איז אַ פרײַװילֿיג צדקה אָבער א פּליכט פֿון דער הלכה. עס איז אין דעם קלימאַט וואָס אַ משפּחה ווי די Janni וואָלט אָסערציירט אַ מעלאַכה, אָנטגענומען צום קומוניטאַט־פּליכטן און אָנטבײַטן, נאָך זײן קעוועס, צו דער צדקה־קאַסע פאַר די קראַנקע, די יתומים און די גבויעס צו אַנטלייזן.

די אינטעלעקטואַלע לעבן פֿון דיא קומוניטעטס איז געװען אַ גלוטנדיק. איטליע איז געװען, שוין פֿאַר דער דרוקערײ, אַ הויּפֿט־פּלאַץ פֿון פּראָדוקציע און דעקאָראַציע פֿון העברעישן מאַנוסקריפטן, ווי האָבן דאָקומענטירט די אַרבעטן געװידמעט צו דער פּרחוים־דעקאָרירטן מאַנוסקריפטן פֿון דער פּענינסול [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. דער צאָרג בראָכט צום בוך — זיין קאָפּיע, זיין אָרנאַמענטאַציע, זיין אָוווערגאַנג — דרוקט אַ קאַרדינאַלער טוגנט : דער ליבע פֿאַר שטודיום, דער תלמוד תורה, בעטראַכטן ווי גלײַך צו אַלעם פֿון די מצוות. אַ יידישע משפּחה אין איטליע, אַפילו וועניק, האָט געבן לעבן אין דעם אַװיזאָ ווו האָבן, קאָפּיאָן אָדער פּאַ־פֿינאַנסן אַ בוך איז אָפֿגעשטאַנען אַן אַקט פֿון פּיעטעט אָבער אויך קולטור.

אין פִּקּוּדִים נוֹמִינָטִיבִיִּים עַל הַיַנִּי, הַדֶּרֶךְ הַהִגָּיוֹנִית בְּיוֹתֵר לַהַחְזִיר אֶת הַהִשְׁתַּלְּבוּתָם הַחֶברָתִית הַנִּשְׁמֶרֶת הִיא לַחֲשׁוֹב דֶּרֶךְ הַמִסְגֶּרֶת הַמְשׁוּתֶּפֶת שֶׁל הַקְּהִילּוֹת הָאִיטַלְקִיּוֹת, תוֹך הַצָּבַע עַל מַה שֶׁהוּא דֵּי־הַנִּמְקוֹם וְלֹא דֵּי־הַהוֹכָחָה. הַמִשְׁפָּחוֹת הַיְהוּדִיּוֹת שֶׁל עָרֵי הַחֲצִי־הַיַּבֶּשֶׁת הָיוּ קְשׁוּרוֹת לַuniversità degli ebrei, הַחֻמְרָה הַקְּהִלָּתִית שֶׁחִלְּקָה אֶת הַמִּסִּים, נִהַלָּה אֶת בֵּית הַכְּנֶסֶת וְהִנְהִלָה אֶת מַעֲשֵׂי הַזַּקָּף. הִשְׁתַּיְּכוּת לָהּ הִטִּילָה חוֹבוֹת: לַתְּרוֹם לַהַטְלָאוֹת, לָשֶׁבֶת אוּלַי בֵּין הַמְנַהְלִים, וּלְסַמֵּךְ אֶת הַבְּרָתִים הַחֲסִידוּת.

הַבְּרָתִים הָאֵלּוּ — עַל־יְדֵי הַלְּוַיַת הַחוֹלִים, קְבוּרַת הַמֵּתִים, הַנָּדוּן לַנְּעָרוֹת עָנִיּוֹת, פִּדְיוֹן שְׁבוּיִים — הָיוּ הַרִקְמָה הַחַיָּה שֶׁל הַסּוֹלִידָרִיּוּת הַיְהוּדִית. אֶפְשָׁר, בְּלִי לִדְחוֹק אֶת הַמְקוֹרוֹת, לַחֲשׁוֹב שֶׁהַיַנִּי לָקְחוּ חֵלֶק כַּמִּשְׁפָּחוֹת אַחֵרוֹת שֶׁל מַדְרֵגָתָם: כִּי הַהִשְׁתַּיְּכוּת הַקְּהִלָּתִית לֹא הָיְתָה בְּחִירָה אֶלָּא מִסְגֶּרֶת, וְהַהִשְׁתַּתְּפוּת בְּמַעֲשֵׂי gemilout hassadim, הַפְּעוּלוֹת שֶׁל טוֹב הִנָּם, הָיְתָה הַתֵּכֶן שֶׁלָּהּ. הַמָּסֹרֶת הַיְהוּדִית רוֹאָה בִּפְעוּלוֹת אֵלּוּ עֲלִיּוֹנוֹת מִן הַצְּדָקָה הַפְּשׁוּטָה, כִּי הֵן מַעוֹרְרוֹת אֶת הַחֲנָוָה וְלֹא רַק אֶת הַקִּיס שֶׁלָּהּ.

עַם־זֹאת, צָרִיךְ לְהִשָּׁמֵר מִן הַהַטְלָאוּת. הַמַּצָּב הַיְהוּדִי בְּאִיטַלְיָה הָיָה גַּם־כֵּן זֶה שֶׁל הַהִשְׁפָּלוּת: נִשִׁיאַת הַסִּימָן הַמּוּבְדָּל, הַדְּחִיקָה לְתוֹךְ הַגִּטּוֹאוֹת מִן־הַמֵּאָה הַשִּׁשִּׁית עָשְׂרֵה, הַחַזְקוּת הַנִּמְצָא תָּמִיד בִּתְלוּת. שׁוּשֶׁלֶת כַּיַנִּי עָבְרָה בִּרְחוּק־לֵב דֶּרֶךְ הַנִּסָּיוֹנוֹת הָאֵלּוּ, וְהִנָּהוּ בַּהַתְקִיפוּת הַזּוֹ — הַיְכוֹלֶת לַעֲמוֹד בַּחַיִּים הַדָּתִיִּים, הַלִּמּוּד וְהַהֲדָדִיּוּת תַּחַת הַלַּחַץ — שֶׁשׁוֹכֶנֶת הַהִשְׁתַּתְּפוּת שֶׁלָּהּ בַּזִּכְרוֹן הַיִּשְׁרְאֵלִי הַקִּיבּוּצִי. הַיְהוּדִיּוּת עָשְׂתָה מִן הַמַּתְכִּנּוּת הַזּוֹ תַּחַת־הַיִּסּוּר, בְּלִי הִתְחֲלוּף וְלֹא שִׂנְאָה, טוּב דִּיסְקְרֶטִי אַךְ יְסוֹדִי.

די יטאַליינישע יידישע וועלט איז נישט געווען פארמאַכט. אַנהייב פון די ספק דעם זעקסטן יאָרהונדערט האָט דער פרייער האָפן פון Livourne, וואָס האָט דער Medici פארעפנט, אַנגעציען אַ גרויס און קאָסמאָפאָליטיש יידישע באַפעלקערונג, אָרגאַנאַיזירט אַרום דער „Nation portugaise" — די סעפאַרדיש-יידישע יידן וואָס זענען געקומען פון Spanish און Portuguese נאַכן expulsions, פארמישט מיט Italian און Levantine יידן. Lionel Lévy האָט נאָכגעספורט די געשיכטע פון דעם Portuguese juif nation וואָס האָט פארבונדן Livorne, Amsterdam און Tunis, אַ ראַנגירטער handels־ און קולטור־נעץ [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]; ער האָט אויך באַשריבן זײַן דעמפאַל אין זיין שטוді יבער די לעצטע פון די Livornais [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

Livorne איז געווען אַ ומביגן וואָס Italian און séfarade סימנימען האָבן זיך דערציעט, און וואָ אַ סך פאַמיליעס פון דער פעניןזולע האָבן זיך באַשעפטיקט מיט גרוסן Mediterranean קאָמערץ. קיין בעווייז נישט אַז די Janni האָבן דאָרט געוואָנט, אָבער דער נאָמען, ווי ער איז אַרײַנגעצייכנט געווארן פון Schaerf פאַר Italy, געהערט צו דעם אַלגעמיין בעקן וואָס האָט געצירקולירט מענטשן, סחורה און בעכער צווישן די בריגס. דעם Mediterranean עפנונג האָט געלײגט די Italian יידן אין קשר מיט די קאָמוניטעטן פון צפון־אַפריקע — Tunis, Tlemcen, Sidi Bel Abbès — דערן געשיכטע איז אויך געווען פארשאָפן דורך די אויסטוישן [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000].

פון די זי סירקולאַציעס, די Jewish tradition האָלט אַ בענקער וערטיקל: דער פֿרעג צו דער אַנדערן און דער אָנכזונג. די פריי האָפנים און די nations juives האָבן געווען ערטער וואָס מען האָט אָנגענומען דעם exilé, וואָ מען האָט אַראָפגעקויפט דעם כּלול וואָס איז געפאָלן אין די הענט פון קאָרסאַרס, וואָ מען האָט אַנטערשטעלט דעם glaubensgenoss אין דורכפאָר. יעדער פאַמיליע אַרײַנגעשריבן אין דעם נעץ, אַפילו אַן זיין ראַנד, האָט באַטײליקט זיך אין דער קאָדיפיצירטער גאַסטפרײַנטשאַפט פון דער Gesetz, וואָס געבן פאַרבאָט אָפרימן דעם אַנדערן „ווייל איר זענט געווען אַנדערש אין לאַנד Egypt". דאָס איז איינער פון די גרוסע פאָדנים פון דעם memory פון Israel, און די Janni, ווי פאַמיליע פון דער merchant פעניןזולע, שרייבן זיך דערין דורך אַנטייל צו זייער וועלט מער ווי דורך יחיד אַקט.

אם איזה טוּגנד גובר בתוך־היסטוריה שׁל יהודי איטליה, זוהי הקשׁירוּת ללימוד וּלהעברה של הטעקסט. איטליה היתה מרכז יוצא־דופן של תרבּות הכּתַב־יד העברי, ואחר־כּך של הדפּוס העברי בהתחלּתו; בתי־המלאכה של מעתיקים ומעוטרים הפיקו שׁם יצירות של יפִי רב [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. הפילוסופיה והמחשׁבה יהודיות מצאו שׁם גם קרקע פורייה, בהמשׁך הטקסטים הגדולים של ימי־הביניים שׁ Colette Sirat קבּעה את המסורת שׁלהם בכּתַב־יד [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

תרבּות זו לא הייתה שׁמורה לאליט: החוּבה ללמד את התוֹרה לילדיו עשׂתה מכּל ביתא מקום לימוד, וּמכּל אב מורה לבנו. המחשׁבה יהודית עכּשׁוויּת חזרה על־כּך על המרכּזיּוּת של הקשׁר הזה בין הטעקסט והחיים: לחשׁבּון על־התמורה זה להשׁכּן בה וּלהעביר אותה [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]; והיסטוריה הארוכה של הפילוסופיה היהודית מראה עד־כּמה הנאמנוּת לטעקסט התחברה עם הפתִיחוּת לידע של העולם [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. Armand Abécassis הראה שׁהיהדוּת מתפּישׁה את הדֵּין לא כ־אילוּץ חִיצוֹני אלא כדרך של הרצון אל־המשׁמעוּת [Abécassis, La pensée juive, 1987].

לתנוּפה כּמו Janni, שׁשׁמה עצמו יוצא מתוך־הלשׁון הוולגארית, השׁזִירוּת הזו של העברית של הלימוד והאיטלקית של החיים היוֹמיּים היתה דרך רגילה של קיום. היא אומרת שׁווויי־משׁקל: להשׁאר יהודי דרך הטעקסט והלימוד, להיות איטלקי דרך הלשׁון והמקום. זה השׁווויי־משׁקל הזה, מוּחזק על־פּנֵי מאות שׁנים, שׁמהוּ אולי התרוּמה הכּי אותנטית של משׁפּחות רגילות לזכוֹר ישׂראל — לא יצירות מהוֹדרות, אלא ההעברה הבּלתּי־פּוּסקת, מדוֹר לדוֹר, של הפּקדוֹן שׁ נתקּבל.

דער רעפּערטואָר פון Schaerf איז דערשינען אין 1925, אין אַ מומנט פון שייַדוניש. די יידישע איטאַליע, וואָס האָט אין דעם XIX יאָרהונדערט עמאַנציפּאַציע און אַ באַמערקנסווערטער ינטעגראַציע אין דער נאַציאָנאַלער לעבן דערלעבט, וואָלט געמוזט זיך אָפּשטעלן צו צוויי דעצעניעס שפּעטער דעם פאַשיסטישן רייסן־געזעצן פון 1938, דעמאָלט די פּערסעקוציע און דעפּאָרטאַציע. וואָס דער נאָמן־צעהל פון 1925 פעסטיקט האָט ווי אַ לעבנדיקן ערבשאַפט, איז נאָך 1943 געווארן אַן אַנגעלעגנהייט פון אַ״לעבן: די ליסטן פון נעמנים האָבן זומוויילן געדינט צו באַשיצן דער זיכרון, זומווייל, ווי טרעגיש, צו פיר־פולגן די מענטשן.

די אַרבעט פון זיכרון וואָס מען האָט געטאָן איבער דער Shoah און איבער די אַפּגעשווונדענע קהילות, האָט דער טויער־קול קיין מער ניט אַ אַנדערן ענין ווי צו דער רעטן די נעמנים פון דער פארגעסנש און צו צוריק־געבן, הינטער יעדער פאַמיליען־נאָמן, פנימים און לעבנס [Natanson, זיכרון־יידיש און בילדונג, 1997]. אָך דאָ, דער ערליכקייט ביטט, קיין שום דינג ניט צו באַשטאַטן וואָס די מקורות ניט אָפּטרעגן: מיר האָבן קיין נאָמן־דאַטן ניט פון דעם שיקסאָל פון Janni אין דיזע יאָרן. אָבער דער חובה פון זיכרון שטעלט זיך אויך פאַר די מענטשן וואָס מען שטייט אַ סך אַז מען קענט ניט די דעטאַלן פון זייער שיקסאָל, און דער נאָמן וואָס Schaerf האָט אַרויף־ציילט איז אַליינס שוין אַ פאָדן שפּאַנט צוויש דעם דאָרות.

Yerushalmi האָט עס אַלץ מיט שטאַרקער קול אַרויסגעזאָגט: דאָס יידישע פולק האָט לאַנג פאָרצוגן דער זיכרון צום דער געשיכטע, די בּעל־שם־טוב־אָדער זכור — געדענק דיך — צום דער געלערנטער אַ״פּ־שטעלונג [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. דאָס הײַנט־בוך פּרוּבט צו האָלטן באָידע צוזאַמען: דע אָנפּאָרדערונג פון דער בּעוויז און די חובה פון דער גודענק. פאַר דעם XX יאָרהונדערט, די טוגנט וואָס זיך מוז אָפּשטעלן איז ניט נאָר סתם לערן אָדער ברענגן אָבער דער עדות — דער אָפּזאָג אַז דער נאָמן זאָל ניט אַוועק־פרואָן, וואָס איז די מאָדערנער פאָרם פון דער ערגעבנקייט.

פון דער שׁושׁלת יאני, האַרכיוו גיט אונדז נאָר איין זיכערן פּונקט: איר איינשׁריבונג צווישׁן די פּאַטראָנימען פון די יידן פון איטאַליע וואָס זענען צעצײלט געווארן דורך Samuel Schaerf אין 1925 [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. אַרום דעם איינציקן פּונקט האַבן מיר ניט אַן אָנווירקליכן פאַמיליעדיק ביאָגראַפיע רעקאָנסטרוקטירט, נאָר דער אַמתער וועלט וואָס האָט דעם נאָמען געטראָגן: די איטאַלײנישׁע קהילות פון דער רנעסאַנס און דער מאָדערנער צײט, זייערע מלאָכות און זייערע שׁומים, די קולטור פון בוך, די מיטלענדישׁע צירקולאַציעס, און דאַן די פּרוווע פון דעם XX יאָרהונדערט.

וואָס דארף מען בנקליידן זיך, איז אַז די פאַמיליע געהערט צו דער גרויסער שׁטוםער מאַסע דערן טוגנט איז ניט געווען גלאַנץ נאָר געטרייַוונס. צווישׁן אַלע די ווערטן פון דער מסורה פון ישׂראל, דער וואָס די שׁושׁלת יאני זאָל די בעסטע אַרויסגעדריקט האָבן איז אַלבעמאָל די דמותדיקע טרייַ: די אָפסקיור דערהאַלטונג פון אַ נאָמען וואָס דורכגײט די יאָרהונדערטער אָן זיך צו צײכנען, געטראָגן דורך דער איבערגאַב פון סטודיום און דער שׁייכות צו דער קהילה. עס איז די טוגנט פון יענע וואָס אָן צו לאָזן אַ מאָנומענט האָבן לעבנדיק געהאַלטן דעם דעפּאָזיט וואָס איז אָנגנומען געווארן — און אָן דערן קיין גרויסע ראַבנים, קיין גרויסע סוחרים, קיין גרויסע פילאָסאָפן וואָלטן ניט געהאט אַ פּאָלק צו דינען. אין דעם, נעמען די יאני טיל, אין זייער שׁטעלע, אין דער קולעקטיווער זיכרון פון ישׂראל: ניט דורך וואָס זיי האָבן אַקאָמפּלישׁד אַז אַ נאָרמאַל, נאָר דורך וואָס זיי האָבן טרייַ באַשׁיצט פון עיקר.