משפּחה Jafari (Aden)

Aden דאנק זיין אַז ער האָט געדאַנקען זיין שטעלונג. אַ שטאָפּ צווישן דער יָם־סוף און דעם אָקעאַן־ Indian, די שטאָט איז געווען אונטער דער בריטישער אַדמיניסטראַציע איינער פון די גרויס רעלייס קאָלירס און קאָמערשיאַלן פון דער רוט פון יִנדיאָ. די ייִדישע אַנוועַזנהייט דאָרטן איז אַלט, אָבער עס איז די קוואַרטאַל Crater — געבויט אין דער קוויטל פון דעם אַלטן וואָלקאַן — וואָס עס איז געווארן דער האַרץ. לויט די טאָפּאָגראַפישע עדימענטן זאמלען אַדער די געשיכטע פון Aden, די קוואַרטאַל קאָנצענטרירט אַ קאָסמאָפּאָליטן עקאָנאָמישן לעבן. דאָרטן האָט מען געטראָפן צוזאַמנגעשטעלט די ייִדן און פּראַקטיש אַלע רייכע אייראָפּער; לענדער אַף פּאַנדל, אַנטערנעמער, פּאָלנדלער Parsi און Bohra, גרויס־קאָפּמען בּאָניעס און אַראַביש טרייד שטיינער, קאָפע, שפּײַז און גאָמס.

דער מאָזאַיק־קאָמערץ איז די טאַפלן־הינטערגרונט פון אַ פאַמיליע ווי די Jafari, וועלן זיין באַמערקונג רוקרוכט די צווייע וואָקאַציע פון קאָמערץ און לערנן. אין אנפאַנג פון דער XX יאָרהונדערט, די ייִדישע קוואַרטאַל, ווי מען האָט אים אָנגערופן, קאָמפּ־ איינס פון פיר הויפּט־אָיילן. די קאָנצענטראַציע־שפּּעצירונג פון דער קאָמוניטעט פאַר־ן עפעךט פון די אינסטיטוציעס — סיניגאָג, סטודיע־טאַלמודיש, בּעי־דּינים — אַרום וועלן־עס גראַװיטאַטן די באַמערקענץ־לינייעס. אין אַ זכּה עקאָנאָמיע־פּראָקסימיטעט, די גרענץ צווישן דעם טרייד־מאַן און דעם געלערנטן איז פּורעז: אַ זעלבער שטאָל־פון־פאַמיליע קאָנט האָלטן־קאָמפּטואַר דעם טאָג און זיץ־שטודיע דעם אָװנט, און עס איז פּרעצעטקס־די דואַליטאַט וואַס די מעמאָרי פון Jafari, ניל־סירעק און ראַביס פון די סינאָג פון Crater.

די אַדענישער־נעגאָציע האָט זיך נישט בּאַגרנצט אַלץ דעם לאָקאַלן־מאַרקט. די ייִדישע־קאָפּלוט פון Aden האָבן געװעװט־נעצוועירק וואָס זיך געשטרעקט צו Bombay, Ethioaria, Mitzryim און, נאָכדעמ, צו London. די בּריטישער־שוצן, דורך־געװּערן אַ לעגאַל־קיד און די זיכערהייט פון די טראַנזאַקציעס, האָט מען אַזו פאַמיליעס געקנט־קולמולירן קאַפּיטאַל־קאָמערץ און זיך מאַכן מיטלמענער צווישן דעם ינרײן־יעמנית און די מאַרקעטס־אימפּעריע. די שפּעציאַליזאַציע אין שטיינער, קאָפע פון Moka, הויט און גאָמס קאָנסטיטוטן אַ טראַנסמיטן־פון־גענעראַציע, און קװאַלן־עס דער עקאָנאָמיש־סאָקל פון די שושלת־קאָנסידער.

די נאָטיץ וואָס גרינדט דעם פֿרעטיקן טexט באַשרײַבט די Jafari ווי „קאנצמנים און רבנים פֿון דער סינאַגאָג פֿון Crater". די פֿאָרמולע, אייגן איר פאַמילიע־זיכרוּן, טרעפֿט גנוי דאַס וואָס די היסטאָרישע קוועלן שטעלן פֿעסט וועגן דעם סאָציאַלן געװעב פֿון יידן אין Aden: אן עליטע וואו דער האנדל פיננאנצירט לימוד און וואו די רבנית אָטאָריטעט געגעבן דעם נאַגאציאָ זיין אנער. די פּערירונג צװישן דער טראַדיציע וואָס איז געגעבן אַװעק און דער אַרכיוו ארויסקלאָפן היער קיין קאָנטראַדיקציע; זי ווײַזט אַלץ אַן איינקלאָנג, וואָס רעכטפֿערטיקט אַ רעגיסטער פֿון אִנטערסעקציע.

די יידישע קהִילה פֿון Aden האָט אַן אָרגאַנירטע רעליגיעזע לעבן דער‐וויקלט, מיט סינאַגאָגן, שולן און אָנערקאַנטע רוּחניות אָטאָריטעטן. דער פּורט, דורך זיין אָפֿנקײַט, האָט דעם יידן געשטעלט אין קאָנטאַקט מיט די גרױסע שטרעמungen פֿון יהדות: די תימני טראַדיציע (baladi און shami), אָבער אָך די sephardi און בابלוניער אִנפֿלוענצן וואָס זײַנען פֿאַרפֿרנם דורך דעם האַנדל מיט Bombay און מעסאָפּאָטאַמיע. אַ שפּילן פֿון רבנים פֿון Crater האָט ווײַל אַזוי נאָמען אין דער ״טרנסמיסיע״ fun דער סינגולער ליטורגישער און רעכטליכער סינטעזע טייל גענום, ביי דער גרענץ פֿון דער תימני וועלט און דער ינדיש‐בריטניקער וועלט.

דער וואָלן אָבער צו האַלטן אַן אָנטזיכטיקײַט. די אַרכיווים וואָס האָבן זיך קאָנסולטירט, דאָקומענטירן די קהִילה אין גאַנצן — איר דעמאָגראַפיע, איר קװאַרטירן, איר אִנסטיטוציעס — פיל מער ווי די פּאַרטיקולערע שושלות. די אַפּרמאַציע לויט וועלכע די Jafari האָבן פּרעצײזע רבנית פֿונקציעס אַ‐גענום אין דער סינאַגאָג פֿון Crater, שטאַמט פֿון דער משפּחה‐טראַדיציע; זי איז צוגלײַך בַײַ דעם דיק פֿון דער קהילה סאָציאָלאָגיש, אָבער זי איז, בהיותי צוגעלײַך, נישט קאָראָבאָרירט דורך אַן אומאַפֿנקלעכנדיקער נומינאַטיװער דאָקומענטער קוועל. דער „גרױסער ביך" רעגיסטרירט עס אַלזן אַן גאַנוץ וואָס איז פּאַסט אביסל אוי נישטאַבלישט דורך דעם אַקט.

די בריטישע אַדמיניסטראַציע, אַנגעשטעלט אין Aden אין 1839, טראַנספארמירט דוראַכאַוטלי די שטאָט און די שטעל וואָס די Juifs אָקופירן דאָرטן. דער האָפן איז געווארן אַ קנאָטן פון דער Empire, און די יידישע קהילה, שוין קאָמערציעל, פּראָפיטירט פון אַן ינסטיטוציאָנאַלער סטאַביליטעט וואָס האָט בעגינסטיגט איר בליטה. אין דעם דער פּעריאָדע האָט זיך קאָנסטיטואיריט די מאָדערנע פיזיאָנאָמיע פון דער Quartier juif יידיש פון Crater, מיט איערע סינאַגאָגן און שולן. די נאָטאַבלע פאַמיליעס — יענע וואָס, ווי די Jafari, האָבן קאָנדזשוגירט האַנדל און ווייסן — האָבן פארמירט די אָסוקער פון אַ געלערנטער מאַרכאַנד בורזשואַזיע.

די דעמאָגראַפישע גראָוטה האָט באַגלײַטן דעם דעם פּראָספּעריטעט. אַ דער פאָררוקס פון די טראָבלס מיטן דער מיטן 20ן יארהונדערט, די יידישע פּאָפּולאַציע פון Aden האָט דערגרייכט אַרום 4,500 צו 5,000 מענטשן, הויפּטלי מערטשנץ און קאָמערטשנץ קאָנצענטרייטיד אין דער דיסטריקט פון Crater. דיזע דענסיטעט עקספּליינץ די ווייטאַליטעט פון דער קאָמיונאַל ינסטיטוציעס און די פּערעניטאָף פון די עסטאַבלישד לינעאַדזשес.

אויף דער רעליגיעז און קולטור פּלאַן, Aden האָט געשפּילט אַ פּיווט רולע צווישן דע ינטעריער Yemen און דער וואַסט וועלט פון דער דיאַספּאָרע. די פּילגרימס, די געלערנטע און די מערטשנץ האָבן טראַנזיטיד דורך די שטאָט, און די אַדעניטע קאָמיוניטאָס האָט אַקווייערד אַ רעפּוטאַציע פון עררודיציע און לויאַלטאָ צו דער טראַדיציע. אַ אין דעם קאָנטעקסט פון רעלאַטיוו סטאַביליטעט און קאָמערציעל אָפּננעס אַז די טראַדיציע סייטס די אַפּאָדזשי פון פאַמיליעס ווי די Jafari — צווישן דער שפּיריטואַל אָטאָריטי יגזערצירד אַ דער סינאַגאָגע און דער מערטשנד קנוו דיפּלאָיד אין די פּאָרט קאָָונטער.

דער סעקולער גלײַכװעכט פון דער קהילה איז צעבראָכן געװאָרן אָמנם נאָך דעם שטימונג פון פאַרטייל פון פּאָלעסטינע דורך דער פֿאַראייניגטע נאַציעס. Aden, ווי אַנדערע שטעט אין דער אַראביש וועלט, האָט דאַן דערלעבט גרױסע אַנטי־ייִדישע טומולטן. די אַנטי־ייִדישע טומולטן פון 1947 אין Aden האָבן געטראָפן אַ ייִדישע באַפעלקערונג פון אומגעפער 4,500 ביז 5,000 מענשן וואָס האָבן ביז דאָן געהאַלטן גענעראל פרידלעך באַציונגען מיט זייער סביבה. די אירע פודעיים האָבן געמארקירט אַ פונקט פון נישט־צוריקקערן: דער בטחון איז צעבראָכן געװאָרן, און די עמיגראַציע, ביז דאָן סכּום, איז געװאָרן אַ קולעקטיװ פּרוייעקט.

דער עקסאָדוס האָט גענומען אַ היסטאָרישע הייך מיט דער שאַפונג פון דער מדינה ישראל. Aden איז געװאָרן דער דרייפּונקט פון דער עװאַקואַציע פון יידן פון Yemen. אין 1949, די בערק־הויפטצאַל פון דער ייִדישער באַפעלקערונג פון Yemen האָט געװעלן די עמיגראַציע; אַ טראַנזיט־לאָגער איז געאָרגאַנידירט געװאָרן אין Aden אום זיי אָנצונעמן, אָפטמאָל פֿאַר לאַנגע חדשים, פֿון דאָ אַן לופטברוק איז אויפגעשטעלט געװאָרן דורך די יִשׂראַלדיקע אויטאָריטעטן. דער לאָגער, בקנוי אונטערן נאָמען Hashed, און די לופטאָפּעראַציע וואָס פון אים איז אַװעקגעגאַנגן, בלײַבן אײַנגעגראַבן אין דער קאָלעקטיװער זיכּרוןו פון דער יעמענִיטישער און אַדענִיטישער דיאַספּאָרע.

די אַנשטרענגונג פון עװאַקואַציע איז געװען מאַסיװ און קאָאָרדינירט. נאָך דער שאַפונג פון ישראל אין 1948, האָט דער נײַער שטאָט אָרגאַנידירט אין פרילינג 1949 די אָפּעראַציע Tapis volant וואָס האָט געציילט צו טראַנספּאָרטירן 45,000 יידן פון Yemen אין ישראל. אַ אַדענִיטישע משפּחה אַנגעװואָרצלט אין Crater, ווי די Jafari, האָט זיך נויטװ־וועגן געמוזט זײַן צעגראַבן דורך דעם מאָװאַמענט: אָדער אַװעקנאָמן קיין ישראל דורך די װעלן פון עמיגראַציע, אָדער צערשפּרייט, דורך זייערע קאָמערץ צװײַגן, קיין Bombay, Ägypten אָדער גרױס־בריטאניע. די משפּחה־טראַנסמיסיע, פון דעם אָן, זאָל זיך בעטן אָפּעראַט נישט מער אין קאָנטינועטעט פון אַ אָרט, נאָר אין דער זיכּרוןן פון אַ אָנװורצלונג.

די אינטעגראַציע אין ישׂראל איז געווען שװער פֿאַר די יידן וואס קומען אויס יעמן און עדן. די קהלה האט זיך גיך געפֿונען רעלעגירט צװישן די אונטערשטע שיכטן פֿון דער ישׂראלישער געזעלשאַפט, געלאגט בערשטן מאָל אין די מעברות, די צעלטן־לאגער מיט שר־מיזעראבלע לעבנס־באדינגונגען, ווו זי בליבן, ווי די אנדערע מיזרחים, לענגער ווי אנדערע. דער אָרדעאַל האט געפֿאָרמט אַ דאָפּלטע צען־גלות־גדולה: יענע פֿון אַ פֿאַרלוירענער עדנישער וועלט, און יענע פֿון אַ קװעלענדיק אנקװאָלענער אינטעגראַציע.

פֿאַר שושלות ווי די Jafari האט די אַנאַך־עדן געמיינט די שמירה, אין דער פּריוואטער און געמיינשאַפטליכער ספּיר, פֿון אַ אַרבעט וואס האט געשטאנען אין סכנה פֿון אויסמעקן. די יעמנישע און עדנישע ריטואלן, די סינאַגאָגאלע מנגינות, די קולינארישע מנהגים און די טראַדיציאָנעלע איניציאַלן האָבן זיך דורכגעטראָגן אין טייל פֿון פֿאַמיליעס, און זיי זײנען געװארן די וועקטאָרן פֿון אַן אידענטיטעט וואס די געאָגראַפֿישע דיספּערזיע קען נישט אויפֿלײזן. די יידישע ציװיליזאַציע פֿון מיזרח, אונטערשטרייכן די אינסטיטוציעס וואס האלטן זי שטײג, איז הײַנט צוגלײַך פּסק און לעבן. די אַוסשטעלונג „Juifs d'Orient" האט דער עמת אָפּגראָבן די סימנים פֿון אַ ציװיליזאַציע וואס איז צוגלײַך פּסק און לעבן — פּסק ווײַל איהרע ירושלים האָבן געקענט סעקולאַריזאַציע.

דאַ אַפילו, דער קروַַיץ פֿון פֿאַמיליער זיכּרון און קאָלעקטיװער אַרכיוו איז פּרוכט־טראָגן אָבער אומװאָלשטענדיק. די דאָקומענטירטע געשיכטע באשטעטיקט דעם גורל פֿון דער קהלה; דער Jafari־טייל פֿון דעם מעשׂה בלײַבט טראָגן דורך מונדלע טראַדיציע און פֿאַמיליער זיכרונות. דער יצירה קאַפּיטל האלט זיי צוזאמען, אָן צו בלענדן דעם שפּליל־וואַרוויק פֿון דער שושלת מיטן געגרונדעטן פֿון דער קהלה.

די לינייע Jafari (Aden) לאָזט זיך נישט פאַסן דורך אַ גענעאַלאָגיע פון נאָמינאַטיווע אַקטן וואָס זיינען צוגענגלעך אין די רעפערענץ־קאַטאַלאָגן וואָס מיר האָבן קאָנסולטירט. אָבער זי גיט זיך גאַנץ אייַנס אַ גרעסערע בדוקי־דבָּרים כּאׁשר מע־ שטעלט זי אַרײַן אין די פאַרשטײַבערע היסטאָריע פון דער גנבֿ יידישער געמײַנדע פון Aden: אַ קיסערלעכער האָפן, אַ קוואַרטאַל — Crater — וווּ זיך פאַרמישטן האָנדל און לימוד, אַ סחוריות־ און רבנידי עליטע, אַ מאָל די צעברעך פון 1947 און דער גרויסער עקסאָדוס פון 1949. די רעפערעץ וואָס זי גרינדט זיך אױף — „סחוריות און רבנים פון דער שול פון Crater" — שטימט אָנהַלטן געטרײַ מיטן וואָס דאָס אַרכיוו פאַרשטעלט פון דער אַדענויטישער וועלט; אַז די איז וואָס זי איז וואָרשיינלעך, אָן אַבער צו זײַן דערפאָר בװװיזן דורך דעם אַקט.

דער „גרויסער בוך" האָט דעריבער געװאָלט זײַן אַ בוך פון שוועל: ער פֿירט צוריק דעם פעסטן קיווי דאָ וו ער עקזיסטירט, און ער רעגיסטרירט מיט ערליכקײַט וואָס אַלץ דאָס איז פון אַרימגאַנע זכּרון דאָ וו דאָס אַרכיוו איז שווייַג. די Jafari פיגוריוּן דאָ ווי אַ סמבאָלישע משפחה פון אַ וועלט וואָס איז הײַנט פֿאַרשפרײַטן — צװישן Israel, India און דער Maarev — אָבער דערן נעמן, די רישע און די מעשיות קיינען צוויטוגן פון Aden, פון אַיר Crater און אַיר שוּלות.