משפּחה Hroisman

דער ערשטער פאַסט פאַקט איז לינגוויסטיש. יידיש, דער פֿעלקסשפּראַך פֿון אַשכּנזיים יידן, האָט זיך געביל્דן אין דער גרמאַנישער האַלט אידער ער איז מיגרירט געוואָרן קיין דרימן, ווו ער האָט זיך באַרייכערט אַ קאָנטאַקט מיט סלאַװאַנישע שפּראַכן. ווי באַומגאַרטן האָט געװיזן, יידיש איז פֿון נאַטור אַ שפּראַך פֿון מאָביליטעט און סינטעזע, אָפּװעװנדיק העברעיש, מיטלאַלטערלעך דייטש און סלאַװאַנישע רעדנ אין אַן אייגן אידיאָם [Baumgarten, 2002]. דער משפּחה־נאָמן Hroisman איז אַ שטיק פֿון דעם געשיכט: זיין קערן groys/gross איז גרמאַניש, זיין סוֿפֿיקס -man אויך, אָבער זיין שרייבונג Hr- איז דאָס פּעצל פֿון יוקריינער ערד, ווו דער קהל האָט זיך אַייַנגעוואָרצלט.

דעם נאָמן זיין פּלאַסטיציטעט איז נישט אַנעקדאָטיש. דעלפֿין בעכטל האָט באַשריבן ווי, צװישן שפּעט־נײַנצענטן יאָרהונדערט און צװיי־קריג־צײַטן, דער יידישער קולטור פֿון מיטל־ און מזרח־אייראָפּע האָט געמאַכט פֿון איר שפּראַך אַן אָרגאַן פֿון דיגניטעט און אַפֿירמאַציע, קעגן דעם נאָיצן וואָס האָט געשלאָגן דעם „זשאַרגאָן" [Bechtel, 2002]. טראָגן אַ יידישן נאָמן אונטער אַ יוקריינער אָרטאָגראַפֿיע, עס איז געװען לעבן אַ שאַרניר פֿון צװײ עולמים — דער פּנימי עולם פֿון דער קהל און דער אַדמיניסטראַטיװ עולם פֿון מדינה. דער משפּחה Hroisman ינקאָרפּורײַטס אַזוי, דעם שם אַלײן אַבמ, דער אַשכּנזיש מדה פֿון עמונה אין איבערזעצונג: האַלטן די נשמה פֿון אַ וואָרט בײַ כּדי ענדערן איר ליטער.

עס דאַרף אָן דעם נאָמן אַ מעתאָדאָלאָגיש שאַטן. יידישע ערבליכע משפּחה־נאָמנס זיינען אָפֿט אַרויסגעצװוּנגן געװאָרן פֿון דרויס, דורך דעקרעטן פֿון אָסטער־אַונגערן און רוסיש אימפּעריע, אױסשטאַט אׇז אָס־צאָגן. בײַדער־ דערמאָנט אַז מאָנע פֿון דעם נאָמנס זיינען געשטעלט געװאָרן דורך פֿונקציאָנאַרן, אַמאָל בײַ וויליקער אַרביטררנעס [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider]. די גרויסקײט סיגֿסטעד דורך groys זאָגט אַזוי גאָרנישטס געװיסן וועגן אַן אַלטער: עס איז אַ מעגלעכקײט, נישט בעװײַס. דעם אָנעסטיז מאַכט טײַל פֿון דער מעשה.

דער אוקראיִנישער פאָרם פון דעם נאָמען אָריענטירט די סערטשן קעגן די רעגיאָנען וואָ די יידישׁ-שפּראַכיקע יודאַיזם האָט גרענצט צום אוקראיִנישן באַפעלקערונג: פּאָדאָליע, וואָלהיניע, קיעוו-געגנט, חסרסאָנער גובערנעמענט. דאָרטן האָבן זיך קאָנצענטרירט, אין די 18טן און 19טן יאָרהונדערטער, די קהילות פון שטעטל, די געמישטע שטעטלעך וואָ יידן און כּרִים האָבן געלעבט אין דיכטער עקאָנאָמישער קרובות און מארקירטער גגנובות.

די עקאָנאָמישע געשיכטע פון די קהילות, ווי זיי האָבן זיי אַרלייכטערט די גרויסע ווערק וועגן דער יידישער מאַטעריעלער לעבן, ווייזט פאַמיליעס וואָס זענען געווען דערגעבן צו האַנדל, צו האַנדווערק, צו מילער-שפּעקע, צו אַלטנּ-האַלטער-שפּעקע, צו קארן- אָדער האָלץ-האַנדלער — טעטיקייטן פון פֿאַרמיטלונג צווישן דער אוקראיִנישער לאַנד-ווירטשאַפט און דע שטאָט-מארקטן [Toch, 2013]. א פאַמיליע מיטן נאָמען Hroisman וואָלט זעלברעדיק זאָל געהערט האָבן צום געוועב פון קליינע האַנדלער און האַנדווערקער וואָס דער לאָקאַלער אַוסטויש האָט געהאַנגן צוגעשלאַניקט. דאָ מען זעט זיך פֿאַרווירקלעכט א דיסקרעטע און קאָנסטאַנטע טוגנט פון אָסטיורופּעישן יודאַיזם: עקאָנאָמישע האַנדלונג ווי דינסט געטאָן דער קאָלעקטיוויטעט, דער עהרליכקײט פון געוויכט און מאַס אַרגעפּרעפֿט צו א רעליגיעזער ווי זי סיוויל פֿלעפֿט.

די עקאָנאָמישע אײַנפּיסטלונג האָט ניט געגאַנגן אָן ווײַסן. די ציִקאָלאַציע פון וואַרעם האָט פוֿרגעזעצט די צירקאָלאַציע פון ענלױפֿ, פֿון קרעדיט-בריוו, פון קאָרעספּאָנדענצעס — א קולטור פון פּוסק און פון קאָמאַרציעלער סאָד וואָס האָט אַנאַליזירט Daniel Jutte פֿאַר דער פֿאָרמאָדערנער יידישער וועלט, וואָ דער צוטריט צו גופן פּריװילעגירטן וויסן איז געווען סױ א רעסורס וי אַ סיכּנה [Jutte, 2015]. די Hroisman שושלה, אויב זי האָט געלעבט פֿון האַנדל, וועט זי האָבן באַטײליקט זיך אין דער עקאָנאָמיע פון פּוסקהײט, וואָ דער געגעבענער וואָרט האָט געוואָגן אַ קאָנטראַקט.

וואָס קיין חומרי צוּstand אפילו ניט, האט דער אַשכנזי משפָּחע אַדנשטרוקטורט זײַן לעבן אַרומ דער הלכה און דער קלענדאר. דער חקירות פון Elisheva Baumgarten וועגן דער יומיומדיק פרומקײַט אין מיטלאַלטער אַשכנז — תפלה, נטילת ידים, צדקה, שמיר שבת, אונטערשיד רוללן פון מענער און פרויען — באשרײַבן אַ מאטריץ פון געסטן וואס, טראנסמיטידוד פון דור צו דור, שעפן נאך די היימער פון Ukraйne אויף דער סף פון דער XX יארהונדערט [E. Baumgarten, 2014]. מען קען ניט האפן צו זאגן פון דער Hroisman אַ בזונדערן פרומקײַט; מען קען אָנפעסטיקן אַז זיי ערבן פון דעם געמיינסאַם קאדר.

די אינטעלעקטואלע קולטור פון אַשכנז, ווי Ephraim Kanarfogel האט עס רעקאנסטרוקטיד, האט אָנגעהויבן אויף אַ אינטענס לערן־לעבן, וואו דער סאָציאלער פרעסטיזש האט זיך אָפט געמאסטן צו דער השגה פון תלמוד [Kanarfogel, 2013]. אין די שטעטלעך פון Ukraיine, די היראַרכיע פון וויסן האט קאעגזיסטירט מיט דער אויפשווונג פון חסידות, געבוירן כראָמעל אין Podolie און Volhynie אין דער XVIII יארהונדערט, וואס האט ווערטט דער הײץ־פלאַמען און ענוגע ווי אויך גחמנות. אַ משפָּחע פון די ערדער האט זיך געפונען אַזוי אַן קראָספער פון צוויי אידיאלן: די תלמודישע וויסן שטרענג און די פרומקײַט פון הארץ. Haym Soloveitchik האט געװיזן ווי פיל די שאפונג פון יידישן געזעץ אַשכנז האט געװן אַ לעבעדיק אַרבעט, עמעץ פארהאנדלט צװישן דער לאקאלער מנהג און דער גענומענער טעקסט [Soloveitchik, 2014]; Jeffrey Woolf האט אויך באשרײַבן ווי די שמיר האט געװעבט, ביז אין זײַן דיטיילס, די קהילות קדושות געזאמלט [Woolf, 2015].

פון דער צוויי־שטראָס טראדיציע, די שושלת Hroisman וועט ערבן אַ קארדינאל דורך: די טראנסמיסיע. ניט די גלאנץ פון עטלעכע איללוסטרערטע דאקטורן, נאָר די דן־אונטערטוטע טריי פון עטערן און מוטערן וואס האבן געלערנט דעם העברײַש־אלפאביש צו זיירע קינדער, אָנגעברענגט די צדקה צום דער ארעמער נאכבור, און גמאכט פון יעדער היים אַ גליד־קעט פון דער זיכרון פון Yisroel.

דער מאָמענט ווען Groisman ווערט Hroisman איז אַ מאָמענט פון אַרכיוו. עס איז ווען דער שטאַט שרײַבט אַ משפּחה אַרײַן אין זײנע רעגיסטערן אַז די אָרטאָגראַפֿיע ווערט פֿעסטגעמאַכט. דער היסטאָרישער פֿאָרשונג האָט זײער געדאָקומענטירט דעם אָפֿט ברוטאָלן טרעפֿן צווישן יידישע קהילות און דער אַדמיניסטראַציע פון אימפּעריעס. די טאָג־בוכן פון רבנים־געריכט דערהאָיבן דורך Edward Fram, פֿאַר פֿראַנקפֿורט אין דעם 18טן יארהונדערט, לאָזן זען ווי דער יידישער אינערער רעכט און דער שטאַטן־רעכט האָבן זיך געקרײַצט, דולדן און מאנגמאָל זיך געשטויסן אין דער יומיום־לעבן [Fram, 2012] ; די זעלבע שפּאַנונג, אומגעהאָבן צו דעם רוסיש אימפּעריע, האָט געשטײַט בײַ דער פֿעסטיקונג פון די פּאַטראָנימעס.

דא טרעפֿן זיך די מונדלע טראַדיציע — וואָס וואָלט וויל אַז דער נאָמען זאָל זאָגן "דער גרויסער מאַן", דער באַװירטער אַלטװאָטער — און די אַרכיוו, מער טראָקן, וואָס שרײַבט אַנטקעגן נאָר אַ אַדמיניסטראַטיװע באַשלוס. די צװײ קאָנטראַדיקטן זיך נישט נויטװנדיקערהײַט: Beider און Menk אַנטװײַזן אַז אַ סך דעסקריפּטיװע נאָמען האָבן ווירקלעך געראָט אַן עמאַס פּאָים [Лексикон פון יידיש־אײראָפּעיש און אידיש־דײטש פּאַטראָנימעס, Beider & Menk]. אָבער דער גאָלם פֿאָרהוט זיך פון צו פּסוק. עס איז דער קרײַצונג זעלבער — די זיכרון וואָס שטייט זיכער, די אַרכיוו וואָס מאַניוירט — וואָס שטעלט די אמת פון דער ערציילונג.

אין דעם קאָנפֿראָנטאַציע לייזט זיך אַ אַנדערע טוגנט, מער פּאָליטיש: די אַנגעטײלטקײט אין דער קאָלעקטיװ־לעבן און די קּפּה פון דער יידישער קהילה צו האַלטן איר אײגן סדר — געריכטן, גבורות־רעגיסטערן, טוּ־גוטס־אָרגאַנאַציעס — אונטער דער דרוק פון שטאַטן וואָס האָבן זי געקאָנט נאָר האַלב. Maoz Kahana האָט אַנטװײַזן, פֿאַר דעם פּלאַץ וואָס גײַט פון Prague ביז Presbourg, ווי טיף די האַלאַכישע שריפֿט קאָנטן זיך אָנשטעלן צו אַ לום אין שינוי אָן זיך צו פֿאַרליגן [Kahana, 2015]. די טענאַקיטעט־רעכטס און אינסטיטוציאָנעל פון די אַשכנזים קהילות איז געװען אַ פֿאָרם פון שטילער מוטיקײט.

די יידישע אוקראינע פון טוואנציקסטן יאָרהונדערט איז געווען אַ טעאָטער פון עקסטרעמן. זי האָט געקענט די יפעלונג פון דער קולטורעלער ווידערגעבורט אין יידיש, וואָס Bechtel האָט דער ריכטונג גע־ וויזן די רייכקייט — פּרעסע, טעאָטער, ליטעראַטור, שולן — אַן דער ווען־דער־צייט פון יאָרהונדערט [Bechtel, 2002]. זי האָט אויך געקענט די פּאָגראָמן פון דער בירגער־מלחמה, און דעמאָלט די טאָטאַלע פארניכטונג פון דער Shoah פון קיילן, וואָס האָט דער קהילות פון Podolie און Volhynie דערשלאָגן מיט אַ בפרט גוואָלדיקקייט. אַ משפחה Hroisman, געפאַסטיקט אין דעם ארץ, וועל לויט אַלע שיינן שטאָרק הָבן פּאַס־אָפעגאַנגן די ניסיונות: דיספּערסיע, גלות צו די גרויסע שטאָטן, עמיגראַציע, אָדער ניישאָפּונג.

דער נאָמן, כן אָבער, האָט עברגעלעבט. זײן בעשטיקייט ביז די צײטן פון דיט — באַשטעטיקט דורך זײן אָפּכװום אין די בaiographiyshe רעפּერטוארן און די דאָטן פון Wikidata אַלס משפחה־נאָמן פון יידישע בנימים [Q55014015 — Wikidata] — ציגט אַ שטייקונג וואָס איז אַלץ זעלבער אַ ווערט: יענע פון sheʾerit, דער « קיבל » פון Israil וואָס, אַחרי יעדער קאַטאַסטראָף, הייבט זיך אופן. די רוסיפיצירטע פאָרם פון דער זעלביקער נאָמן, געטראָגן ביז צו די העכסטע אמצעות פון דער סטאַט אוקראָין אונאָפּהענגיק, אילוסטרירט עפנטלעך דעם צוריק־קומן פון אַ יידישער אָפּשטיינד אין דער סיווי סך־ארומעטס פון לאָנד, אַחרי יאָרהונדערטן פון פּעריפעריע.

מען דאַרף נאָמן די שווייגן: די שושלת Hroisman האָט נישט האַנטערלאָזן קיין שנות־פַמִליע קיבל, און דאָס בוך מאַכט קיין אַנװנדונג איז ווידער אַװדער דארטן ווו דער אַרכיוו פעלט. Alan Levenson דעדערינערט אַז די היסטאָריאָגראַפיע-יידישע מוז קאָמפּאָנירן מיט די לעכער, ווי תנובה אָנצופילן לערגענדע [Levenson, 2012]. די עהרליכקייט איז דאָ די ערשטע פון די פּיעטעס.

א ש״כ וואס אַ נאָמען טראָגט ווען אַלץ אַנדערש איז פֿארלוירן. Groys — « גרויס ». נישט די גרייטקייט פֿון מאַכט, וואָס די יידישע טראַדיציע האָלט אין סוספענזיע, נור די וואָס דער תלמוד לייגט אין דעמות: « וואו דו טרעפֿסט די גרייטקייט פֿון דער הקדוש ברוך הוא, דו טרעפֿסט זיין דעמות. » דער יידישיזם האָט געמאַכט פֿון דער דעמות (anavah) דעם שפּיץ פֿון טוגנדן, און פֿון דער גרייטקייט פֿון נשמה די קלענין צו טראָגן די אַנדערע.

עס איז אויף דעם טערן אַז די משפּחה־מעמורי, אַפֿילו ווען זי איז ריקונסטרוקטיד, שטיימט צוזאַמן מיט דער קאָלעקטיווער מעמורי פֿון ישראל. די אמתדיקע גרייטקייט פֿון אַ דאַנקל לינעאַזש מעסערד זיך ניט דורך איר אילוסטרעס, נור דורך די קאַנסטאַנץ פֿון איר פֿעין גנוואָן: שפּייזן דעם גאר, העלפֿן דער אַלמone, לערנן די קינד, האָלטן דיין וואָרט, שמירה די געזעץ. די טוגנדן — צדקה, זאָרג פֿון דער אַנדערער, אָפֿן־הארץ צום גאר, טרייַ צו דער תורה — זיינען געווען דער אנווידנסיביל היסטוריע וואָס יעדער דור האָט איבערגעגעבן צום קומנדיגן. Yair Mintzker, ספֿירן דעם לעבן און טויט פֿון אַ Hofjude פֿון דעם 18ן יארהונדערט, האָט באָװיזן אַז ווי פֿיל די מעמורי צוגעבונדן צו אַ איינציקער נאָמען קענען טראָגן דעם שװער פֿון אַ גאַנציקער פֿאָלק [Mintzker, 2017]. עס איז אַזוי אויך, אין זיין מאַס, פֿון דעם נאָמען Hroisman.

צום שלוש־עשריער שלב פון דעם וועג, לאזט זיך די Hroisman־שושלת פּאַרפאַסן ניט אַזוי ווי אַ דאָקומענטירטע גענעאַלאָגיע, נאָר ווי אַ קאַמפּענדיום פון אַשכּנזיש־יידיש געשיכטע: אַ ידישער קערן, groys, «גרויס», אומגעבונדן אין דער פֿאָנעטיק פון דער אוקראַיניש שפּראַך, פֿעסטגעשטעלט דורך דעם קיסרלעך־ארכיוו, געלעבט אין דעם עקאָנאָמיש און רעליגיעז געוועב פון שטעטל, געעקספּלוריערט דורך דעם טוואַנציקסטן יאָרהונדערט, און דאָך סורווייווינג [Q55014015 — Wikidata ; Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider & Menk].

צווישן אַלע די טוגנטן וואָס די יידישע טראַדיציע האָט געטראָגן דורך די יאָרהונדערטער, וועט די שושלת אַיז ליכטיק געוויזן אַז זי האָט אַמ בעסטן אויסגעדריקט די ראַפֿלעקטיד ױַיי פון דער האַנדיקרוידן־אָפּגאַבע : די קרַאַפט צו מאַכן דורכגײן, פון מויל ביז מויל און פון דור ביז דור, אַן ערבעטעג — אַ שפּראַך, אַ געזעץ, אַ נאָמען — דורך לינגװוויסטיש גרענിצן, דורך דעקרעטן פון אימפּעריעס און דורך שברים פון געשיכטע. אין דעם האַלטן פון דער נשמה פון אַן ידיש־וואָרט אונטער אַן אוקראַיניש־לעטער האָט די Hroisman־משפּחה אומקערט, אין איר מאַדעסטער מאָס, וואָס דעם פֿאָלק יִשרָאֵל האָט דערגרייכט אין אומפעלדערטע סקאַלע: צו בלײַבן עצמם אין טראַנספּאָרמאַצאַפון די שפּראַך, און צו מאַכן פון סורווייװואל אַ ווי פודאַליטי. עס איז דערין אַז דעם דעסטן פון אַן אָפּקלערטער שושלת זיך שליסט אַן צו דער גרויסקײַט — די עמעתית, וואָס זיך קאָנדזשוגאַץ אין דער דעמוטנס — פון דער קאָלעקטיװ־יידיש זיכרון.