משפּחה Heifetz

דער שום־משפחה Heifetz שטאַמט אָב דעם העברעִִש וואָרט חֵפֶץ (ḥefetz), וועלן דער ערשטער זינעס שווַאנקט צווישן „געגער", „פּרייז", „וואָס מען וויל" און, דורך ערווייטערונג, „שַץ־זאַך" אָדער „טובות־זאַך". דער טערמין איז שטַארק באַשטֶעטיקט אין די ביבּלישע און רַבּנישע קאָרפּוס. מען טרעפט אים ביז קדימָה אין די תהלים און אין דער בוך Isaïe, וואו ער אויסדריקט געטס וויל אָדער אויך דעם גוטן פּלעז גאָט, אַזוי ווי אין דער ליטורגיע און דער עקסעגעזע. דער העברעִִש כּללי־שום Ḥefetz אָדער Ḥefetz-Ḥayim („געגער פון לעבן") איז א גראַדע אָפּשprach [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

די לעקסיקאָגראַפיע אָנאָמַאסטיק יהודישער, וואו Alexander Beider איז דער אונבעשטראָפן מייסטער פון דער מייל פון דער רוסיש אימפּעריע, דער פּוילישער רייך און גאַליציע, שטעלט Heifetz און זיך וואַריאַנטן אונטער די פאַמיליע־שימות פון העברעִִש־אָרך געגנדן אויף א נאָמען־שום אָדער א וואָרט מיטן רעליגיעזן זינעס. עס האַנדלט זיך אָן א גוט־איד דען קַאטעגאָריע: אַנדערש ווי שימות געגנדן אויף טאָפּאָנימן (וואָס ווײַזן א געאָגראַפישער אָרך), אויף בְרוּרים, אָדער אויף שמי״כים, די שימות אָב וואָרטער העברעִִש אַזוי ווי ḥefetz בּאַווּואונגן זיך דרך אַן דירעקטן פּל אין דער קולטור טעקסטל יהודישער [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

דער באַריאַטיוויטעט אָרטאָגראַפישער פון דעם שום ערקלערט זיך דורך עטליכע קאָנווערגענטישע פַאקטאָרן. ערשטנס, די טראַנסליטעראַציע פון העברעִִש און יידיש אין די אַלפאַבעטן לאטיניש און קיריליק האט קײַן מאָל ניט געווען נאָרמאַליזירט בּיז צו דער מאָדערנער צײַט: דער אָנהױב־בוכשטאַב ḥet (ח), א גוטוּראַל אָן גלײַך אַקזאַקט אין די שפּראַכן אייראָפּעִִש, איז געווען געגנדן בּאַלד אויך H, בּאַלד אויך Ch, בּאַלד אויך Kh לויט דאַז מען האָט טראַנסקריביּערט אויף דער דײַטשער, אויף דער פּוילישער, אויף דער ענגלישער אָדער אויף דער רוסישער. אַזאָ Heifetz (אַנגלו־סאַקסישער טראַנסקריפּציע), Chefetz (גערמאַנא־פּוילישער טראַנסקריפּציע), Kheyfets (רוסיש־יידישער טראַנסקריפּציע) בּאַציכנן אַ איין און סימע־שום. דערנאָך, די דיפּטאָנג אינערער, גערעדט ei אין יידיש אָסטערליך, ערקלערט די אַלטערנאַנץ צווישן די פֿאָרמנ Chefetz / Cheifetz / Heifetz.

מען דיסטינקווירט דעם שום־משפחה אָב דעם טערמין האָמאָנימישער Chofetz וואָס מען טרעפט אין דעם בּרוימט שום־קװנוּי Chofetz Chaim (חפץ חיים) געטראָגן דורך דעם רַבּי Israël Meir Kagan (1838-1933), רבּ פון Radun: דער לעצטער שטאַמט זיין זשער־שום אָב דעם טיטל פון זיין שוּם־בּוך אויף די געזעצן פון דער שנײַדונג, זיך אַלײן באָרגט אָב דעם תהלים 34 („וועלן דער מענטש וואָס וויל דעם לעבן?"). די קערבּוכקײַט אילוּסטרירט די רייכקײַט סעמאַנטישער פון דער רַדיקאַל ḥ-f-tz אין דער טראַדיציע יהודישער [Encyclopaedia Judaica].

דער נאָמען Heifetz, אונטער זײַנע פֿאַרשיידנע שרײַבאַרטן, קאָנצענטרירט זיך היסטאָריש אין די מערב-פּראָווינצן פֿון דער רוסישער אימפּעריע וואָס האָבן געמאַכט די Zone de résidence (Черта осёдлости), טעריטאָריום צו וועלן די יידן זײַנען געווען אָפּצוגעשלאָסן צווישן 1791 און 1917. מען טרעפֿט עס מיט באַטוין פֿאָרן אין די גובערנעמענטן פֿון Vilna, Kovno, Grodno, Minsk און Vitebsk — דאָס הײסט אין דער היסטאָרישער האַרץ פֿון דער ליטװאַק־יידישער צוקונפֿט (Lite), דער מיטנקשים־מערקז פֿון mitnaged־ יידנטום און פֿון דער שטרענגסטער תלמודישער לערנונג.

דער אָרט איז נישט אַ צופֿאַל. די יידישע פּאַטראָנימן פֿון דער רוסישער אימפּעריע זײַנען אין גרויסן טײל אַדמיניסטראַטיװ פֿעסטגעשטעלט געווארן נאָך די אוּקאַזן פֿון 1804 און אַלץ מער פֿון 1835, וואָס האָבן דעם יידישן פֿאַמיליעס אויפֿגעצװונגן די אָבליגאַטאָרישע אַנאַהמע פֿון ערביק נעמען פֿאַר צװעקן פֿון פּאָפּולאַציע־אָפּטעיליק, מיליטער־דיענסט און סטײַער. די פֿאַמיליעס וואָס האָבן שוין געטראָגן אַ העברעיש פּערזענלן נאָמען ווי Ḥefetz — ציבער ער האָט געווען אַ קדמון־נאָמען אָדער אַ כּבֿודיק־טיטל — האָבן גזען עס אָפפֿאַסט ווי אַ ערביק פּאַטראָנים [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

די פֿאָרם Chefetz, נאָך נאָענטער צו דער אָריגינאַלער העברעישער פֿאָקאַליזאַציע, מען טרעפֿט עס מער אין די געגנטן פֿון גערמאַנישער שפּראַך און אין געליצישער אַװסטריש־אונגאַרישער, ווו די דײַטשישע שרײַבאַרט האָט איבערשטאַנען אין דע סטאַטו־רעגיסטערן. Beider, אין זײַן בוך אויף Galicia, און אַ Lars Menk אין זײַן לעקסיקאָן פֿון יידישן־דײַטש פּאַטראָנימן, דאָקומענטירן די מערב־וואַריאַנטן פֿון דעם נאָמען, באַשטעטיקנד אַז דער וואָרצל ḥefetz איז אַרומגעשפּרייט געווארן אויסער אַלײן די רוסישע לענדער [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

מען מוז זײַן פּרוּדנט וועגן יעדער רעקאָנסטרוקציע פֿון אַ אײנציק שורש: די נאַטור־אַרט פֿון די העברעישע נעמען הײסט אַז מערערע פֿאַמיליעס אָן פֿאַמיליעליכן קשר האָבן געקענט אוּנאַפֿהענגיק אָפּנעמן דעם זעלבן פּאַטראָנים, זאָלאַנג ווי יעדער האָט געהאַט אַ אַהן גענאַנט Ḥefetz אָדער וואָלט וועלן זיך צוקנאַפּן צו דעם גוטן־צײַכן וואָרטל. דער קאָמוניטעט פֿון אָנאָמאַסטיק טוט דער אומנעך גאַלט צו אַ קאָמוניטעט פֿון גענעאָלאָגיע — אַ שטיקל וואָס די מאָדערנע לעקסיקאָגראַפֿיע איז שטענדיק מאָנט.

פון דעם 1880er יאָרן אָן, די גרויסע מיגראַציע־וועלן וואָס האָבן מיליאָנען אידן פון מזרח־אייראָפּע אַוועקגעטריבן קײַן אַמעריקע, מערב־אייראָפּע, דרום־אַפֿריקע און פּלשתינה, האָבן די געאָגראַפֿיע פֿון פּאַטרוניmiקום אין תוך פֿאַרוואַנדלט. די פּאָגראָמן וואָס זײַנען געקומען נאָך דעם מאָרד פֿון Alexander II אין 1881, די עקאָנאָמישע אַרמות און דיסקרימינאַטאָרן געזעצן האָבן משפּחות־גאנץ אַרויסגעטריבן, וואָס האָבן בײם דערגרייכן די גרעניצן אָפֿט זייערע נעמנער אַנדערש אויסגעלייגט געז מ דעם פֿונקציאָנערן פֿון דעם אַנקומען־האָפנען.

עס איז אין דעם קאָנטעקסט אַז די שרײַבווייז Heifetz — אַ אַנגלישער אַדאַפּטאַציע פֿון די רוסיש־ייִדיש פֿאָרם — איז געװאָרן די מעש פֿאַרשפּרייטסטע אין דער אַנגלאָ־יִדישער וועלט. די ימיגראַציע־רעגיסטער פֿון Ellis Island, די אַמעריקאַנער פֿאָלקס־ציילן און דער אַדרעס־בוך זײַנען עדות פֿון אַ קאָנצענטראַציע פֿון דעם נאָמען אין דעם גרויסן שטאָט־צענטער וואָס האָבן אַנגענומען ייִדן: New York, Chicago און Boston. צו גלײַך, פּאַרשידענע ווערסיעס ווי Chafetz, Chafets, Chefetz אָדער Chaifetz זײַנען בליבן, יעדע משפּחה האָט באהאלטן די שרײַבווייז וואָס איר איז צוגעשריבן געװאָרן [Heifetz — אָנאָמאַסטישע מערקן און מיגראַציע־רעגיסטערן].

דער דיספּערסיע אין גיאָגראַפֿיע ערקלערט אַז דער נאָמען, הײַנט, טרעפֿט מען אים אָװנצוגײַ אין אַמעריקע ווי אין ישראל — אַנטלױפֿן דער האבֿרײִש־פֿאָרם ḥefetz איז אָפֿט אַ שפּעטער רעסטאָריר ווארן אָדער העברײִזירט — און, מער מערגעניש, אין מערב־אייראָפּע לענדער. דער באַהן פֿון דעם פּאַטראָניּקום פֿאַלגט אַלס דעם באַהן פֿון דער אַשכנזית דיאַספּאָרע גאַנץ: געבאָרן אין די shtetls פֿון ליטווע און ווײס־רוסלאַנד, איז זי אַנטשפּרײט אויף דרײַ קאָנטיننטן אין דער טוירערנע פֿון צװײ דאָרות.

מע דאַרף דאָ אַנטהױבן די חלק פֿון מוטמאָנות וואָס איז אַנהייַמיק צו יעדער רעקאָנסטרוקציע: בשול פֿון ארקיוו־ממרכזת, קענאַן די קאָנטינופֿיטעט צװישן אַ משפּחה Kheyfets פֿון Vilna אין 1850 און אַ משפּחה Heifetz פֿון Brooklyn אין 1920 זײַן אַרגעשטעלט נאָר אַרטיקל לאַרטיקל, דורך די עצלנים אַרבעט אָן די אַקטן פֿון שטאָטן צוסטאָנד, די לירן פֿון פּאַסאַזשירן און די רעגיסטער פֿון נאַטוראַליזאַציע.

די באַמערקונג « ווירטואָז ווייאָלינאַװ » אַנגעהאָנגן צו דעם נאָמען רופט אַן אונצווייישך צו Jascha Heifetz (1901-1987), געראָטן געוואָרן דורך קריטיק און דורך זײַנע קאָלעגן ווי איינער פון די גרעסטע ווייאָלינאַװ אַלע צײַטן, אָדער דער גרעסטער. געבױרן אין Vilna (דעמאָלט אין די רוסישער אימפעריע, הײַנט Vilnius, הויפטשטאָט פון Litauen) אין א יידישער פאַמיליע, ער איז באַקאַנט געוואָרן מיטן ווייאָלין דורך זיין פאָטער Ruvin, זעלבער א ווייאָלינאַװ, איידער ער איז אַדמיטעד געוואָרן זייער יונג צום Conservatoire פון Saint-Pétersbourg אין דער קלאַס פון דעם לעגעידערן פעדאַגאָג Leopold Auer [Encyclopaedia Judaica ; Grove Dictionary of Music and Musicians].

פּראָדיגע קינד, Heifetz האָט געגעבן זיינע ערשטע פּאָבליקע קאָנצערטן שױן ביים אַלטער פון זיבן יאָר און האָט אַקװירד א אינטערנאַציאָנאַלן ריפּוטאַציע אַלץ פאָר דער יוגנט. פּלוטשענד די רוסישער רעװאָלוציע, זיין פאַמיליע איז אַװעקגעגאַנגן צו די Vereinigte Shtatn דורך Sibir און Japan ; זיינע דעביוטן אין Carnegie Hall אין New York, דעם 27טן אָקטאָבער 1917, בליבן לעגעידערש און מאַרקירט די אַנהייב פון א גלאַנצנדיקע אַמעריקאַנער קאַרירע. ער איז נאַטיװערלייזד געוואָרן אַמעריקאַנער בירגער אין 1925 [Grove Dictionary of Music and Musicians].

די קאַרירע פון Jascha Heifetz האָט רידיפֿיינד די קאַנאָנס פון ווייאָלין־אינטערפּרעטאַציע: אַבסאָלוטע טעכניקאַל פּערפֿעקשן, ערבאָרמנלאָס ריכטיקייט, טאָן פון אַ בפּהלטן אינטענסיטעט, אַװעקווָרפן אַלע דעמאָנסטראַטיװ פּאָצוארונג אין טאָג פון סאָװערן שטרענגייט. זיינע צאָללאָזע רעקאָרדינגס, מאַכט פאַר RCA Victor דורךן 20טן יאָרהונדערט, מאַכן נאָך היינט אַ پּעדאַגאָגישע און עסטעטישע רעפֿערענץ. ער האָט זיך אָיך דעדיקאַטעד צו טראַנסקריפּציע פאַר ווייאָלין פון בערימטע וורקס און ער האָט לערנט אין University פון California פון דעם Zidn, מיטטיילנדיק זיין קונסט צו אַ דור פון שילערס.

מען דארף באַמערקן אַז דער נאָמען פון Heifetz שיינט אָיך אין אנדערע שפּיערן. Benjamin Heifetz (1899-1974), רוסיש־אַמעריקאַנער טשעלאָ־שפּילער, איז געווען פאָונדינג מיטגליד פון דעם בערימטן Budapest Quartet. דער נאָמען גיט זיך אין לעצטן אין די ווידנשאַפטן, אוניװערסיטעט און באַװירטשאַפטנדיק שפּירן פון דער אַמעריקאַנער דיאַספּאָרע, א צייכן פון דער גיכע סאָציאַלער אָפֿשטעלונג פון פּשׂפּלּות פֿון אָסט־אײראָפּעאַנער אימיגראַציע. דאָס אָמאָנימס, אָן נאָטװענדיק דעמאָנסטרירטער גענעאָלאָגישער בונד, ריקאָרט אַז דער שום־נאָמען, אַמאָל גלאָרכיפוקט דורך דעם ווירטואָז, געװאָרן אַ סימבאָל פון עקסעלענץ אין דער אַמעריקאַנער ייִדישער אימאַגיעריע [Grove Dictionary of Music and Musicians ; Encyclopaedia Judaica].

Beionד ערכיוו, טרעגט דער שם Heifetz אין זיך אַ מעמוריאַל־דימענזיע, וואָס די בלויז לעקסיקאָגראַפיע קען נישט אַרויסשעפן. אין דער יידישער טראַדיציע, די ברירה און איבערגאַב פון אַ נאָמן פאַלן קיינמאָל נישט אין צו פאַל: זיי שרייבן דעם אַדם אַרײַן אין אַ קייטן פון דורות און שטעלן אים אונטער דעם צייכן פון אַ אויסגעקליבן וואָרט. אַז די וואָרצל ḥefetz האָט די בדיעה „רצון", „תענוג" און „טייַער אָביעקט" איז נישט גיכעװ — זי גיט דעם נאָמן אַ האָף פון גוטער מאַזל, ווי־אויב די שום־האָלטער וואָרן פון אַנהייב אויסגעזוכט ווי „דאָס וואָס איז ליב", „דאָס וואָס איז געבעטן" [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

די טראַדיציע וואָס איז איבערגעגאַנגן אינעווייניק ביי פילע יידישע משפחות פארבינדט גערן אַ אַזוינס נאָמן מיטן זיכרון פון אַ באַליבטן אַלטווָטער, דעסן פרץ Ḥefetz וואָלט זיך פון דור צום דור אַביידן געטראָגן לויט דער אַשכנזעדישער מנהג צו בענעמן קינדער לזכר אַ פישט (benennen). דער דברים דער, וואָס שטעלט זיך אויס ווי משפחה־עדות מער ווי דוקומענט, קען נישט בעטּאָטיקט ווערן פאַר יעדע שושלת; ער געשטעלט זיך אָבער דוך דעם מעריזי־וועב וואָדורך די איניקלער זיך אַנעינען איר נאָמן און גיבן אים זינ.

עס עקזיסטירט זונדער דעם אַ סינגולער რעזאָנאַנץ, וואָס האַלטן פון דער גליקלעך צו־פאַל, צווישן דעם סינ פון דעם נאָמן און דעם גורל פון זײַן מעהר־בילדונג־פאָרטראָגער: אַז דער מענטש דעסן נאָמן בדיעה „דער רצון", „דער תענוג" איז געװארן די קוואַל פון אַ יוניווערסאַל־עסטעטישער תענוג דורך דעם מיטל פון קווייטן רעלט זיך צו אַ אירניע וואָס די קאָלעקטיװ־יידישע זיכרון האָט נישט אומגעלאָזט צו מערקן. דער לעזונג, רײַן סימבאָליק, שטעלט זיך אויס דער לעגענדע־גאָלדענער פון דעם נאָמן קער ווי זײַן אַטעסטירטער געשיכטע — אָבער די זאָגט אַ סך וועגן דער אופֿן, ווי אַ קהילה־ינוועסטירט איר שומים פון מעניגס־כוונות־רעטראָספּעקטיװ.

אַזוי לעבט דער נאָמן Heifetz אויף צוויי סימולטאַנע עבֿרים: דער דאָקומענטאַרי־קאָלטער פון דער רעגיסטער פון דער Zona פון Residentschaft און די אָנאָמאַסטישע לעקסיקאָנים; און דער, ווארם און אינטים, פון דער מינדלעך־טראַדיציע וואָס מאַכט פון אַ העברעיק וואָרט דעם זיגל פון אַ איבערגעטראָגענע אידענטיטעט. עס איז אין דער אינטערסעקציע פון דעם צוויי רעגיסטער אַז שטעלט זיך די אמת פון אַ שושלת.

דער פּאַטראָנים Heifetz בוּט אַ דוּרכשניטלעך בײַשפּיל פֿון דער אָנאָמאַסטישער געשיכטע פֿון יידישן אַשכּנזים. געבוֹרן פֿון דעם עברעיִשן וואָרט ḥefetz — „טראַכטן״, „נאַחּת״, „טײַערער געגנשטאַנד״ — פֿעסטגעמאַכט אַדמיניסטראַטיװ אין די ליטוויִשע און בעלאָרוסישע פּראָװינצן פֿון דער רוסישער אימפּעריע אין אָנהייב פֿון דעם XIXטן יאָרהונדערט, צערשפּרײטט דורך די גרויסע מיגראַציעס קײן אַמעריקע און Izrael, האָט עס אַלץ אָנ׳ן אַלפֿאַבעטן און גרענעצן געקענט אַ בלוּטנדיקע פֿלוּט פֿון שרײַבװײַזן: Chefetz, Kheyfets, Cheifetz, Chafetz. די רעפֿערענץ־לעקסיקאָנים פֿון Alexander Beider און פֿון Lars Menk ערלויבן אויסצוצײַכן מיט סיחוּר די עטימאָלאָגיע און דאָס פֿאַרברײַטונגס־געביט, בשעת זי איבערצײַכנען צו פֿאָרזיכטיקײט רגע אַלץ אַלע ריקאָנסטרוקציע פֿון אַ איינציקן שטאַם [Lexikonim fun yidishn un yidish-daytsh patronims fun Mizrekh-Oyrop].

קאַנאָניזירט אין דער ווילטװײַטער געשיכטע דורך דעם גענױ פֿון Jascha Heifetz, בלײַבט דער נאָמען אומצעטײלבאַר פֿון דער אידיאָ פֿון קינסטלעריש פֿאָלקומנקײט. אָבער עס וואָלט געװען קנאַקניטיק צו עס צוריקברענגען צו דעם איינציקן גלאָרי: עס איז אויך און בולעטל דער דורכשלייפער פֿון אַ פֿאַמיליער און קהילה־געדעכטניש, דאָס צאָיכן פֿון אַ קאָנטינואַטיװ בעװאָרט דורך די קוואַלן פֿון גלות. בײַ דער שניטפּונקט פֿון אַרכיװ און טראַדיציע, דער נאָמען Heifetz צייגט פֿון דעם אמת וואָס אַלע יידישע פּאַטראָנימס טרוגן: אַז אַ וואָרט קומנדיק פֿון די הײליקע טעקסטן קען דורכגײן יארהונדערטן און אָקיענן צו ווערן, רײַע אַנ׳ם רײַע, אַן אידענטיטעט, אַ גורל און אַ לעגענדע.