משפּחה Goldblum

צו פֿאַרשטיין די Goldblum־שׁושׁלת, דאָרף מען ערשׁט פֿאַרשׁטיין די מעכאַניק פֿון דער נאָמען־געבונג. דער נאָמען Goldblum איז אַיינגעארדנט ווי אַ אַשׁכּנזיש־יידיש נאָמען, געשׁטאַלטיק פֿון דער צוזאַמענשׁטעלונג פֿון דײַטש Gold, „גאָלד", און Blume, „בלום"; עטלעכע קאַראַקטעריסטישׁע פֿאָרנעמען אַסאָציִירט מיט דער פֿאַמיליע אין אַמעריקאַנישׁע פּיקולן זײַנען געווען Moshe, Irit און Yetta [Dictionary of American Family Names, 2022]. די אָרימאַל־שׁפּראַך פֿון דעם נאָמען איז יידיש, די פֿאָלקסשׁפּראַך פֿון אַשׁכּנזיש גְמיינשׁאַפטן, עצמה געבאָרן פֿון דער באַגעגנונג צווישׁן מיטל־הױך־דײַטש, עברית און סלאַװיש־שׁפּראַכן — דאָס „פּלאָנעט־שׁפּראַך" וואָס Jean Baumgarten האָט באַשׁריבן זײַן געשׁיכטע, און וואָס האָט געביי דער קולטור־גרונט פֿון גאַנץ דער וועלט פֿון וואָנען דער Goldblum אָראָس קומט [Baumgarten, Le Yiddish. Histoire d'une langue errante, 2002] [Q56244326 — Wikidata].

דער אָפּצװאַנג פֿון פֿאַמיליע־נעמען אַן יידן אין דעם האָבספּבורג־אימפּעריום איז געווען זײער שׁטרענג בעסונדערש אין Galicia, דער מערבֿ־פּאָליש גוברניע וואָס איז צוגענומען געווארן דורך עסטרײַך אין 1772, וואָו דער Patent פֿון Joseph II פֿון 1787 האָט גצווונגן יעדן רוש פֿון אַ יידישׁער פֿאַמיליע צו נעמען אַן פּאַסטנדיק דײַטשן נאָמען. Beider האָט געװיזן אַז Galicia איז געווען אײנער פֿון די גרויסע שׁמעלצן פּון קוסמעטישׁע נעמען צוזאַמענגעשׁטעלט מיט Gold [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from Galicia, Avotaynu, 2004]. די געאָגראַפיש־פֿאַרטיילונג פֿון די טראָגער פֿון דעם נאָמען קאָנפּירמירט דעם מיטל־אייראָפּאיש־ווּרצל: די גענעאָלאָגישׁ־מאַטעריִיאַלן צעלן די Goldblum ערשׁט אין Poyln, אין Oystereysh־Ungarn און in Daitshland, בעפֿאָר זייער צערשׁטרױנג. די ערשׁטע Goldblum־פֿאַמיליעס אָפּשׁטריכן זיך אין אַמעריקאַנישׁ־בריטishе פּיקולן צװישׁן 1880 און 1920, דער גרעסטער קאָנצענטראַציע געפֿונען אין די ם״ע אָ אום 1920 [Ancestry.com, לוי Dictionary of American Family Names].

מען דאַרף זיך היטן דאָ פֿון יעדער צירוף־קלאָטשׁקייט. די Goldblum האָבן נישׁט קיין־מאָל געהאָט קּוקן: די „פֿאַמיליע־שׁילדער" וואָס עטלעכע קאָמערציאַלע זײַטן פֿאָרשׁלאָגן זײַנען מאָדערן־ווי־וועלטע, אָן קיין היסטאָרישׁ־ווערט, װײל די יידן פֿון מיטל־אַייראָפּע האָבן נישׁט געהערט צו דער შווער־אַדל און האָבן נישׁט געטראָגן קיין שׁילד. די ציגנע אַכטער הערעלדיק פֿון דער שׁושׁלת איז די פֿון דעם נאָמען עצמען — דער גאָלדן בלום, אַ בילד פֿון צערברעכליכער שׁיינקײט און דאָװערנדיקער ווערט, וואָס פֿאַמיליעס אָן ממון האָבן זיך געגעבן אַלס דער יחידק אַרבעטער אַלץ צו פֿאַרזאַמלטן. עס איז שׁוין, אין דעם געסטעם פֿון צו בענעמען, אַ פֿאָרם פֿון האָפּנונג: די פֿון אַ פֿאָלק, אָפּגעשׁטעלט פֿון ערד, האָט גענומען זיין גאָלד אין ווערטער.

אם דער נאָמן איז ווארן פלײש און ווידן אין איין מענטש, דער עסט אמאָל אין דער פּערסאָן פון Isidore Goldblum. Isidore Goldblum (1863-1925) איז געווען אַ שרײַבער פון העברעיִשער שפּראַך און פּאָלנישער ביבליאָגראַף [Wikipedia, Goldblum] [Q56244326 — Wikidata]. זײַן לעבן האָט זיך אײַנגעשריבן אין איינס פון די הויפּטמאָװמענטן פון יידישע מאָדערניטעט: די Haskala, די „יידישע הויכלײַכטונג", וואָס, פון שפּעט־אַטעמטנטער יאָרהונדערט ביז אָנהייב טוואַנציקסטער יאָרהונדערט, האָט אונטערנומען צו דערנײַערן די העברעיִשער שפּראַך, צו עפֿנען יידישן דאַנקן צו פּרופֿאַנע ווידנס און צו אָפּשטעלן קריטישע רעגיסטער פון די ליטעראַרער ירושה פון Israel.

די מעלאָכע־פּראָפֿעסיע פון ביבליאָגראַף, וואָס די יידישע טראַדיציע האָלט אין הויכער אַכטונג, איז נישט קיין לײַטע זאַך. אַנציילן, דאַטירן, צוגרײַכן, באַשרײַבן די בּוכים און די העברעיִשע מנוסכריפטן, דאָס איז צו ערפֿילן אַ וועלק פון דערהאַלטונג פון זיכרון — אַ וועלק ווו זיך פּאַרגעווען די טאַלמודישע געלערנטשאַפט ערבן פון bet midrash און די ריגוער פילאָלאָגיש פון מאָדערנער וויסנשאַפט. אין אַ אַשכּנזים וועלט ווו דער בוך איז געווען דער הייליקן אָביעקט בעסטן סה דער, דער אַרום וואָס זיך אָרגאַניזירט האָט דער גאַנצער גײַסטלעכער לעבן, דער ביבליאָגראַף איז געווען די וואַך וואָס האָט פּאַרשטעלט די טעקסטן פון צו זינקן אין פֿאַרגעסנעניש. אין דעם וואָס Isidore Goldblum האָט געװידמט זײַן לעבן צו דער אַרבעט, האָט ער אינקאָרפּירט איינס פון די קאַרדינאַלע טוגנדן פון דער טראַדיציע פון Israel: די ליבע צום לערנען, דער Talmud Torah, און די פליכט פון איבערשיצונג — דאַס zakhor, „געדענק זיך", וואָס דורכגייט דעם גאַנצן געשיכטע פון יידישן פּעָפּל.

שרײַבער פון העברעיִשער שפּראַך, ער האָט געהערט צו דער דור פון Haskala אין מיטל־אָסט Europa וואָס האָט געמאַכט דער דערנײַערונג פון העברעיִש, שפּראַך ביז דאָמאָלס אַרומגעשלאָסן צו לִיטוּרגיע און לערנען, דעם אינסטרומענט פון אַ קולטור־וויידערגעבורט. דעם מאָװמענט פון אָפּװאַקונג פון יידישע בריוולעטרער, וואָס Delphine Bechtel האָט שטודירט פֿאַר דער מיטל־אָסטער ערע, האָט פּריפּערירט — אין העברעיִש ווי אין יידיש — די בלוי פון מאָדערנער יידישער ליטעראַטור [Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, 2002]. אַז די Goldblum שושלת האָט געגעבן צו דעם פֿאָנדאַמענטאַלן מאָמענט איינס פון איר דיסקרעטע ארטיזאַן, אַ מענטש פון קאַטאַלאָגן און קאָלאָפּאָנן ווה אַז פון טריביונן, דער עס זאָגט גנוג דער איר אייגן דאַרט צו דינען: אין דער סטיל־געדול פון ביבליאָטעקן, איבער דער דיענסט פון די בּוכים פון אַנדערע.

צו מעסן וואס עס האט געדייטן צו טראָגן אַ יידישן נאָמן ווי Goldblum אין דער דָרט־עשרט און עשרים־עשט יאָרהונדער, מוז מען צוריקשטעלן די קולטורעלע אויפערגונג פון דער אַשכּנזיש וועלט, אַ פאַמיליע שו'ס איז געווען אַ טיילנעמער דערין. די יידישע שפּראַך איז נישט געווען בלויז די רעדע פון דעם אַלטעגליקן לעבן: זי איז געװorden, אין דער דרייונג פון דער עשרים־עשט יאָרהונדער, דער פארמיטלער פון אַ בילדונגסריידע שטיבן פון עדות־שפּרעך, טעאַטער־שפּיל און זשורנאַליסטיק. Dovid Katz האט דערציילט די געשיכטע פון דער «אומגעענדיקטער» שפּראַך, געטראָגן דורך מיליאָנען רעדנער, פון בלטיקע בִיז צום שווארצן ים [Katz, Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish, 2004].

עס איז געווען דער זמן פון די גרויסע קלאַסיקער — Mendele Moykher-Sforim, Sholem Aleichem, I. L. Peretz — דער Ken Frieden האט צייגן, ווי זיי האָבן גרונדן אַ יידישער ערצעלפּראָזע וואס איז געווען גלייכצייטיק פּאָפּולאַר און געלערנט [Frieden, Classic Yiddish Fiction, 1995], און דער קריזיס פון דער מאָדערנע וואס האָט געשיקן די יידישער ערצעלונג אין די יאָרן פון פּריור ביז די ערשטע וועלט־מלחמה [Krutikov, Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity, 1905-1914, 2001]. עס איז אויך געווען דער גאָלד־זמן פון יידישן טעאַטער, געבוירן מיטן Abraham Goldfaden און געטראָגן צום הערנדיקסטן דורך אומהערנדיקע טרופּס ווי די Vilna Troupe, דערן אַװנטור האָט Debra Caplan דערציילט און דערן וועלט־געשיכטע Nahma Sandrow [Caplan, Yiddish Empire, 2018] ; [Sandrow, Vagabond Stars, 1996] ; [Quint, The Rise of the Modern Yiddish Theater, 2019]. דער ייִדישער און לאַדינער דרוק, פורשט דורך Sarah Abrevaya Stein, האָט אַװעקגעריסן יידישע מאַסן פון קולטורעלן אַנאַלפֿאַביטיזם און זיי אַרײַנגעפֿירט צו דער מאָדערנקייט [Stein, Making Jews Modern, 2004].

אין דער וועלט, האָט אויך די שטימע פון פֿרויען אנגעהויבן זיך צו האָרן: Kathryn Hellerstein האָט אַרויסגעגראָבן פיר יאָרהונדערט יאָר פון ווייביש־פּאָעזיע אין יידיש, דערמלן אַ טראַדיציע וואס איז לאַנגע פֿארגעסן געווארן [Hellerstein, A Question of Tradition: Women Poets in Yiddish, 1586-1987, 2014]. אַז מען טראַכט, צווישן די פֿאָרנעמען וואס זענען באַװיזן אין דער Goldblum־שושלת, אין דีזע Yetta — יידישן קלײנווארט — וואס זענען געווען די שמירים פון דער שטוב און דער שפּראַך: עס איז דורך זיי, אָפט מאָל, אַז דער מאַמע־לאָשן, די «מוטער־שפּראַך», האָט זיך צוריקגעצויגן פון דער דור צו דער דור. די Goldblum־שושלת, דורך איר אייגן נאָמן «גאָלדן בלום», איז גאַנץ צו זאָגן בעלת־דירה פון דער יידישער ציװיליזאציע וואס האָט געמוזט צו מאַכן פון דער שיינקייט פון דער רעדע אַ פּאָרטאַטיווער הײמאַט.

די געשיכטע פון Goldblum, ווי די געשיכטע פון די מערשטע יידישע משפחות פון מזרח־אייראפע, איז דורכגעפלוכטן פון דער גרויסער מיגראציע־באוועגונג, וואס צווישן די יאָרן 1880 און די פארמאַכונג פון די אמעריקאנער גראַניצן אין די יאָרן 1920, האָט אַרויסגעװארפן אויף די וועגן מיליאָנען יידן וואָס לויפן פון פּאָגראָמען, עלנד און פּערזעקוציעס. דער נאָמן Goldblum אויסגעפֿונען מיר אין רעגיסטרן פון דעם לאַנד מיטן גרויסן בנין און Königreich אַנגלנד צווישן 1880 און 1920, מיט דער גרעסטער אַנצאָל משפחות אויסגעצײלט אין דעם לאַנד מיטן גרויסן בנין אָנווייִלס 1920 [Ancestry.com]. די אַרכיוו־שטיקן פון אימיגראציע האָלטן הונדערטער דאָקומענטן מיט דעם נאָמן, עדות ברות פון דעם אויסװַנדערונג צום נייע וועלט [Ancestry.com, passenger records].

די משפחה־טראַדיציע פון פֿילע טראָגערס פון דעם נאָמן — זאָמלט אויף פֿורומס פון יידישער גענעאָלאָגיע — שטעלט די וואָרצלען Goldblum אין פּוילן, בװיאַדער אין דער געגענט פון Kraków, אַזוי ווי אין אַרגענטינע, ווו די אַשכּנזים קומעוניטעט פון Buenos Aires האָט אָנגענומען אַ וויכטיקן טײל פון דער אַרבעטער־מיגראציע [hebrewsurnames.com, שונאענות־טראַדיציע]. די משפחה־דנקונגען, אויסגעשטראָלן מונד צו מונד, קענען נישט אָלע זיין בעשטאָטיקט אין דעם אַרכיוו; מען מוז זיי אַנקוקן מיט דער קלוגהײט פון דעם שימשנציק כּלל־לוחן. דאָרטן ווו די טראַדיציע שפּרעכט פון אַ קראַקאָװער קומן, די אָנאָמאַסטיק־קאַטאַלאָגן באַשטעטיקן צוממינדסטן אַז דער נאָמן איז שטאַרק אַנגעפּלאַנצט געװאָרן אין דער גאַליציע פון אוסטריך און דער פּוילן פון דעם Congress, װאָס מאַכט די געשיכטע גלייך־משמעות אָבער ניט בזוגות אָלגעמיין.

די צערשטראָיעניש — צום צפון־אַמעריקע, דרום־אַמעריקע, אַנגלנד, און דעמאָלט אַרץ־ישראל — איז נישט נאָר אַ סטאַטיסטיש דאַטום. זי שפּיללט אַ נייע־אָ אין דער מעמאָ פון אַ משפחה, דער תּנור־אַלטער גורל פון דער golah, דער גלות, ווו יעדער גלות איז אויך אַ איבערפֿלאַנצונג געווען, און ווו די גאָלדען בלום, אַרויסגעריסן פון ירע עדנים פון גאַליציע, האָט דערװיידלט אָפֿטן עטליכע אַנדערע הימלען אָ. אין דעם באוועגונג לעזן מיר אַ סטיל־טוגנד אָבער שטאָרק־בּלביּן: דער פֿערמעגן פון דורך־האַלטן און אָנניִים־גראָסן, דער יידישער קונסט צו מאַכן פון אַ לאַנד־אַנקום אַ נייע הײם אָן פון שטרײפֿן דער זיכרון פון דער ערשטער.

דער XXטער יאָרהונדערט האָט דעם נאָמען Goldblum אײַנגעוואָרצלט אין ארץ־ישׂראל און אים אילוסטרירט אין אַ גאנץ אַנדערן פעלד ווי יענעם פון אַלטע בִּכים: יענעם פון וויסנשאַפט און בירגערלעכער ענגאַדזשמאַנט. Amiram Goldblum, געבוירן אין 1945, איז אַ כימיקער און ישׂראָלישער אַקטיוויסט [Wikipedia, Goldblum] [Q56244326 — Wikidata].

פֿאָרשער אין מעדיצינישער כימיע, ספּעציאַליסט אין מאָלעקולאַרער מאָדעליזירונג און קאָמפּיוטער־אַסיסטאַד דראָג דיזיין, האָט Amiram Goldblum זיין אַקאַדעמישע קאַריערע געפֿירט אין ישׂראל, באַשטיין צו וויסנשאַפטלעכן ווידן אין אַ לאַנד וואָס האָט וויסנשאַפטליכע פּאָרשונג איינן פֿון די שטוצן פון זיין עקזיסטענץ געמאַכט. אָבער זיין נאָמען איז אויך אומצוברעכנדיק פֿאַרבונדן מיט אַן ענגאַדזשמאַנט פֿאַר שׁלום און מענשנרעכטן: ער איז געווען איינער פֿון די קאָפֿאַונדערן, אין 1978, פֿון דעם באַוועגונג Shalom Akhshav — « שׁלום איצטער » — די הויפט ישׂראָלישע אָרגאַניזאַציע וואָס שׁטרייט פֿאַר אַ פֿאָרהאַנדלנדיקער לייזונג פֿון דעם ישׂראָלִי־אַראַביש קאָנפליקט. דער ענגאַדזשמאַנט שטעלט די Goldblum שׁושׁלת אין הרץ פֿון איינער פֿון די טרוּנדיקסטע און אדלסטע שפּאַנונגען אין דער ייִדיש־יוידיש טראַדיציע: די באַציונג צו מילחומה, צו דער פֿרעמדער און צו יוסטיץ.

כּי די תּוֹרָה, כאילו זי אַדמיטס די נידנותיקסיטי פֿון דעפענס, בעפֿילס שׁטאַנדיק צו « פּאָרסו דזשאַסטיץ » — tsedek, tsedek tirdof (Deuteronomy 16, 20) — און רימיינדז זעקסונדזשיסטיק מאָל, זאַגט דער Talmud, די דיוטי צו ליבן די פֿרעמדער, « וויל איר זענט געווען פֿרעמד אין דער לאַנד פֿון מיצריים ». אין קאָנסיקרייטינג זיין לעבן צו בייד דער הילונג דורך וויסנשאַפט און דער דיאַלאָג דורך אַקטיוויזם, Amiram Goldblum ענקאָרפּורייטס דעם טוייפֿל טריוּ: יענער פֿון דעם סטוּדנט וואָס שטעלט ווידן אין דעם סערוויס פֿון לעבן, און יענער פֿון דעם סיטיזן וואָס רעפּיוּזז די פֿאַטאַליטי פֿון קאָנפליקט. אַז דער טרעגער פֿון אַ נאָמען זאָל זיין בעטיידן « בלום פֿון גאָלד » האָט געוואַלט קולטיווייט פֿאַרדער אָט פֿרעשטן ניסט ווער סערטן רדעד אַימוין — ווי טף די וואָקאַציע ינסקריביד אין דעם נאָמען, שׁיינהייט פּרעפֿערד צו שטאָרקע, האָט געפֿונעןדאָרטן אים פּלוּם אַקאָמפּלישמאַנט.

צום דעם וועג, א פדן זיך צייכנט, וואָס פארבינדט די צעטיילטע טרייבער פון אַן זעלביקן נאָמען איבער גרענעצן און דורות. די שושלת Goldblum האָט ניט געלאָזט קיין ברילიאַנטע ראַבאָנישע דינאַסטיע, גרויסע פיננאַנצירער אָדער קאָנקוויסטאַדאָרן; דערן גרויסקייט איז פון אַן אַנדערן סדר, מער שטיל און מער געטריי צו וואָס די זיכרון-ישראל האָט פון מערט אינטימן.

דער פדן, דאָס איז דער וויסן וואָס מען האָט געשטעלט אין דינסט פון די קהל. ער לויפט פון Isidore Goldblum, דעם ביבליאָגראַף וואָס האָט געהיטן די בוכים פון זיין פאָלק און האָט געארבעטן אויף די אויפדערלעבונג פון עברית, ביז צו Amiram Goldblum, דעם כימיקער וואָס שטעלט די מאָדערנע ווישנשאַפט אין דינסט פון געזונטהייט און געוויסן אין דינסט פון שלום. צוויי מענשן, צוויי יאָרהונדערטער, צוויי וועלטן — דער איינער אין די ביבליאָטעקן פון Galicia פון דער Haskalah, דער אַנדערער אין די לאַבאָראַטאָריעס פון דער מדינת ישראל — אָבער איין זעלביקע בירופונג: די פון דעם עובד, פון דעם וואָס דינט דורך דעם גייסט.

מען מוז זיך היטן דאָ פון אַלע האַגיאָגראַפיע. מיר קענען פון דער שושלת נאָר עטלעכע פיגורן אויס דער אַנאָנימיטעט פון די מאַסן; טויזנטער Goldblum האָבן געלעבט און געשטאָרבן אָן צו לאָזן קיין געשריבענע שפּור, אַרטיזאַנס, סחָרים, מויטער פון משפּחות, קרבנות אויך פון די גרויסע קאַטאַסטראָפאָ פון דעם יאָרהונדערט — ווייל אַ נאָמען אַזוי אַנגעוועקסן אין פּוילן און אין Galicia קען ניט אַנטלויפן פון דער שאָטן פון דער שׂוֹאָה, אַפּילו אויב די פּרעציזע אַרכיוון פעלן צו דאָס דעטאַיל אַװאַנצושטעלן. דער שטילקייט אַליין איז אַ טייל פון דעם ספּור, און די ערליכקייט בעפילן צו ניט דאָס צופילן דורך די אויסדינקונג. וואָס מען קען זאָגן מיט זיכערקייט, דאָס איז אַז דאָרטן ווו דער נאָמען Goldblum האָט געלאָזט אַ דאָקומענטירטע אַװדרוק, האָט ער דאָס געטאָן דורך דער בוך, דורך דעם וויסן און דורך די זאָרג פון דעם אַנדערן.

« גאָלדבלום » — דער נאָמן איז אַ הקדש געטאן בַּשער דער מאָדערנקייט, ווען יידישע משפחות אָן לאַנד און טיטל מוזן זיך אַלײן אַ נאָמן אויסקלײבן און האָבן געשטעלט, אין צוויי ווערטער פון דײַטש, אַלעס וואָס זיי האָבן געהאַט פון דעם טיערערן — די שיינהייט און דער ווערט, דאָס גאָלד און די בלום, דאָס דאָװערדיק און דאָס שפרעד פרידנט.

צווישן אַלע טוגנדן פון דער מסורת פון ישראל, איז דער אַמנו דער ווישן צו שרות דער קהילה וואָס דיזע שושלת האָט אַמ בעסטן אויסגעדריקט. פֿון דער געלערטער בחינות פון דעם מכון דער ספרים, וואָס אִזדור גאָלדבלום דער ביבליאָגראָף האָט דורכגעפירט, ביז דער מעדיציניש ווישן און דעם עטגנגייִװמענט פֿאַר שלום פון אָמירם גאָלדבלום, אַ זעלביקער גאָלדנער פֿאָדן גײט דורך די דורות: די אונטערצייגונג אַז דער ווישן האָט קיין בעטייטונג בלויז אַ דערטײלונג, אַז דער לימוד איז אַ דינסט און אַז די קענטניס פֿארפֿליכטן צו אנדערע. דאָס איז ײַנס פון די העכסטע טרנסלאַציעס פון דעם מצוה פון טלמוד תורה — לערנן נישט פֿאַר זיך בלויז, נאָר פֿאַר דעם לעבן פון דער וועלט.

אַלטשיו די שושלת גאָלדבלום, אין איהרער בחינות מודעות זעלבער, נעמט אַ טייל אין די גרויסע זיקרון קלעקטיוו פון ישראל: יענער פֿון אַ פֿולק וואָס, בעשלעפּט פון אַלעס חוץ פּון איהרע ספרים און יִדיש, האָט געמאַכט דעם לימוד אַ בארטיקער סנקטואר און די מסירה איהרער איינציקער עדלקייט. די בלום גאָלדן האָט קיין ווורצלן אין בלויז אַ אַרץ: זי בליט ווידער אובערל וואָ אַ גאָלדבלום איז געבייגן איבער אַ טעקסט, האָט זוכן אַ ריפּואָה, אָדער האָט אַ האַנט אויסגעשטרעקט צו דעם פרעמד. און סו לאַנג אַ בוך טראָגט דעם נאָמן אויף איהר טיטל־בלאַט, די בלום גאָלדן קאָנטינואָיז צו בליט.