משפּחה Fould

די פאַמיליע Fould האָט איהרע וואָרצלען אין דער יידישער קהילה פון Metz, אַ שטאָט אין Lorraine, וועלנס יידישקייט איז אָפיציעל וויידער אנגענומען געווארן אין 16ן יארהונדערט און האָט אונטערן Ancien Régime איין פון די דריי גרויסע יידישע קאָנצענטראַציעס אין דן קניגרייך Frankreich געמאַכט, צוזאַמן מיט Alsace און South-West סַפַרדיש. די יידן פון Metz, מערסטנס Ashkenazi, זענען געווען אָנגעשטעלט צו בעגרענצטע עקאָנאָמישע אַקטיוויטעטן — לייענווען, האַנדל, וויה־ און פערד־קומפּאָניעס — אָבער זיי האָבן דאָרטן אַ טוימערדיקע פינאַנציעלע קאָמפּעטענץ אנטוויקלט.

אַ דערפון איז אָנגעקומן Beer Léon Fould, געבוירן אין Metz אין 1767 און געשטאָרבן אין Paris אין 1855, פארשטאָנדן ווי דער אמתער גרינדער פון די פאַמיליע־פארמעגן. אינגעשטעלט אין Paris, האָט ער דאָרט אַ באַנק־הויז געשאַפן, די באַנק „Fould-Oppenheim", וואָס איז דער לאָנג פון דן ערשטן 19ן יארהונדערט געווקסן. לויט דער באָמערקונג פון די Association des Amis et Passionnés du Père-Lachaise, Léon Beer Fould (1767-1855) איז געווען איינער פון די יידישע בענקערס פון Paris אין דער ערשטער העלפט פון דם יארהונדערט, דעסן קבר זאָגט נאָך הייַנט פון דער אינשטאַלאַציע פון דער פאַמיליע אין דער הויפטשטאַט [APPL, Père-Lachaise].

די אױפשטײג פון Fould איז אומצוטײלן פון דער רעוואלוציאָנערער עמאַנציפּאַציע. דער דעקרעט פון 27סטן סעפטעמבער 1791 האָט דן יידן פון Frankreich פול בירגערשאַפט גע'געבן, אָנגעהויבן קענוג די רעכטלעכע דיסקרימינאַציעס פון אונטערן Ancien Régime. די ציווילע גלײַכהײט האָט פאַמיליעס ווי Fould אומגאָניעמע פּערספּעקטיווען אָפנגעטאָן: צוגאָנג צו פּראָפעסיעס, צום איגנטום, צום ציבורדיקן לעבן. די דור פון Beer Léon Fould איז געווען די פון דער דורכגאָנג — פון דער געמאָרמטער messiner קהילה צוריק צו דער פינאַנציעלער Paris־בורזשואַזיע. Isaiah Berlin האָט געווייזן ווי פּיל די עמאַנציפּאַציע די יידן פון Western Europe צו אַ היסטארישער ברירה געשטעלט האָט צווישן אַסימילאַציע און אידענטיטעטליכער טרייַ, אַ דילעמע וואָס די דרום פון Fould איללוסטרירט אין אַן עקסעמפּלאַרישער ווײַז [Berlin, 1973].

די אינשטאַלאַציע אין Paris האָט נישט גלײַך שום קשרים צו די טראַדיציע צעריסן. די הויז Fould האָט לאָנג אַ אַנקער אין דער יידישער געזעלשאַפטליכקײט פון דער הויפטשטאַט בעהאָלטן, באַטיילונג אין דער פינאַנסירונג פון קהילה־אינסטיטוציעס און אין דער האַלטונג פון אַ יידישער אידענטיטעט, בעפֿאָר אַז די פֿאָלגנדע דורות געשאַפן האָבן מער פֿאַר־שידענע רעליגיעזע בנים.

דער באנק־הויז וואָס געגרינדעט איז געווארן דורך Beer Léon Fould געהערט צו דער קאַטעגאָריע פון דער „הויכער באנקירונג" פון פּאַריז וואָס, ביי דער זײַט פון Rothschild, Mallet, Hottinguer און Pereire, שטרוקטורירט האָט דעם קרעדיט־וועזן פון פּאָסט־רעוואָלוציאָנערן פֿראַנקרײַך און פון דער מאָנאַרכיע פון יולי. די אָנשטאַלטן, האַלבװעגס צװישן פֿאַמיליע־באנק און געשעפֿטס־באנק, האָבן פינאנצירט אינטערנאַציאָנאַלן האַנדל, שטאַטן־לײַענס און, מער און מער, אינדוסטריאַלע אונטערנעמונגען.

Beer Léon Fould האָט געהאַט עטליכע זין, דערפון די צװײ גרויסע פּיגורן זײַנען געווען Benoît (Benedict) Fould און Achille Fould. Benoît Fould האָט פֿארגעזעצט און דערװײַטערט די באנק־אַקטיװיטעט, אָבער Achille אָנגעשטײַן זיך צו דער פּאָליטיק. דער הויז האָט אָנגענומען דעם באנק־נאָמען „Fould, Oppenheim און Cie", וואָס באַפֿעסטיקט האָט איר שטעלע צװישן די באנקן וואָס האָבן געצײלט אין דעם פֿינאנציאַלן פּאַריז פון די יאָרן 1830-1840.

די צײַט זאָל שטימ צו דעם אַופׁשװונג פון דעם פֿינאנציאַלן קאַפּיטאַליזם פון פֿראַנקרײַך, אָז די באנקירס־מענטשן פון יידישער הערקונפט האָבן גע־שפּילט אַ ערשטער־רײַ־ראָלע. די אָפֿנונג פֿאַר די עמאַנציפּירטע אידן צו די באַרופֿן פון פֿינאַנצן — דאַס איז אַ פֿאָרצעצונג פון איצטיקס־נאַטור־האּנדװאָרקס פון דער צװאנג — איז געװען סך וויבאַלד אַ פֿאַקטאָר פון ײַנפּאָרנוניג ווי אַ מקור פון הלקטירדיק פּרעדודיצן, וואָס דער עקאָנאָמישער אַנטישעמיטיזם פֿערביֿנדט אַנטשולדיקן יידישקײַט און מאַכט פון געלט. דעם פּאַראַדאָקס, וואָס מען עם טריפֿט אין דעם פּאָליטיש־דיסקורס פון דעם יאָרהונדערט, רואר אײנדירעקט די Fould פּאַמיליע אַז Achille איז אַריבער־געקומען צום מאַכט. די ראָלע פון יידישן פּאַמיליעס אין דער מאָדערנער עקאָנאָמיק פון אייראָפּע באַשטייט אין אַ לאַנג־געשיכטע פון הנאה­ציאַ צו דעם צװאנג וואָס אַנגעלייגט זײַנען דורך די היגער־גראַפּס, אַ טעמע וואָס די פֿאָרשונג אַ״כ די בציונים צװישן אידן און ניט־אידן האָט אַ זאך דאָקומענטירט זינט מיכ דער עלטקײַט [Feldman, 1993].

די שטערקע פון דער באנק Fould האָט געגעבן צו Achille דעם מאַטעריאַלן גרונט און דעם סוכן־שנור־נעץ וואָס זאָל האָבן געפוטערט זײַן עפֿנטלעך־קאַרירע. די פינאַנץ איז געווען, פֿאַר דער דור, דער שפּרינגברעט צום שטאַט.

Akhil Marcus Fould, געבוירן אין Paris אין 1800 און געשטארבן בײם שלוס Laloubère (נעבן Tarbes) אין 1867, איז די צענטראלע פיגור פון דער שושלת. בנק־מאן וואס איז געווארן שטאטסמאן, האט ער געווען, לויט די מערקע פון דער Fondation Napoléon, איינער פון די נעענסטע און די טרייסטע פיננאנציעלע־קאָלאבארטערס פון Louis-Napoléon Bonaparte, פאר און נאך דעם קופ־שטאט פון 1851 [napoleon.org].

אלס דעפוטירטער פון דעם Hautes-Pyrénées אונטער דער Monarchie de Juillet זיך פארמאכט צו דעם פרינץ־פרעזידענט, האט Akhil Fould זיך פרי צוגעשלאסן. ער האט געהאלטן דעם פאָרטפעלי פון די Finances מערערע מאלן: דער ערשטע מאל אום דער דרייען פון 1849-1852, בעת די Deuxième République און די בגדרונג פון דעם אימפעריאלן רעזשים, און ווידער פון 1861 ביז 1867 אונטער דעם Second Empire. אין דער צווישן־צײט איז ער געווען מיניסטער פון שטאט און פון דער Maison de l'Empereur, א שטעלע פון פערטרוי וואס האט אים געמאכט צו איינער פון די האוּפט־מעכנישמען פון דער נאפּאלעאנישער מאכט.

די צוריק־קער פון Akhil Fould צום מיניסטעריום פון די Finances אין 1861 איז פארגעגאנגן פון אַ בערימטער עפּיזאָד: אַ בריוו־מעמואַר געריכט צו Napoléon III, אין וועלכער ער האט געפעכטן פאר דער בלאנס פון דעם בודזשעט, דער לימיטאציע פון די אויסערגעווענליכע אויסגאבן און אַ גרעסער פארלאמענטארישער קאָנטראל פון דעם בודזשעט. דער דאָקומענט, געמאכט אפן, האט האָלפן צו איבערדרייען די פיננאנציעלע־פּאָליטיק פון דעם אימפּעריום צו מער סטריקטנקײט און האט געגעבן Fould זײן צוריק־קער צו דער מאכט. זײן פירונג איז צייכנט געווען דורך דער זארגונג פאר דער בודזשעטlisher אָרדנונג, אין אַ רעזשים וואס איז געווען בעמדל צו גרויסע אויסגאבן פון שטאטמאכונג און ינפראַסטרוקטור.

Akhil Fould איז אויך געווען אַ מעצענאס און אַ בעשיצער פון די קינסטן, זיצנדיק אין דעם האַרץ פון דער אָפיציעלער לעבן פון דעם Second Empire. זײן קאַריערע פאַרקערפערט די אַפּאָגיי פון דער פּאָליטישער אינטעגראַציע פון אַ יידישער שושלת אין די France פון דעם XIXע יאָרהונדערט — טראָץ דעם, אויף דעם רעליגיעזן טער, איז Akhil זיך אַװעקגעשטעלט פון דעם יידישטום, עטליכע מיטגלידער פון זײנער צוויג האָבן אָנגענומען דעם פּראָטעסטאַנטיזם, אַ צײכן פון די אידענטיטעטס־אומבילדונגן וואס די עמאנציפּאַציע האָט געמעגליכט.

דער דויערהאַפטסטער ביטראַג פון דער דור פון Achille Fould צו דער עקאָנאָמישער היסטאָריע לייגט זיך אין דער גרונדונג, אין 1852, פון דער Société générale du Crédit mobilier. דיזע אַנשטאַלט איז אָפּצוקערן האָװּטזעכלעך דורך די ברידער Émile און Isaac Pereire — זיי אַלײן שטאַמדיק פון אַ סעפֿאַרדישער יידישער משפּחה פון Bordeaux און אַלטע תלמידים פון סן־סימאָניזם — און האָט גענוצן פון דעם פאַרלוירלעך סיוע פון דער משפּחה Fould, קיידל Benoît Fould איז געװען איינער פון די סאָ־גרינדער און אַדמיניסטראַטאָרן, װאָס Achille אָבער, אין דער רעגירונג, האָט געפֿערדערט דער ארטיקולאַציע.

דער Crédit mobilier האָט אַרײַנגעפֿירט אַ רעװאָלוציאָנער בנק־מאָדעל: דער אַקציע־בנק פון געשעפטן, קפּל צו מאַכן שטיל צו דער עפנטלעך שפּארגעלט כדי צו באַפֿיננצן אין גרויסן מאַס אינדוסטריעלע אונטערנעמונגען, באַן־קאָמפּאניעס, שטאָטפּלאַנונג־אַרבעטן און קרעדיטן. עס האָט דערלויסט זיך פון דעם בילדיק לאָגיק פון דער הויכער טראַדיציאָנעלער בנקסנוסח פון Rothschild, דורך אַרײַנטראָג אַ בערימטע קונקורענץ צװיי דער קאָנצעפציעס פון דער פינאַנציעלן קאַפּיטאַליזם. דער Crédit mobilier איז געװן אַזוי איינער פון די גרויסע כלים פון דער מודערנער ווערטונג פון דער צװייטער אימפּעריע, בעפֿור זיין יתירה ענגיזשמנטס האָבן עס אַרײַנגעפֿירט צו אַ קריזע און צו זײַן ליקװידאַציע אין 1867.

דיזע שכל פֿאַר־אַלומינירט די פּיאָנער־ראָל פון דער פריפּרספּעקטיװן יידישן משפּחות — Fould, Pereire — אין דער ערווינדונג פון דער מאָדערנער פינאַנץ. ווייט פון צו שטעלן אַ „קאָנספּיראַציע" ווי עס האָט באַהאַפטעט די אַנטיסעמיטיש פּאָלעמיק פון דער יאָרהונדערט, עס איז געװן אַן אונטערנעמער־אַדאַפּטאַציע צו די דארפֿן פון אַן עקאָנאָמיע אין גאַנצער ינדוסטריאַליזאַציע, באַשטאָשן דורך מענער וואָס דער ציװיק אָפּנונג האָט דער־מעגלעכטוויך אַוטאָריזאַציע צו אָפּטראָגן אַלע פֿעלער פון דער נאַציאָנאַלער אַקטיװיטעט. דער היסטאָרישער בליק רופט אַרויס צו מאַכן קאַמיק אונטערשיד צװיי שטאַבעלן אַ ווידער־ווײַטער טרעטונג — אַן קריטיזע דעמאַנד וואָס די יידישע אינטעלעקטועלע טראַדיציע זיך אַלײן האָט געשטעלט אין דער צענטער פון זיין הנח צום װיסן [Askénazi, 1999].

אַן די פֿאָלגענדע דורות, האָט זיך די פֿאַמיליע Fould צעווײגט און פֿאַרבונדן מיט אנדערע גרויסע הײזער, פֿאַרלעגערט איר פּרעזענץ אין דער באַנק, פּאָליטיק, מיליטאַר און קונסט. Gustave Fould, סון פון Achille, איז געווען אַ מענטש פון בריוו און פיגור פון דער פּאָריזער וועלט; אנדערע צװײגן האָבן געגעבן אָפיצירן, אינדוסטריאַלן און מונדאַן פּערזענליכקײטן. די פֿאַמיליע איז געבליבן פּרעזענט אין דער הויך סאָציעטעט פֿרانקרײך ביז דעם XX יאָרהונדערט.

אײנער פון די מערקווארדיקסטע עסטלען איז דער פון די Fould-Springer, געבוירן פֿון דער האַדברוג מיט דער פֿאַמיליע Springer, פֿון אָס־אונגארישער העררוך און אויך אַרױסגעקומן פֿון דער גרויסער יידישער באַנק פֿון מיטלאָירופּעיש. דעם צווײג האָט זיך אַרױסגעצײכנט דורך פּראַכטפֿולע רעזידענצן און דורך אַ הערלעך ראָל אין מעצענאַטשאַפט און קולטור לעבן. דורך די שפּיל פֿון האַדברוגן, האָט זיך די אַפּנעמנישט פֿון Fould-Springer צוגעשטעלט צו דער אייראָפּעישער אַריסטאָקראַציע: אַזוי, Liliane Fould-Springer האָט אויסגעחתן דעם באַראָן Élie de Rothschild, בשעת איר שװעסטער, דורך אַן אנדער חתונה, איז אַרײנגעקומן אין די שושלת פֿון Beaumont-Berghersh. די היוודים האָבן צעזיגלט די טיילווײזע פיוזיע פֿון דער הויך יידישער באַנק מיט דער קאָנטינענטאַלער אַדל.

דאָ, די מאַמלעקל פַּמיליע און די פּיצה דער אַרכיוו אַנטווארטן זיך: די טראַדיציע פֿון אַ שושלת „אװַך מארש" פֿון דער קאָמוניטעט Metz צו די קאָסמאָפּאָליטן סאָלאָנס פֿון אייראָפּע וועט זיך באַװײזן אין די רעגיסטער פֿון צ"מ־שטאַטוס, חתונה קאָנטראַקטן און גענעאָלאָגיעס. אַבער, דעם שפּעקטאַקולערן זוקצעס האָט זיך אויך באַגלײטט מיט אַ סטודיומווײז אַוועקציען פֿון אַ טײל פֿון דער פֿאַמיליע קעגן דער רעליגיעזער פּראַקטיקע יידיש, עטלעכע צװײגן האָבן פֿארשלונגן דעם פּראָטעסטאַנטיזם אָדער קאַטאָליציזם. דער גורל פֿון Fould אילוסטריץ אַזוי די דיאַלעקטיק פֿון אַ אינטעגראַציע: די אמאַנציפּאַציע, שׁורש פֿון פֿולפילמענט, קען אויך זײן געווען ערלעבט ווי אַן אָפלייזונג פֿון דער אָריגינאַלער אידענטיטעט — שׁפּאַנונג וואָס די יידישער מאָדערן געדאַנק האָט קיין מאָל אָפגעהערט צו פֿארזוכן [Hayoun, 2023].

די זיכטבארקײט אלײן פון די Fould עקספאָנירט זיי צו אַטאַקעס פון דעם פּאָליטיש אַנטיסעמיטיזם פון דעם XIX יאָרהונדערט. מיניסטער יידיש — אָדער פון יידישער הערקונפט — פון אַ קיסער, Achille Fould איז געווען דער וויידערקערנדיקער ציל פון די פּאַמפּלעטן, פון לינקס אַרום ווי פון רעכטס, וואָס האָבן געמאַכט אַז זיין דמות דער אַרכעטיפּ פון דעם „יידישן באַנקירן ביים מאַכט". דער דיסקורס, וואָס האָט פארבונדן אַנרעכטמעסיק די פּיננאַנס, דעם יודיזם און אַ אַנגענומענער הערשאפט אויף דעם שטאַט, האָט עם אַ לאַנגע נאַכעקסיסטענץ און האָט פארזוטן די קאַמפּאניעס פון דעם סוף פון דעם יאָרהונדערט. די ווערק פון דער היסטאָריע פון אַנטיסעמיטיזם ווײַזן אַז דער פּאַראַדאָקס — די סטיגמאַטיזאַציע פון דמויות וואָס האָבן געווען אַלץ אַ זאַך ינטעגרירט און אָפט ווײַט וועג פון דעם רעליגיעז פּראַקטיס — דורכגײט דעם גאַנצן XIX יאָרהונדערט פראַנצויזיש, אַזוי אַרײַן אין אַ פּראַ קוראַנטן פון דער לינקער [Zakhor Online, לויט M. Dreyfus].

די נאַכעקסיסטענץ פון די Fould איז דאָפּעלט. אויף דעם בילד פון דער נאַציאָנאַלער היסטאָריע, זיי בלײַבן פארבונדן צו דער דערפינדונג פון דער מאָדערנער פּיננאַנס און צו דער עקאָנאָמישער מאָדערניזאַציע פון דעם Second Empire. אויף דעם בילד פון דער יידישער היסטאָריע, זיי פאָרשטעלן אַ שול־פאַל פון דער עמאַנציפּאַציע און פון אירע אַמביוואַלענצן: גלאָנצנדיקע אַלפֿקום, הויפט־ביישטייער צו דער נאַציע, אָבער אַזוי אַ גראַדואַל פאָרמעקן פון דעם דוקות־שיוּך. די פּשפּן־מן משפּחה, דורכגיבן דורך די נאָכקומלינג און דורך די אַרכיוו, האָלט די שפּור פון דער דוקות משפּחה מעסין וואָס דער גלאָנץ פון דער געזעלשאַפט האָט טיילוויז אָפגעדעקט.

אַרויסטאָן דער היסטאָריע איז סיים פּרובירן די אַרבעט פון zakhor, פון קריטישער מן, וואָס רופט צוריק בײדע דעם פּערגעסן און דעם ליגנד. ווי Yerushalmi האָט אָנגעבארקן, די יידישע זכרון טאָן זיך ניט פארוויקלן מיט דער היסטאָריאָגראַפּיע, אָבער בײדע באַגימן זיך איינער מיטן אַנדערן אין דער אַנשטרענגונג פון דער דורכגעבן [Yerushalmi, 1984]. דער נאָמען פון Fould, גראָביטק אין די פּאַרלאַמענטארישע דעבאַטן, די באַנקישע באַלאַנסן און די שטיינער פון דעם Père-Lachaise, האָלט אָן צו טראָגן עדות פון אַ דעצידיוו מאָמענט פון דער היסטאָריע פון דעם Juifs פון France.

פון דער יהודישער קהילה אין Metz בּיז צו די סלאָנים פון אייראָפּעישער אריסטאָקראַטיע, די שושלת Fould דורכוואַנדערט אין אַ פּאָר דורות דעם גאַנצן ספּעקטרום פון דער יהודישער ערפאָרונג אין צאָנקרייך נאָך דער עמאַנציפּאַציע. Beer Léon Fould האָט דעם פינאַנציעלן אונטערגרונט געשטעלט; Benoît און Achille Fould האָבן דעם נאָמען געטראָגן צום שטערן פון בּאַנקירונג און סטאַט, ווײַלעך אַן אָנפּירער פון Credit mobilier, דער אנדער אין דעם מינిסטעריום פֿון פינאַנצן פון Napoléon III; די Fould-Springer סוף־סוף האָבן זי דורכגעפֿירט די קאָסמאָפּאָליטישע דימענציע דורך די גרויסע אַליאַנסן.

די שיטה, בײַשפּיל פֿון די לויבungen און שפּאַנונגען פון דער עמאַנציפּאַציע, לאָזט זיך לייענן ווי אַ קאָנדענס פון געשיכטע: פון צאָנקרייך פון דעם XIX יאָרהונדערט אין דער וועג פון ינדוסטריאַליזאַציע, פון דער יידן וואס זײַנען געווארן פולשטענדיגע בֿירגער, און שלוסendlich פון די אידענטיטעט־אומגעשטאַלטונגען וואס האָט דער ינטעגראַציע אומגעבראַכט. זי אַלוסטרירט די אַרײַנוויקלונג פון משפחה־מעמערי און ארכיווישער דאָקומענטאַציע, פון דעם דיאַלאָג אַ নিউנציִרטער אמת אָפּצובּילדן, באַפרייט ווײטן אַפּאָלאָגיע און ווײטן מלשינה. דאָס גורל פון די Fould גידענקט אַז די געשיכטע פון אַ משפחה קאָן אויך זײַן יענע פון אַ פֿאָלק, און אַז די טרײַ צו אנהיים און די אַספּיראַציע צו דער אוניווערסאַל האָבן נישט אופּגעהערט, ביים דער ארבער פון דער עמאַנציפּאַציע, זיך צוּ אנטווָרטן און שכל זי זיך צו מידרעדן.