משפּחה Fasulo

דער ערשטער און דער סיכערster אָל־אמת וועגן דער פאַמיליע Fasulo איז דער קאַטאַלאָג פון Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, פֿאַרגעבן אין Florence אין 1925. דאָס ווערק נומט מעטאָדיש צו אַלע פּאַטראָנימן וואָס זייַנען געטראָגן געװאָרן דורך יידישע פֿאַמיליעס אין דער האַלבינזל, דערמיט מאַכנדיק אַן אומאַנטװאַנדלבאַר ווערקציוג פֿאַר דיער פאַמיליע־שװורשער און היסטאָריקער. דאָס איינשרײַבן פון דעם נאָמן Fasulo אין דעם לעקסיקאָן שטעלט פֿעסט, אין אַ דאָקומענטישער וועג, אַז עס איז אַ יידיש־איטאַליענישער פּאַטראָנים וואָס איז באַװײַזט געװאָרן אין אינgazette דעם אָנהייב פון דעם 20סטן יאָרהונדערט, דערן נוץ אַקאָרדינג צו אַלע ווירקליכקײט אַ שטיקל צום פֿריערן צײַטן [Schaerf, 1925].

דיער יידיש־איטאַליענישע אָנאָמאַסטיק איז אונטערװאָרפֿן צו פֿאַרשידנע לאָגיקן וואָס די פֿאָרשונג האַט גראַדװום קלער געמאַכט. די פּאַטראָנימן פון די יידן אין Italy צעשפּרײַטן זיך אין גרויסע קאַטעגאָריעס: נעמן געטוויעצט פון טאָפּאָנימן (פּלעצער פון הערקונפט), פּאַטראָנימיש נעמן אין דעם שטרעגן סינס (דעריװירט פון אַ פֿאָראלטער־נאָמן), מעטייר־נעמן, העברעִיש­טראַנسליטערירטע נעמן, און עס שלוסندיק אַ באַזונדער קאַטעגאָריע פון נעמן דערױס אַ זאַמלער־קאָמונער איטאַליעניש — חיות־סוג, פּלאַנצן, זאַכן, עסן. דיזע לעצטע קאַטעגאָריע שפּיגלט זיך אָפט דעם נוץ פון הױסדיקע אָדער פּראָפֿעסיאָנאַלע שלײַטנעמן וואָס האָבן זיך פֿעסטיקט צו פֿאַמיליע־נעמן.

דער נאָמן Fasulo שטעלט זיך זייער מייסט אָן אָן דיזע לעצטע לאָגיק: ער רופט אָן דעם איטאַליעניש וואָרט fagiolo / fasulo (« פֿוליק », « ווײַטן »), אין אַ דיאַלעקטישער דרום־איטאַליעניש פאָרם קיי די קאָנסאָנאַנט־גרופּ האַט זיך פֿאָרווײַכט. אין Neapolitan און דיער רעדנשאַפטן פון דער דרום־איטאַליע, fasule / fasulo דעזיגנירט שייוואדטיק דעם פֿוליק. אַזאַ לעקסיקאַלע הערקונפט איז קאָהערענט מיטן פֿער־דאָקומענטירטן פּעִידעמאָן, פֿאַר דעם יידישן אין איטאַליע, פון הױסדיקן אָדער פּראָפֿעסיאָנאַלן שלײַטנעמן וואָס זיינען פֿעסטיקט אין פּאַטראָנימן [Bonfil, 1994]. מיר קומען צוריק צו דער משמעות פון דעם דערמוטן אין דעם נעקסטן קאַפּיטל, מפני שימנו אָיסדערנעמן וואָס רעלעװאַנט צו דער פֿילאָלאָגישער געװיסהײט און וואָס בלײַבט קאָנדזשעקטשוראַל.

עס איז בעד דעם אױסצואָן דאָ אַ מעטאָדאָלאָגישע גרענעץ: Schaerf טראָגט עין דעם נאָמן, אָבער ער באַנדט אים ניט סיסטעמאַטיש צו אַ לאָקאַליטעט אָדער אַ טימפּעראַל מאָמענט. דער היסטאָריקער מוז זיך שיטן פון אָלע קינסטלערישע רעקאָנסטרוקציאָנס פון אַן « דינאַסטיע Fasulo » קאָנטינואָוס, און זיך בעניגן מיטן בעס־קוויען אַז וואָס די קוויל אָפֿ­האלט: די עקזיסטענץ, בעווייזן, פון אַ יידיש־איטאַליעניש פּאַטראָנים.

די אינטערפּרעטאַציע פֿון דעם נאָמען Fasulo שטעלט אין שפּיל די צוזאַמענטרעפֿן צווישן פילאָלאָגיע, משפּחה־מעמוריע און אַרכיוו. עטלעכע שטיגן קענען אַװאָנסירט ווערן, וואָס מען זאָל זיי פּרעזענטירן ווי הײפּאָטעזן יון גראַדןװײַז דוקא ווי גיװיסהײטן.

די ערשטע הײפּאָטעזע, שױן שקיצירט, איז יענע פֿון זודליכן לעקסיקאַלן אָריגין: fasulo ווי דיאַלעקטאַלע פֿאָרעם פֿון דער בעבינקע. דעם שטיג איז פילאָלאָגיש אַמאָסט עקאָנאָמיש. פּאַטראָנימן געצויגן פֿון נעמנים פֿון הילציגשטן און גיטער זענען נישט סלטן אין איטאַליענישן געביט, יידיש ווי נישט־יידיש, און האָבן געקענט דעזיגנירן אַ קולטיװאַטאָר, אַ מאַרשאַנדער פֿון טרוקענע גרינער אָדער פּוצן פֿון אַ נעקנאָמע. אין דער יידישער יטאַליענישער וועלט, ווו די לינגװיסטישע אינטעגראַציע צום פֿעלקסשפּראַך איז געװען אַלט און טיף, האָט זיך די אַדאָפּציע פֿון סעכל סוך סורנעמס אײַנגעשריבן אין אַ לאַנגע באַקאַנטשאַפֿט מיט דער שפּראַך פֿון לאַנד [Bonfil, 1994].

אַ צװײטע הײפּאָטעזע, מער פֿאָרזיכטיק, פּלאָנט אַז די פֿאָרעם Fasulo קען אויך עקזיסטירן צװישן נישט־יידישן משפּחות פֿון זודליכן יטאַליע, און אַז אַ זעלביקער פּאַטראָנים האָט געקענט זיך פֿאָרמירן אומאָפּהענגיק אין פֿאַרשידענע מילעאָס. די אָנװערנ פֿון אַ נאָמען אין דער רעפּערטואַר פֿון Schaerf מיינט אַז ער איז געװען דערטראָגן פֿון יידן, אָבער טראָגט מיט זיך נישט אַז ער איז געװען אַליינלעך יידיש. דעס פֿאָרזיכט איז עינטל: אַ דיאַלעקטאַלער געמײנער פּאַטראָנים קען זײַן געטיילט, און בלויז קאָמיוניטאַרע דאָקומענטאַציע — שנאָרערס פֿון בריתמילן, באַװאַנדלונג־קאָנטראַקטן, גרײַבשטענער — וואָלט, אויב עס ווער, דערלויבט, צו פֿאַרבינדן אַ פֿרעצײז שטעמער צו אַן אָפּגעװיזן יידישער קהל.

אַ דריטע שטיג, אויך אַלץ שפּעקולאַטיװער, וואָלט פֿרעגט זיך די מעגלעכקײט פֿון אַ טראַנסליטעראַציע אָדער אַ דיסטאָרציע פֿון אַן העברײַש־נאָמען אָדער פֿון אַן טאָפּאָנים. דעם וועג בלײבט, אין דער טעם פֿון די צוגענגליכע קוואָלן, סך־הכל קאָנדזשעקטוראַל, און מיר וואָלן זיך האָטן פֿון צו פּאַרהלטן איבער אַ גיװיסהײט אָ אַ סאַך. ווי די טראַדיציע פֿון קריטיקעל־טראַדיציע פֿון יידישער היסטאָריאָגראַפיע פּאָמעמנט, בעסער אַ לאָקן־שטעל ווי אַ גענעאָלאָגיע פון זעלבער־ערפֿינדונג [Yerushalmi, 1984]. דער עפּיסטעמאָלאָגיסטער סטאַטוס פֿון דעם קאַפּיטל איז ביי־כללי עקספּליציטלי יענער פֿון רעדאַקציאָנאַלן קאָנדזשעקטור.

קוואַם געבן דיק דעם נאָמן Fasulo דיקע, דארף מען עס צוריקשטעלן אין דער לאַנגער שנור פון יידישער אָנווייַזנדקייט אין איטאַליע, איינער פון דע עלטסטע און קעסידערדיקע אין דער מערבליכער וועלט. יידן האָבן געלעבט אין Rome שוין אין דער צייט פון דער רעפּובליקע און מלוכה, און דער דרום־איטאַליע — דער Campania, די Pouilles, די Calabre, דער Sicilia — האָט באַלדנד דעם גאַנצן מיטלאַלטער געהערביג געהאַט פלערדיקע קהלות, מערקאַז פון טאַלמודישע לאָרנדיק און ליטורגישער שירה. די דיאַלעקטאלע פאָרם פון דעם פאַמיליענאָמן Fasulo פונקט גיין דערגאַנץ צו דעם סودער־גגנד.

דער אָנווייַזנדקייט האָט אונטערגעגאַנגן אַ טרויעריקן דרײ. נאָך דער אַרײַנשטעלונג פון דאָס קיניגרײַך Naples אין דער קרוין פון Spanien, האָבן די דעקרעטן פון פלוכט אַנגעגריפן די יידן פון סודער־איטאַליע און Sicilia אַ טורן פון דער XVth און XVIth יארהונדערטער. אַ סך האָבן זיך באַהאלטן אין דער צענטראל־ און נאָרד־שטאַטן — די פאָפּאָלישע שטאַטן, הרצגטימער פון צענטראל־איטאַליע, דער רעפּובליק פון Venesia — אָדער האָבן גענומען דעם וועג צו דער Ottoman מלוכה און נאָרד־אַפריקע. דער פאָרשפּרײדונג ערקלערט שום טייל דער שװערקייט צו פאָלגן די קעסידערקייט פון אַ סודער־פאַמיליענאָמן: די משפּחות האָבן צוואַקס געמאַכט, מאנכמאל פון שפּראַך־נוץ, מאנכמאל פון נאָמן.

דער Renaissance איטאַליע האָט מער־אַ־קוואַל דעם יידן געגעבן פלעצער פון אינטעלעקטואלער און עקאָנאָמישער לעבן, ווי דאָס האָט אַרויסגעװיזן Robert Bonfil: די יידישע קהלות האָבן דארטן אַנטװיקלט אינסטיטוציעס, טאַלמודישע אַקאַדעמיעס, אַ רײַכע מאנוסקריפט־ און געדרוקטע פּראָדוקציע, בשעת זיי האָבן זיך אָנגעפּאַסט מיט דער גראָסער אַנצוואַקס פון דער Counter-Reformation און דער אופשטעלונג פון געטאָס [Bonfil, 1994]. דאָס איז אין דעם אוניווערסום ווו משפּחות ווי יענע וואס דער נאָמן Fasulo מאַטיר קענען האָבן אַנטיילגענומען אין דע אַקטיװיטעטן וואס איז כּוישיק איטאַליענער יידנטום: האַנדל, מלווה, לעצנדיק, קאָפּירונג און פּאַראַנצונג פון מאַנוסקריפטן, לערנונג.

דער קונסט פון דער יברית מאַנוסקריפט אַדנוקלעד אין איטאַליע, באַשטודירט דורך Giulia Tamani, טוען שׂورה־ענוג אַז דער קולטור־שטאַטוס פון די קהלות, וואס האָבן פּראָדוצירט ליטורגישע און געלערנטע קאָדיקס פון גראָס שיינקייט [Tamani, 2010]. אָן אַרײַנצוהאַנגן דער משפּחה Fasulo צו אַ דקדוקדיקער וואָרקשאָפ, קען מען ציגן אַז יעדער יידישער איטאַליענער פאַמיליענאָמן פון דער צייט איז ריידן אין אַ ציװיליזאציע פון בוך און געשריבענער איבערפירונג רימאַרקאַבלי לעבנדיק.

די געשיכטע פון איטאַליענישע יידישע משפחות עדט זיך נישט אויף די גרענيצן פון די האַלbinsel. אָנהייבנדיק פון שפּעט דעם XVI יאָרהונדערט, די פריי־שטאָט Livourne, וואָס איז געווען אָפן דורך די Livornine פון Medici, איז געווארן די גרויסע קראָסװײ פון די „יידישע נאַציע פון פּאָרטוגאָל" און, מער בארייט, אַ מאָס פון אַטראַקציע פֿאַר יידן פון גאַנצער מיטלנדישער. Lionel Lévy האָט זיך פײן אָפנאָסטן דעם קאָסמאָפּאָליטן אוניווערס וואָס פֿאַרביندט Livourne מיט Amsterdam, מיט Tunis און מיט די האַפֿנס פון צפון־אַפֿריקאַ [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

עס איז פּלאָזיבל — אָן אַז מען קען עס בעשּׁום משפטען אויף די משפחה Fasulo אין באַזונדער — אַז טרייגער פון יידישע איטאַליענישע שלום־שמות האָבן זיך באַדינט דעם קאָמערציאַלן און מיגראַציע־שטיקער. Livourne האָט געפונקציאָנירט ווי אַ דרייציק־פּלאַץ אַדער זיך קרייצן סעפֿאַרדיש, italkim (יידן פון איטאַליענישן ריטואַל) און קויפמנים פון אַלע הערקומטן. די יידישע משפחות פון איטאַליע האָבן זיך אַזוי צעצייגט צו די דרום־ברעגן פון די מיטלנדישער, אָנטייטיקנדיק אַ דויערנדיק באַנדן מיט די קהלות פון מאַגריב.

עס איז אין דעם קאָנטעקסט אַז מען קען רעדן ווגן די גרויסע יידישע קהלות פון צפון־אַפֿריקאַ, וועלן די געשיכטע איז דאָקומענטירט געווארן דורך עטליכע ווערקן פון דעם קאָרפּוס פון עטאַלאָן: די קהילה פון Tlemcen, גושטודירט דורך Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], אָדער נאָך די קהלות פון Orania ווי Sidi Bel Abbès, וועלן די ראַבּינישע אַרכיוואַו זײנען פּרעזערוואַד [אַרכיוואַו־ראַבּיניש פון Sidi Bel Abbès]. די קהלות האָבן אָנגענומען איבער די יאָרהונדערטן איטאַליענישע צוברענגנס, livornese צוגעבן, וואָס האָבן באַשטייערט צו אירן רעליגיעזער און עקאָנאָמישער לעבן.

מיר שטייען אַנטפֿיסט צו בלייבן דאָ אין דעם רעגיסטער פון דעם פּראָביירן: קיין קוואַל נישט קאָנסולטאַד דאָקומענטירט נישט עקספּליציטלי אַ בראַנך פון Fasulo אין צפון־אַפֿריקאַ. אָבער די געשיכטע פון די דיאַספּאָראַס מיטלנדישער מחבזקות די נאַטירליכער קיידער אַדער אַ יידישער איטאַליענישער דרום־שלום־שם האָט געמוזט קענען לעמדים, און עס וואָלט געווען אומקאָמפּלעט עס צו אַלױס־לאַזן. די טראַיעקטאָריע פון די נעמנס פאַלגט אַז פון די מנטס, און דער מנט פון יידן פון איטאַליע איז געווען, דורך נייטיקייט אַזוי אויך דורך קאָמערציאַלן בוררופן, פּראָפֿונדלי מיטלנדישער [Lévy, 1999].

ייבער דער אַרכיוו, אַ פאַמיליע־נאָמן איז טראָגער פון אַ מעמוריע. אין דער יידישער טראַדיציע, דער נאָמן איז קיינמאָל נישט אַ פּשוט אַדמיניסטראַטיווער צייכן: ער שרייבט דעם איינציקן אין אַ שושלת, באַנדט אים צו זיינע עלטערן און פארבינדט אים צום זיינע קינדער. די איבערטראָגונג פון דעם נאָמן האָט אַנטייל אין דעם הלל־בלעטל געבאָט פון zakhor — „געדענק דיך" — וואָס שטרוקטורירט די יידישע איינהייט דורך די דורות [Yerushalmi, 1984].

די יידישע דענקווייז האָט לאַנג געמעדיטירט אויף דער קשר צווישן נאָמן, מעמוריע און איינהייט. Léon Askénazi (Manitou) האָט אונטערשטריכן ווי אַ טרייאוט צו דער טראַדיציע מען פילט אין די באַוווּסטזיין פון אַ געשיכטלעכער קאָנטינואיטעט וואָס איז אָנגענומען, ווו יעדער דור באַקומט און איבערשיקט [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, פון זיין זייט, האָט ווייזן ווי די יידישע איינהייט בנוי זיך אין אַ פרוכטבאָרער שפּאַנונג צווישן דער אַרבה פון דער פּרשייט און דער טראַנדן וואָס שטיכט צו דער צוקונפט [Abécassis, 1987]. אַ נאָמן ווי Fasulo, קדוש־אפילו אונדערבליבן אונ דיאלעקטאָל, איז דעמאָך אומ מאָליד זיך ווי דער קלַי פון דער דינאַמיק: ער זאָגט די איטאַליענישע וורצלונג פון אַ יידישער משפּחה און, דורכדעם, די קעפּאַציטעט פון דער יידישקײט צו וערן אַדורך לאָקאָל אָן צו האלטן צו זיך אַלײן.

די מיטלאַלטערלעכע און מאָדערנע יידישע פילאָסאָפיע, וואָס Colette Sirat [Sirat, 1983] און Maurice-Ruben Hayoun [Hayoun, 2023] האָבן אונטערגעזוכט די אַנטװיקלונגען, האָט שטענדיק געמעדיטירט אויף דער אַרטיקולאַציע צווישן דעם פּאַרטיקולאַרן און דעם אוניווערסאָלן, צווישן דער שמיקות צו אַ קאָנקרעטער קהילה און דער עפנונג צום דענקן. Isaiah Berlin, מעדיטירנדיק אויף די מאָדערנע יידישע באַדינגוּנג, האָט אָנאַליזירט די שווערע גלייכונג צווישן שייכות און עמאַנציפאַציע וואָס האָט בעשמו־שם די יידן פון אייראָפּע אין דער עצמונג־צײט [Berlin, 1973] — גלייכונג וואָס האָבן געמוזט זיך שטעלן צו, ווי אַזוי פילע אנדערע, די יידישע משפּחות פון איטאַליע בשעת דער עמאַנציפּאַציע און דער נאַציאָנאָלער איינהייט.

פֿאַר די משפּחה Fasulo, וואָס די דעטאַלן פון די יחידו־ייים גיוועלן לאַרגעטלי אַנטלאָפן אונזערע קוואָלן, דער דימענזיע פון מעמוריע שטיך מער־זיכער צו זיין דער גרעסטער אַרבה: ניט אַ כרוניק פון פּרעציז אירועים, נאָר די אַרטיקולאַציע אין דער לאַנג־טרייאוט פון אַ פֿעלק צו זיין מעמוריע. דער נאָמן בלייבט לעבן, און מיטן אים די שפּור פון אַן אנװעזנדיק.

די ערליכקייט פון דעם היסטאָריקער פארלאנגט צו פארמידן אַ קאפיטל צו די גרענצן אַליין פון דער חקירה. דער פאַמיליע־נאָמען Fasulo איז באַשטעטיקט דורך אַ אָטאָריטעטיוו קוואל — דעם רעפערטואַר פון Schaerf [Schaerf, 1925] —, אָבער די צוגעבעטנע חיפושים געמאכט פֿאַר דעם גרױס בוך האָבן נישט געלאָזט צו אַרויסגראָבן דירעקטע דאָקומענטאַציע וועגן די מיטגלידער פון דער פאַמיליע: ניט נאָטאַריוס־אַקטן, ניט קהל־רעגיסטער, ניט קברים־שריפטן נאָמנווײַז אידענטיפיצירט. דער סך־הכל פון אַזאַ ראַריטעט האט גארנישטס אַוסנאַמעדיקס פֿאַר אַ יידישע פאַמיליע פון דרום־איטאַליע, דערן אָריגין־געביט איז פֿרי געווען אָנגעשטראַפן דורך אַ אָנגײַסט און דיספּערסיע.

עטלעכע חיפושים־סטיקל קענען אין דער צוקונפט אָנרייכערן דעם עלמנט. די הנאָבארוטשונג פון די איטאַליע קהלות־אַרכיוז — רעגיסטער פון בורדע־שׁװיגות, pinqasim (קהלות־בעכער), חתנות־קונטראַקטן — וואָלט געװען דער הטבים מדרך. די אָפֿצוג פון די Livorno פֿאָנדז, בעיּות דער ראָל פון דעם הפּוך־פּלאַץ פון דעם האַפֿן, טאָג אויך משים קעמער [Lévy, 1996]. שלום, די געברענגן־אַפּװערטיקונג פון די צפּון־אַפֿריקאַנער רביים־אַרכיוז, דאָרטן וווּ די איטאַליע בײַטרעג וואָלטן געװען עמעס, קען טיאָריש אָנטדעקן טרעגערס פון דעם נאָמען אין דער מידטערװאָלטער דיספּערסיע [רביים־אַרכיוז פון Sidi Bel Abbès].

אין דער שטענדיקער צושטאַנד, און קאָנפֿאָרם צום פּרינציפּ פון אַלץ מאָל נישט סובסטיטוויר דער אַריערונג צום מאַנגל, שטײט דער קאַפּיטל אונטער דעם מאַרק פון דער קאָנדזשעקטור: ער צייכנט אַ פּראָגראַם רעדער ווי נישט אַ ליװערונג פון רעזולטאַטן. די פּראָביטאַט פון דעם עםתסיקלאָפּעדיסט בעשטייט דוקא אָן דעם מיטונטערשיד צו מאַכן וואָס מען וײס, וואָס מען ברויט און וואָס מען יאָנאָך אַ שטוק ניט קען ווײסן.

דער נאָמן Fasulo איז צו אונز געקומען ווי אַ ערלהײַטער און צוריקהאַלטיק פֿראַגמענט פֿון דער גרויסער יידישער איטאַליענישער געשיכטע. באַשטײטיקט דורך דעם רעפּערטואַר פֿון Schaerf [Schaerf, 1925], פילאָלאָגיש אָנגעווארצלט אין דעם דיאַלעקטאַלן בױדן פֿון דער דרום־איטאַליע, ער עדות גיט פֿון דעם אָרדנטלעך קומץ־כּוח פֿונעם איטאַליענישן יידנטום אָנצונעמן געשטאַלט אין דער שפּראַך און דער ערד פֿונעם הלב־יבשת אָן קיין מאָל פֿארצוחן אַלטײנס גידענק.

עס פֿעלן דיקע דירעקטע דאָקומענטאַציע, האָט דער גרויסער בוך פּראָצעדירט דורך קאָנטעקסטואַליזאַציע: ער האָט פּלאַצירט דער פּאַמיליע Fasulo אין דעם האָריזאָנט פֿונעם יידישן קאָמוניטעטן פֿון דער דרום־איטאַליע, אין די וויבלונגען פֿון דער רעניסאַנס און די פּאָנעמערונגען [Bonfil, 1994], דעמאָלט אין די וועגן פֿונעם מיטלמערן דיאַספּאָרעס וואָס פֿארבינדן Livorno מיטן מאָגרעב [Lévy, 1999]. ער האָט לעצטן עמץ מעדיטירט אַלײַן דער באַדײַטוּנג פֿון אַ נאָמן ווי אַ וועקטאָר פֿון דערגײבונג און ברײַטשאַפט, אין דעם ליכטן פֿון דער יידישער מחשבה [Yerushalmi, 1984] [Askénazi, 1999].

וואָס בלײַבט, בײַם עק פֿון דעם מוסך? אַ זיכערלות — דער עקזיסטענץ פֿון אַ יידן־איטאַליענישן פּאַטראָנימ —, אַ פּינטל פֿון באַזונערן הײפּאָטעזן אַלײַן אונ צונוינעם, און אַ רוימיק פֿעלד פֿון פֿאָרשונג וואָס דערווײַלן אָפֿן. עס איז אַלטשיק דער גורל פֿון אָפט פֿון דער שמאָלט יידישן פּאַמיליעס: דורכצוגיין די געשיכטע אָן צו לאָזן גלאַנצנדיקע כּרוניקעס, אָבער דערגײַבן, פֿון דור צו דור, אַ נאָמן וואָס זאָגט דער אָנוויצלונג און די דערהאַלטונג. זיך באַשיסן פֿון דעם נאָמן, עס איז פֿאַרערן דער שטילער און שטענדיקער אַנווענדונג.