משפּחה Epstein (Ozharov)

איידער עס איז געוואָרן אַ דינאַסטישן נאָמען, איז Ozharów געווען אַ קהילה. אַ שטעטל אין דעם Opatów־קרייז, אין Kleine-Poyln, האָט עס צוגעהערט צו יענעם שטערנבילד פֿון שטעטלעך וווּ, פֿון דעם זעכצנטן ביזן צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, האָט זיך דאָס ייִדישע לעבן דיכט ארגאַנאיזירט אַרום דער שול, דעם בית-מדרש, און דעם מאַרק. ווי אין גאַנץ סאַדנע-פּוילן, האָט דער ייִדישער ישוב דאָרט אויסגעמאַכט אַ ניכטיקן טייל פֿון דער באַפֿעלקערונג, לעבנדיק פֿון האַנטוווערק, קלײן-האַנדל, און קרעמעריי. דאָזע שמאָלע פֿירנשאַפֿט, אָפֿט אָן קיין זיכערקייט, איז דאָך געווען דאָס מאַטעריעלע ערדרייך פֿאַר אַן אינטענסיוון פֿרומען לעבן: ביי דאָזע משפּחות איז דאָס וויירטשאַפֿטלעכע טון קיין מאָל ניט געווען קיין ציל בפֿני עצמו, נאָר דער טרעגער פֿון אַן עקזיסטענץ וואָס איז גאַנץ געווידמעט געווען דעם לערנען און תּפֿילה — אַ שטילן אויסדרוק פֿון יענעם וויערטנ־היעראַרכיע וואָס דער ייִדישע מסורת האָט שטענדיק געשטעלט אַלס יסוד פֿון דעם קלאַל-לעבן.

דער דרום-מיזרחיקער טייל פֿון פּוילן איז, אין דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט, געווען איינס פֿון די גרויסע מרכּזים פֿון חסידות. די הויפֿן פֿון Lublin, Kozienice, Radoszyce, Ostrowiec, און נאָך אַ סך אַנדערע, האָבן דאָרטן גע׳שײַנט, פֿלעכטנדיק אַ דיכטן נעץ פֿון רביס און תלמידים. אין דאָזן סביבה — יענע פֿון אַ פֿאָדערנדיקן חסידות, פֿון אַ התלהבות וואָס האָט ביז גלוט־הייס דערגרייכט, אָבער אויך פֿון אַ טיפֿן דאַגה צום מיטמענטשן — דאָרטן האָט זיך דאַרפֿן אָנהייבן שפּראָצן די ליניע פֿון Ozharov. די פּוילישע חסידישע מסורת האָט זיך אויסגעצייכנט מיטן גרויסן ווייט וואָס זי האָט צוגעמאָסטן צדקה און הכנסת-אורחים: דאָס הויז פֿון דעם צדיק איז געווען אַ ערט וווּ דער אָרעמאַן האָט געפֿונען אַן עפֿענעם טיש, וווּ דער פֿאַרטרויערטער איז אַהין געקומען זוכן עצה און נחמה. דאָזע מאַס פֿון דער זאָרג פֿאַרן אַנדערן, אומאָפּטרענלעך פֿון דעם ראַבינישן אָפֿיס, מאַכט אויס איינס פֿון די ביז הײַנט בשטענדיקסטע ירושות פֿון דער וועלט פֿון וועלכער די משפּחה Epstein איז אַרויסגעקומען.

די גרונדנדע מעלדונג שרײַבט דער אָפּשטאָם פון דער דינאַסטיע צו Yehuda Leib Epstein אָז Ozharov, פאָרגעשטעלט ווי תלמיד פון Yehoshoua de Ostrova. דער קשר האָט מען דארפן לייענען מיט סאָרגן, ווײַל ער שטעלט די שושלת אין אַ גנאדע גײַסטיקע שלשלת. Ostrova דײַטט וואַרשיינלעך אויף די האַסידיש־טראַדיציע פון Ostrowiec, דער גרונדער מיטן מיטן מיטן, Meïr Yehiel Halevi Halstock (דער Rebbe פון Ostrowiec, באַרימט פאַר זײַנע לאַנגע תעניות און זײַן נופלות געלערנטשאַפט בַּתלמוד), זך אַרומוגעטײַלט אויף דער געגנט. דער נאָמען «Yehoshoua de Ostrova» אָפּשטעלט אַ מיטן פון דער בעוועגונג, וואָס Yehuda Leib Epstein וואָלט האָבן געלערנט זײַן לערונג און, לאָמיר זאָגן כּלל־האַסידיש, די הנאה (שרטקנט אָדער אױספּדריקלעך) צו פירן אין מיטן דערנאָך טרייַ.

דער טאָן פון דער תלמיד וואָס ווערט מיטן זאָגט עפּעס ווײַכציק מעסענשאַפטלעך: דער צדיק שטעלט זיך נישט אַליין אַוועק; ער באקומט אַדרײַ צו געבן. די אָקאָנאָמיע פון דער הנאה — ווו די מַכחמת שטיץ אים טראַװ צו אַ מיטן אלא נישט אויף פערזענלעך אַמביציע — פאַרביינדט דער הױס פון Ozharov צו דער לאַנגן קייט פון הנוע, די shalshelet ha-kabbala וואָס, פון דור צו דור, גיט אַ בטוח אַז די לערונג וואָס מען האָט באקומן ביים סינַי ברעכט זיך נישט אַב. אַז די גרונדונג פון דער דינאַסטיע שטיץ אויף אַ קשר פון דיסციפּולשאַפט, נישט אויף אַ בלױסן דינאַסטיש־הערכערקלערונג, דעם באַווײַז אַז די גײַסטיקע מַכחמת אין דעם פּעלד, פאַרמעסן זיך צו דער דרײַ פון דער תלמודישן געלערנטשאַפט וואָס מען האָט באקומן און פון דער דורכגעמאַכטער פרומקײט. אין אַ פעלן פון ברײט־צוגעשטעלטע אַרכיוו, זײ אלע שטאָמען פון דער טראַדיציע; אָבער זיי האַרמאָנירן זיך מיטן היסטאָריש־געגרינדטן מוכלל פון האַסידישער סוקצעסיע.

דער זון פון דעם גרונדער, Moshe Yehiel Elimelech Epstein, נימט אַן צענטראַלע שטעל אין דער געשיכטע פון דער דינאַסטיע, ווייל דער איז דער וואָס האָט באקומען דער שרעקלעכער אַרבעט צו מאַכן אַז אַ פּוילישער לינאַזש זאָל איבערלעבן די גאַנצער תּבל־השמד פון זיין וועלט. זיין צוזאַמנגעשטעלטער נאָמן — Moshe Yehiel Elimelech — טראָגט אַליין די געדענקטניש פון פִּגוּרן וואָס זיין אַלט רעליגיע פֿון חסידות: Elimelech fun Lizhensk, איינער פון די גרויסע גרינדנדיקער לערער פון Galicia, מחבר פון No'am Elimelekh. דער ברירה פון אַזאָ קומנאַמען איז קיין מאָל ניט אַ זאַך פון אָיף וועלן: עס שרייבט דעם קינד אַרײַן אין אַ זשענעאַלאָגיע פון קדושה און לייגט אים אָן, שוין פון זיין גבורה, צו אַן אידעאַל פון אַפֿמאַן פון האַלטן.

די סוקצעסיע פון טאַטן צו זון אין חסידות איז ניט קיין פּשוטע זאַך פון בלוט. עס פארדערט אַז דער עירב האָט געוויזן זיין כּוח צו טראָגן דעם לאַסט: מהיריות אין Talmud און באקאַנעמען, קומוניקירן פּעולה צו גימען לייטן, פאַהיקנאַס אין צוציִן און אָנהאַלטן אַ קהל פון אַנהענגער. אַז Moshe Yehiel Elimelech האָט « וואַס פֿורטגעזעצט דער לינאַזש » מיינט אַז ער האָט דערנומען די פונקציע פון tsaddik, מיט אַלץ וואָס זי געשטומט פון פרישטלעך צו אַלץ שטענדיקן שרות צום צווײטן — נעמען די kvitlekh (די בילעטלעך פון תּפילה), אַרבייטן אַלס שליח, באַרעטן, טראָסטן. אין אַ וועלט וואָס וואָלט בלד זיך איבערקעקרט, דעם חברותא אין דער לעבן פון גנוים אָדער יענע מחשבה זיך ניט צוריקציִן פון דעם משא קהלתי, איז אַ צעלנטער פאָרם פון דער יודישער tzedakah: ניט בלויז דער גשמי מתנה, גויבער דער מתנה פון זיך אַליין, פון צײַט און מעניעניש. דער מסורה פון Israel כלל עס gemilut hasadim, « מעשה טובות », יענע הענדלניש וואָס דער Talmud שטעלט דרייסט אפילו פון דער צדקה, קרן זי ענגעידשט דער מענטש גנץ.

דער געשיכטע פון דער שושלת פון Ozharov קען זיך נישט פֿערשטיין אַחוץ פון דער ברוך וואס אומגעשטאַלטן האט דאס יודאיזם פון פּוילן אין דעם XX יארהונדערט. דער שטעטל Ozarów, ווי די ענדלוזע מערהייט פון יידישע קהילות אין פּוילן, איז צעריסן געוואָרן בעת דער שׂוֹאָה; איר יידישע באפעלקערונג, דעפּארטירט און אַרויסגעמארדט, איז פּראַקטיש גאַנצלעך אַװェק. וואס גלון יידיש לעבן אין די שטעטלעך, דער אַדמיניסטראַטיווער באַנאַלנוטי מיט וועלכער ס׳איז אַװέק גלון, האט Hannah Arendt, אין באַציונג צו דעם פּראָצעס פון Yerushalayim, געגעבן אַ אַנאַליז וואס האט איבער לאַנג פּרעגט דער דערנייערונג פון גדנקן פון בэйז [Arendt, 1963]. פֿאַר אַ חסידיש דינאַסטיע, אָפּשטיין וואס געשיָדן אָפטן מיטל: זיך אַרוסריסן פֿון דער היימאַטישער ערד.

סיי אין דעם קאָנטעקסט מען פֿערשטייט די אייננעמונג פון דער שושלת אין Brooklyn און אין Yerushalayim — די צוויי פּאָלן וואָס צו פּסק לויפן די שוואַרצווױ פון דעם חסידיזם וואס איז געבױן געװאָרן אַחרי־הקרב. Brooklyn, און ספּעציעל די קוואַרטירן פון Williamsburg, Borough Park און Crown Heights, איז געוואָרן דער „נייער פּוילן" פון דעם חסידיש הofs וואָס זיינען אין גלות, וואו רבנים און חסידים האבן וידער אויפּגעבױט, גאַס לעבן גאַס, אַ וועלט וואַס האט זיך אונטערגעזונקן. Yerushalayim, אַנדערזייטש, האט געגעבן די טיפקייט פון קומן צוריק צו דער בתולה־פּרחמיס־ארץ און די דיכקייט שפּירिטואַל פון אַ שטאָט וואָס, סדר דער סוף פון דעם XIX יארהונדערט, צברערן קבלה־וחסידיש צירקלס האבן מיטלערווײלן וידער ארויסגעטרױען שטובן פון שטודיום און מיסטיק [Meir, 2016]. אַז די שושלת פון Ozharov האט אונטערגעשטעלט איר צוויי שורשים אין די צוויי שטעט זאָגט אַז די דופּלץ־פּילות פון דעם חסידיזם אַחרי־הקרב: צו דער וויידער אויפּגעבױטער דיאַספּורא און צו Tsiyon וואַס איז געפֿונען.

מען מוז דאָ באַנעמן, אָן זיכנוּנות, דער שאטן וואס לייגט אַוועק אַן צאל געשיכטן פון דעם סדר. די אָפּפֿלאנצונג איז נישט געװאָרן אַ שום־טייל־שלום: זי איז געװאָרן אַ אָפּשטיין וואס איז אַרוסגעריסן פֿון טרוער. די שלעמנישן פון אַרכיוון, די סכנות פון פּובליצירטע מקורות אויף דעם שפּעציעלן צווײג, זיינען זיי סיביליכע אַ שפּור פון דער חורבן. דער רטנות פון דער העלטונג פֿאָדערט צו באַקענעץ די לוקס פּוידער ווי פֿאָר צו פּעלן זיי מיט דער דיכצן פּרערונג.

די וויידערהערשטעלונג פון די חסידישע הקדושות נאך 1945 איז איינער פון די מעסט דרך־שטײַבנדיקע קאפיטלען פון דער קאנטעמפּאָרער יודישער געשיכטע, און די שושלת פון Ozharov נעמט דאָרט אַן אָנטײל אין איר שכל. וויידערהערשטעלן אַ דינאַסטיע, דאָס איז וויידערהערשטעלן אַ בית־מדרש, אַ תפילה־טעקע, קוסטומען פון בגדים און מעלאָדיעס — א גאנצער אוממאַטעריעלער הייליקום וואָס דער גלות האָט מונציקן געהעצט מיט אָפּלייזונג. דעם ווערק פון געטרייַלעקייַט מאָביליזירט אַ טוגנט וואָס די יודישע טראַדיציע האָלט אין הויך שעצונג: די דויערהאַפטיקייַט אין דער תורה, די געטרייַלעקייַט צום האָלאַכע וואָס איז צוגעגעבן וואָרן, בשעת וואָס דער גאַנצער סאָציאַלער קאָנטעקסט וואָס האָט עס טראָגן איז אַווועק.

דער χасידישער יודאיזם וואָס איז אופּגעבויט געוואָרן אויף אַמעריקאַנער און ישראַלער ערד האָט אָפּגעטאָן אַ בעמערקענסווערטער סינטעזע צווישן קאָנסערוואַציע און אַדאַפּטאַציע. קאָנסערווירן דעם נוסח (די תפילה־טעקע), די לערונגען פון דעם רבן, די יידיש שפּראַך; אַדאַפּטירן, אין דער סאַמער־צײַט, דעם קאָמוניטאַרן לעבן צו די רעאַליטעטן פון אַ מאָדערנער מעטראָפּאָלע. דער שפּאָנונג — צווישן דער געטרייַלער זיכרון און דער ווייטאַלער נאָטווענדיקייַט פון דויער — דורכגייט דער גאַנצער געשיכטע פון די יודישע דיאַספּאָרעס, סדר כל פון דעם גלות־עם פון Sefarad וואָס, פארטריבן פון ספרד אין 1492, האָבן זײ חדש אויפגעבויט זײערע קהלות פון Amsterdam ביז Salonique, ביז די Ashkenazes וואָס זײנען אונטערקומען געוואָרן פון דעם XX יאָרהונדערט. די פארשונג אויף די וויידערהערשטעלטע ספרדישע וועלטן — זײערע זשורנאַלן, זײערן יודעאו־ספּאַנישער שפּראַך, זײערע אויפגעוועקטע קולטור — באַשאַנקט אַ כעולם צווייַהויַז פּרײַז כדי צו פֿאָרשטיין די סלבע דינאַמיק פון קולטור־שומרות [Bar-Asher, 1992] ; [Naar, 2016]. די שושלת פון Ozharov, אין דער אָפּזאָג אַז ז'זאָל לאָזן שטארבן איר הייליקום, שטעלט זיך אַריין אין דער לאַנגער געשיכטע פון דער יודישער רעזיליענץ, וואָ זיכרון ווערט צום טאָטן פון ווידערשטאַנד.

צו שטעלן פול די היים פון Ozharov, איז עס נייטיק צו דערמאָנען די היסטארישע טייטיקייט פון דעם נאָמען וואָס זי טראָגט. דער פאַמיליע־נאָמען Epstein פיגורירט צווישן די גרויסע רבנות־פאַמיליעס פון אַשכּנזישער אייראָפּע זינט מיטלאָלטער. ער האָט פראָדוצירט, דורך די יארהונדערטער, טאַלמוד־געלערטע, קומענטאַטאָרן און קאָמיונאַל־פירער — אָנשרײַבנדיק דעם נאָמען אין דעם סדר־קבע פון געלערנטשאַפט וואָס בינדט מיטן מעייִנס פון מיטלאָלטער, פון Rashi ביז Maïmonide, צו מאָדערן־טאָג דעציזאָנס [Kanarfogel & Sokolow, 2010]. די איבערזאָגן פון טאַלמודיש־לערן, פון קומענטאַר צו קומענטאַר, איז די בײנער־שטרוקטור פון דעם גיסטל, און די Epstein האָבן דאָרטן איר אַנטיל געהאָט.

עס איז אָבער וויכטיק צו נישט פארמישן די צווײגן: דער גיינציק נאָמען מאַכט נישט דירעקטע זיבות, און קיין זאַך טויג נישט מעכאַנישלי צו בינדן די דינאַסטיע פון Ozharov צו די גלאָריוזע האָמאָנימן פון פריערע יארהונדערטער. וואָס מען קען מיטן צוריכטיקייט זאָגן, איז אַז דעם שלוכט-בלאַט איז קומען אן ערב, דורך זייער קולטור און בערופן, פון דער אידעאַל וואָס דער נאָמען Epstein האָט אַנקארפערט: די פראָימאַץ פון די לימוד, דער קלימנעס צו הלכה, דער דינען פון דער קאָמיונע. יודאַיזם פון מיטן אייראָפּע האָט שטענדיק געהאָלטן אַז קנײעס איז נישט קיין פרייװאָטע־בהחזקה אָבער אַ טראָסט צו איבערזאָגן; דאָס איז וואָס די Haskalah עצם, אין איר טאָל־קאָנפליקטן דיאַלאָג מיטן טראַדיציאָנעל־וועלט, דרף אָנערקענען ווי די טיפֿע קראַפט פון דער טראַדיציע וואָס זי האָט וואָלן רעפֿארמעדיקן [Pelli, 2010]; [Mendelssohn, 2007]. די היים פון Ozharov, געבליבן טרײַ צו דער חסידישער־וועלט, פאַרשטעלט דער קאָנזערװאַטיװ־זײַט פון דעם זעלבן לײדנשאַפט פון קנײעס: נישט די קריטישע קנײעס פון די Lumières, נאָר דער דעװאָציאָנאַל־קנײעס פון Talmud און Kabbale, ווו ווישן איז דאָס דינען Gott [Idel, 2010].

בַּקְצֵה שֶׁל הַנְּתִיב הַזֶּה, שׁוּשְׁלַת Epstein שֶׁל Ozharov נִרְאֵית כַּדְּמוּת אַדְּמִית שֶׁל הַגּוֹרָל הַחַסִּידִי הַפּוֹלַנִּי: נוּלְדָה בְ־עִיר קָטַנָּה בְ־Petite-Pologne סְבִיב תַּלְמִיד שֶׁנִּשְׁמַר לְרַב, הוּשְׁכְּלָה עַל־יְדֵי בֵּן הַנוֹשֵׂא אֶת שְׁמוֹתֵיהֶם שֶׁל הַצַּדִּיקִים הַגְּדוֹלִים, נִשְׁמְּרָה מֵהַקָּטָסְטְרוֹפָה מֵאַדְמַת־מוֹלַדְתָּהּ, וְאַחַר־כָּךְ נִשְׁתַּלָּה בֵּין Brooklyn וִירוּשָׁלַיִם. בְּכָל שְׁלָבִים, הַהִסְטוֹרְיָה הַמְּתוּעֶדֶת דַּקָּה, הַמָּסוֹרֶת הַמּוּעֲבָרֶת שׁוֹפְעַת יוֹתֵר, וּלְכֵן דִּברֵי יֹשֶׁר הַמַּצְוִיעִים לְהַבְחִין בְּקַבִּיעוּת בֵּין הַמֻּחְלָט לַפִּי הִסְתַּבְּרוּת וּלְמַה־שֶּׁהוּקְבַּל.

אִם הָיָה צוֹרֶךְ לִשְׁמוֹר בֵּין הַכּוֹלָּן אֶת הַמִּדָּה שֶׁשׁוּשְׁלַת זוֹ הִשְׂמִיעָה הִיא בִּמְיוּחַד, הִיא הַנֶּאֱמָנוּת בַּהַעֲבָרָה — טוּב סוּג שׁוֹמֵר נִשְׁמַר וְנִשְׁמַר שֶׁל הַחֲסִידוּת, אֲשֶׁר הִיא לְקַבֵּל חָזִיר־יְרוּשָׁה, לִשְׁמֹר אוֹתוֹ בַּמּוּמַנִּיוּת, וְלַהֲחִילוֹ שָׁלוֹם לַדּוֹר הַבָּא. אֶצֶל Epstein שֶׁל Ozharov, הַנֶּאֱמָנוּת הַזוֹ נוֹשְׂאָה אֶת פְּנֵי הַתַּלְמִיד הַנּוֹשֶׂא־עַמּוּד־סְמִיכוּת שֶׁל רַבּוֹ, בְּנוֹ הִמְשִׁיךְ אֶת הַשׁוּשְׁלָה, הַגּוֹלֶה הַבּוֹנֶה בֵּית־מִדְרָשׁ עַל אָרֶץ זָרָה. זוֹ מִדַּת־עִקָּר שֶׁל זִכְרוֹן־יִשְׂרָאֵל: כִּי הָעָם הַיְּהוּדִי הִתְיָחֵד, מִסִּינַי, לֹא בִּמְּצִיאוּת־קַרְקַע — לַעֲתִים קָרוֹבוֹת אֲבוּדָה — אֶלָּא בַּהַעֲבָרַת־דָּבָר וּתוֹרָה. בְּהִתְגַּלְמוּת הַנֶּאֱמָנוּת הַזוֹ, בַּיִת Ozharov שׁוֹתֵף בַּקִּרְיָה־קַדְמוֹנִית וְעַתִּיקַת קִיּוּם שֶׁל עַמּוֹ: לַהֲפוֹךְ אֶת־הַגָּלוּת לֹא לַסּוֹף, אֶלָּא לַמָּקוֹם שֶׁבּוֹ הַזִּכְרוֹן הִשְׁתַּנְּהוּ וּלְעוֹלָם הַנֶּאֱמָנוּת הִזְדַּקֵּק. כְּךָ הַגּוֹרָל הַמְּיֻחָד שֶׁל דִּינַסְטְיָה חַסִּידִית קְטַנָּה מִצְטָרֵף לַהִסְטוֹרְיָה הַגְּדוֹלָה שֶׁל עָם שֶׁעָשָׂה אֶת הַזִּכְרוֹן לְמִצְוָה וְאֶת הַהַעֲבָרָה לִּתְפִלָּה.