משפּחה Ellbogen

די שטאָט Loket, אויף דײַטש Elbogen, ליגט אײַנגעבעטט אין מערבֿדיקן בעהמן, אין דער געגנט פֿון Karlovy Vary (Carlsbad), דאָרטן וווּ דער טייַך Ohře מאַכט אַ אַזוי ענגן בויגן, אַז ער אַרומרינגלט כּמעט גאָר דעם פֿעלזיקן פֿאָרשפּרונג, אויף וועלכן עס שטייט דעם פֿעסטנסשלאָס. דער דײַטשער נאָמן Ellbogen — „דאָס עלנבויגן" — ווי אויך דער טשעכישער נאָמן Loket — וועלכער באַדײַט אויך „עלנבויגן" אָדער „אַמ" (אַן אַלטע מאָסאײַנהייט, גלײַך מיטן פֿאָרארעם) — ביידע אויסדריקן זיי דאָסזעלבע טאָפּאָגראַפֿישע ווירקלעכקייט. די שטאָט, מיט אירע מיטלאַלטערלעכע קעניגלעכע בורג, איז געווען אַן וויכטיקן וואַכפּאָסטן אויפֿן מערבֿדיקן גרענעצשטרייפֿן פֿון קיניגרײַך בעהמן.

ווי פֿיל אַנדערע ברגווערקס- און גאַרניזאָן-שטעט פֿון מיטלאייראָפּע, האָט Elbogen בעלתּקופּהדיקע ייִדישע פּרעזענץ אַ דערלעבט — אַ פּרעזענץ וואָס איז אָפּגעהאַנגען פֿון הערנדיקע און קיניגלעכע דערלויבענישן, פֿון פֿאַרטרײַבונגען און צוריקקערן, וואָס ציכן דורכן גאַנצן ייִדיש אַשכּנזישן ייִשובֿ־גאַנג. דאָס רעכטלעכע סטאַטוס פֿון בעהמישע ייִדן, וועלכע זענען לאַנג אַ צייַט שטענדיק אונטערן דירעקטן שוץ — און דעם שטײַער — פֿון דער קעניגלעכער קאַמערן, האָט זיי אַ מאָל אַ מיטגעדולדעטע, מאָל אַ שאַקלדיקע באַפֿעלקערונג פֿאָרגעשטעלט. דאָס היסטאָריאָגראַפֿישע ווערק וועגן די טשעכישע לענדער אונטערשטרײַכט, ווי זייער דאָס ייִדיש לעבן דאָרטן איז מאַרקירט אַרויס פֿון דעם שפּאַנונג צווישן לאָקאַלן ווירטשאַפֿטלעכן אַרײַנגאַנג און חוזרדיקע פּאָליטישע שוואַכקייט [Iggers, 1992].

פֿון דאָזיקער שטאָט שטאַמט דער פֿאַמיליענאָמן אָן. לויטן אַשכּנזישן אָנאָמאַסטישן מנהג, האָט אַ משפּחה אָדער אַ יחיד, וועלכע האָט Elbogen פֿאַרלאָזן זיך אַנדערשוווּ צו באַזעצן — אין Prague, אין בעהמישע לאַנדגעמיינדן, אָדער ווײַטער אין דײַטשן לאַנד — דעם נאָמן פֿון זייַן אָרשפּרונגשטאָט באַקומען: „דער פֿון Elbogen", Elbogen. דאָזיקן מעכאַניזם, גוט אָטגעוויזן פֿאַר אַ סך ייִדישע נעמען (Auerbach, Brandeis, Eger, Horowitz, Landau, Pressburger), דערקלערט דאָס אויפֿקומען און אויסשפּרייטן פֿון אָנאָמן פֿון אַן איינציקן, ידנטיפֿיצירבאַרן מקוֹם. דאָס ווייַט פֿאַרשפּרייטסיין פֿון בעהמישע טאָפּאָנימישע פֿאַמיליענעמען שפּיגלט אָן דאָס אינעווייניקסטע נידזשע און דעם רעגיאָנאַלן אָנגעוואָרצלטקייט פֿון טשעכישן ייִדנטום, אַזוי ווי Hillel Kieval עס האָט באַשריבן [Kieval, 1988].

עס פּאַסט זיך דאָ צו באַוואָרענען דעם מאָס פֿון היסטאָריקער. אַז דער נאָמן Ellbogen שטאַמט פֿון דער שטאָט Elbogen, איז פֿעסטגעשטעלט דורכן אָנאָמאַסטישן אייַנקלאַנג און דעם פֿאַרשטענדלעכן זין פֿון וואָרט. אָבער צוזאַמענשטעלן אַ לוחלדיקע גענעאַלאָגישע קייט פֿון ערשטע מיטלאַלטערלעכע טרעגערס ביז מאָדערנע משפּחות, וואָלט — אָן לוחיקע ארכיוון — נישט מער זײַן ווי שלאָסן. מיר וועלן זיך היטן, דאָ דורכן פֿאַנטאַזיע צו פֿאַרפֿילן יענע ליקן, וואָס דאָס מקוֹר־מאַטעריאַל אָפֿן לאָזט — אמונה לויטן ויצן, לויט וועלכן אַן אויסגעזאָגטע אוממישענישט בעסער וועגט ווי אַ שקרישע זיכערקייט [Bloch, 1949].

צו פֿארשטיין אַ שׁושׁלת וואָס איז געבוֹרן פֿון אַ בעהמיש טאָפּאָנים, דאַרף מען צוריקגעבן דער וועלט וואָס האָט זי געבוֹרן. דער יודאָיזם פֿון די טשעכיש לאַנדער — Bohême, Moravie, Silésie — מאַכט אַ פֿון די עלטסטע אַשׁכנזיש מיטן־אּויראָפּאֵ, מיט Prague אַלס אינטעלעקטועלער און רוחניי מעטראָפּאָליס. די Pragaer קאָמוּנע, וואָס איז געווען מיטן וויכטיגסטע אויף דער קאָנטינענט, איז געווען אַ צענטער פֿון טאַלמוּד־שׁטודיום, פֿון העברייער דרוקן און פֿון ערשטן־ראַנג־רבנישׁער לעבן פֿון מיטל־אַלטער ביז מאָדערן־צײַט.

די געשׁיכטע פֿון דעם יודאָיזם איז אויך די געשׁיכטע פֿון אַ סינגולער רעכטלעכער צוסטאַנד. אונטער די Habsburgs, האָבן דיספּאָזיציעס ווי דער Familiantengesetz פֿון 1726-1727 דרַסטיש באַגרענצט די צאָל פֿון יידישׁע משׁפּחות וואָס זענען געבן דערלויבט צו חתונה נעמען און צו וואָנען אין Bohême און Moravie, צװאַנגנדיק די ז'ינגערע זיין צו עמיגראַציע אָדער צו אומפּארײנטקייט. די געזעצן האָבן געהאט טיפֿן דעמאָגראַפֿישׁן אפּעקט און האָבן גענערט אַ צווייטן דיאַספּאָרע קײן Ungarn, Germany און דרײבער. די היסטאָריאָגראַפֿיע האָט צײַגט ווי דעם קאָנטרײנטן האָבן געפֿערמט די געאָגראַפיע פֿון יידישׁן משׁפּחות אין מיטל־אּויראָפּע [Iggers, 1992].

דער גרויס סיבה איז געווען דער יאָזעפּינער רעפֿאָרמן. די Patentes de tolérance פֿון Joseph II (אָנגעהויבן 1781-1782), און דאַן דער עדיקט פֿון 1787 וואָס האָט אויפֿגעלײגט דעם יידן צו נעמען אָן פֿעסטיקע משׁפּחה־נעמן פֿון דײַטשער פֿאָרם, האָבן געשׁפּילט אַ באַשלוסיקן רולן אין דער קריסטאַליזאַציע פֿון די יידן ונומאַטיק — אַרייַנגערעכנט די אָפֿיציעלער פֿעסטיקוּנג פֿון טאָפּאָנימיק פּאַטראָנימס ווי Elbogen. די פּאָליטיק האָט געשׁרײבן די קאָמוּנע אין אַן פּראָיעקט פֿון אינטעגראַציע און דײַטשער־שאָפֿונג וואָס האָבן די קולטורן אפּעקטן געווען דויערהאַפֿט [Kieval, 2000]. מען קען אויך אָפּ זען דאָ אַ מאַניפֿעסטאַציע פֿון אַמביוואַלענט טאָלעראַנץ פֿון די לומינאַרס: אַ האַנט וואָס עפֿנט און די צווייטע וואָס מאַכט גלײַך. פֿאַר די יידישׁן משׁפּחות, צו באַקומען אַן פֿעסטיקן נעמן מיטן צו גײַן אַ אָפֿיציעלן ציװיל עקסיסטענץ בעת אַ פֿלואָרד אָנאָמאַטיק וואָס איז געווען זײער אייגן וועג צו שׁרײַבן דער זכרון אין אידענטיטעט. דער פּאַטראָנים Elbogen, קריסטאַליזירט אין דעם פּרעצײַז מאָמענט, טראָגט דעם דופּלן זיכל: ס׳אִיז בײדע זכרון פֿון די אָריגין און מאַרקע פֿון דער אַדמינִיסטראַטיװער מאָדערניטעט.

אין דער 19ter יארהונדערט איז דער בעהמיש יודאָיזם געווען געכּנעטשט אין דער שׁטוצקער פֿון דער טשעכיש־דײַטשער נאַציאָנאַלן קאָנפֿליקט. געדװאונגן צו קהּר, אין דער עדזשוג צו די שׁולע, צװישׁן אַ דײַטשער־שׁפּראַך אידענטיטעט און אַ טשעכישׁ־שׁפּראַך אידענטיטעט, האָבן די יידן פֿון די טשעכיש לאַנדער דאַרפֿן עקספּערימענטירן קאָמפּליקס שׁטראַטעגיעס פֿון צוגעהעריקייט. Kieval האָט אַנאַליזירט מיט דעליקאַטקייט די «פֿאַבריק» פֿון דער טשעכיש יודאָיזם, צעטײַלט צװישׁן טרײַיקייט צו דער דײַטשער קולטור פֿון דער Bildung און פּראָגרעסיװער אַדהעריעס צו דער טשעכיש נאַציאָנאַלער מאָװמענט [Kieval, 1988]. זעהן די וועלט וואָ דער דײַטשער שׁפּראַך און קולטור, דיף באַגייט צו דער Wissenschaft des Judentums, אז קומט זיך די פּראָראַַדיײער רעדגור פֿון דער שׁושׁלת.

דער כבוד פון דעם נאמען Ellbogen האלט פריערסטנס אין Ismar Elbogen (1874-1943), איינער פון די גרעסטע היסטאָריקער פון יהדות אין דער ערשטער העלפט פון דעם XXטן יאָרהונדערט. געבוירן אין Silesia, אויסגעבילדט אין דער תיאוֹלאָגישער סעמינאַר פון Breslau — אַ הויכער אָרט פון דעם יהדות גערופן „פּאָזיטיוו־היסטאָריש" — ס'איז ער געווארן די פיגור פון דער הויכסטער בדיקה אין דער Hochschule für die Wissenschaft des Judentums אין Berlin, די הויפּטינסטיטוציע פון דער דײַטשער יידישער ווּיסנשאַפֿט, ווו ער האט געלערנט פֿאַר דעצניאַדן.

זיין מעיקר־מלאַכתו, אַ וועֿרק דערצו דער געשיכטע פון דער יידישער ליטורגיע, בלײַבט אַ קלאַסיש אוניבערווינביִק. דרוקט ערשט אין דײַטש אונטער דעם טיטל Der jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklung אין 1913, האט דאָס בוך געכאַפֿט צװײ צװײ איצטער און דריטער דײַטשער אויסגאַבעס אין 1924 און 1931, יעדער איינע דערנייערט און אָנגעריכערט מיט סוגן־נאָטן. Elbogen אפּליצירט צום סידור דער סינאַגאָג די קריטישע מעטאָדן פון דער היסטאָריע: ער רעקאָנסטרוקציִע די ענטשטעהונג פון די תפילות, זייער היסטאָרישע שיכטונג, זייער רעגיאָנאַלע וואַריאַנטן ציווישן אַשכנזים, סעפֿאַרדים און איטאַליענער, מאַכנדיק פון דער ליטורגיע אַן אָביעקט פון היסטאָרישער פֿאָרשונג אַליין און נישט קיין סך דיװאָציאָנאַלן קארפּוס. דער וואָס דעקט אׂיל דער אַללגעמיין־שטײגער פון יידישער ליטורגיש־אנטװיקלונג — פֿון די ערשטע שטיינער פון דעם siddour, דורך די אינטװיקלונג פון דער מידלנדיק יאַהרהונדערט טראַדיציע פון piyyout, ביז צו די מאָדערנע תפילה־בוכן [Elbogen, 1993 ; Corpus Zakhor id:9a7a6f9b-17e6-4e91-92be-81f3e2b15e31].

Ismar Elbogen איז אַ בײַשפּיל פּאַר עקסיליניץ פון די באַװעגונג פון דער Wissenschaft des Judentums אַז, אין דעם XIXטן און אנפאנג XXטן יאָרהונדערט, אָנגעהויבן צו לערנען יהדות מיט די צײגן פון מאָדערנער אַקאַדעמישער עלוקוויציע. ווי Ismar Schorsch האט אַנאַליזירט, דער „טור צו דער היסטאָריע" איז געװן אַ גרויס אינטעלעקטואַלער רעװאָלוציע פון מאָדערנער יהדות, אַלץ יידישע געלערנטע הצלחה זייער אייגנע פּריורִ אין אָביעקטיװירונג און היסטאָריזירונג [Schorsch, 1994]. Elbogen איז געװן, דורך זיין שטרענגקײַט און די בריטן פון זיין עלוקוויציע, איינער פון די מעװּלדיקסטע פֿולפֿילמנטן פון דעם פראָגראַם. ווײַטער פון דער ליטורגיע, אַז אַ אָרגאַניזאַטאָר פון דער יידישער ווּיסנשאַפֿט: רעדאַקטאָר, מיטצופֿתקן פון סביבת־פרקים און וויסנשאַפטלעך־מאַגאַזינער, אַנימאַטאָר פון דער אינטעלעקטואַלער לעבן אין יידישן Berlin. אין אים זײַנען די טאַלמוידישע ווּיסן און די אַקאַדעמישע ווּיסן אָפגעשטאָפן צו זײַן אַנטאַגאָנישטיש פֿאַר צו אַרטיקוליר זיך אין אַ יחידה פּראָיעקט: צוריק־געבן דער יידישער פֿאָלק די זיכרוֹן פון זייערע אייגנע פּראַקטיקן.

מיט דער אָפגאַנג פון נאַציזם, זיין סיטואַציע איז געװן אַ אומפּסיביליטעט. ער האט אויסגעװנדערט צו דער אַמעריקע אין 1938 און איז געבליבן זיין מלאכתו דארטן, פּאָריוק זיין לערנינג צװישן עטלעכע גרויס־יידישע אינסטיטוציעס אין New York ביז צו זיין טויט אין 1943. זיין טראַיעקטאָריע — פֿון דער Breslau פון דער פּאָזיטיװ־היסטאָרישער יהדות צו דער אַמעריקנער גָלות — מטמזה דעם טראַגישן גאָרל פון אַ גאַנצן עליטע פון געלערנטע לײַט פון דער דײַטששפּראַך־יידישער ווּיסן.

דער רედאַקציאָנעלער געשיכטע פון דער מײַסטערוועק פון Ismar Elbogen איז אין זיך אַלײן אַ ספּור פון מיגראַציעס און טראַנסמיסיעס, גטרוער שיפּער פון דעם גורל פון דער שושלת וואָס טראָגט זיין נאָמען. דאָס וועלק איז געבוירן געווארן אויף דײַטש אין 1913, שפּראַך פון דער Wissenschaft des Judentums, שפּראַך פון דער Bildung אין וואָס יידישע גלערנטע פון מיטל־אייראָפּע האָבן געדאַכט און פּובליציִרט. אָבער שוין אין 1924, האָט זיך געשטעלט אַ באַציִונגע העברעאיש־טרעגן אונטערן טיטל Ha-Tefillah be-Yisrael be-hitpatchutah ha-historit. דער טייל־איבערזעצונג אין העברעאיש, אין דער זעלבער יאָר וואָס קום פּראָתס געווארן דער צווייטער דײַטשער אָדער־ווערק, איז רײַך פון ביטועדקײט: ער זאָגט אַז דאָס וועלק, קאָנצעפּירט אין די שפּראַך פון דער גערמאַנישער מאָדערנקײט, האָט אַ שׂכל אַפּירירט אויף אַ שטעל דער שפּראַך פון דער טראַדיציע, צו זיין אָנגענומען אין דעם אַלטמאָדיש־יידיש אָדער־שטוב פון דער תְפִילָה וואָס זי האָט דעלבן בילדן.

דאָס איז ניט געווען אַ ניט־שוודיקע שרייטע. אין 1924, האָט דער מאַנדאַט־פּאַלעסטינע דערלעבט דעם חידוש פון העברעאיש אַלס לעבנדיקער שפּראַך, טראָגן פּון דעם ציוניסטישן פּלאָן און פּון די גנעוקן קולטור־אינסטיטוציעס פון דעם Yichouv. צו שטעלן Der jüdische Gottesdienst אין העברעאיש, דאָס איז געווען צו מאַכן אַז דער דײַטש־יידישער וויסנשאפט זאָל פּאַסירן אין דעם דער וויכטיקקייט פון דעם העברעאיש עברי רענעסאַנס, צו פּענוועלן די קריטישע מעטהאָדע פון דער אַקאַדעמיע מיטן אַקטועלן ווע־סע פּון וואָס זי האָט שטודירט. דאָס וועלק האָט גערעדט פון דער תְפִילָה אין העברעאיש — זי האָט מיר אַ שטעל דער שפּראַך אין וואָס דער תְפִילָה איז געווען פּנים, שיקומ און גערעצן פֿאַר יאָרהונדערטער.

די הַברָּה־אָדער־וועלק פולן און פּולשטענדיק רענדיד האָט זיך קום אין 1972, פּובליציִרט דורך די אויסגאָבעס Dvir אין Tel-Aviv, אונטער דער דירעקציע פון פּראָפּעסאָר Joseph Heinemann, אין שפּיץ פון אַ קאָמיטעט פון שפּעציאַליסטן וואָס האָבן געשטעלט דאָס וועלק אין קאָלימעטער פון די אויסטוס פון דער פֿאָרשונג. דער לאַנגער בערישוות — נאָענט פֿופֿציק יאָר צווישן דער באַציִונגער איבערזעצונג פון 1924 און די העברעאיש־גאַנצע רעדאַקציע פון 1972 — עס זאָגט ביידע מאָל דער דיכטקייט פון דעם וועלק און די קאָנטינוּטאָט פון זיין אָנאָמע אין דער אַקאַדעמישער וועלט פון ישראל. שלום־שום, אַן אַנגליקאַן־איבערזעצונג דורך Raymond Scheindlin, פּובליציִרט צוזאַמען דורך די Jewish Publication Society און דעם Jewish Theological Seminary of America אין 1993 אונטערן טיטל Jewish Liturgy: A Comprehensive History, האָט געמאַכט דאָס וועלק אַן טאָל פֿאַר דער אַנגליש־שפּראַכיקער וועלט, איינקאָרפּאָריִרנדיק אַלעס די צוּדקן נאָטיטשעס פון דער רענדיד רעדאַקציעס [Elbogen, 1993].

דער אויסגאָבע־רייַזע — פֿון Breslau צו Berlin, פֿון דײַטש צו העברעאיש טייל־מאָל, פֿון העברעאיש צו אַנגליקאַן — עס לצלעם אַרומהיים דעם רייַזע פון דער גלערנטער יודאיזם זעלבן אין דעם XX יאָרהונדערט: פֿון אַן צנטראל־אייראָפּע וואָס איז צנדנע צו די ברעגן פון דער אַנגליש־שפּראַכיקער וועלט און פֿון דעם סטאַט אױף ישראל. דאָס וועלק פון Elbogen וועט געהן דורך די זעלבן שפּאַלטן וואָס דאָס פֿאָלק דעלבן וואָס עס האָט שטודירט די תְפִילָה.

עס איז אַ סינגולערע, פּראַקטיש סימבאָליש קאָנווענאַנס, אַז דער נאָמן Ellbogen — טאָפּאָנים פון „דער עלנבאָגן", פון דער שלייף, פון דער צוריקקער פון דעם טייַך אויף זיך אַליין — איז געווען געטראָגן פון דעם גרױסן היסטאָריקער פון דער ליטורגיע. דען די ליטורגיע איז זיך אַליין זיקרון אין דער טאַט: גערעגלטע ווידערהאָלונג, ציקליש צוריקקער פון די תפילות דורך דאָס יאָר און דורך דער עלטער. די אַרבעט פון Ismar Elbogen בעשטאַנד בדיוק דערין, צו אַוסרוליִן וואָס איז געווען אַרונטערגליקט, צו מאַכן לייענדיק די לאַנגע שיכטנדיקע היסטאָריע פון אַ קאָרפּוס וואָס דער מסורה האָט אָנגענומען ווי אַנטימלן [Elbogen, 1993 ; Corpus Zakhor id:9a7a6f9b-17e6-4e91-92be-81f3e2b15e31].

דאָ האָבן מסורה און אַרכיוו זיך אַנטשפּרעכן. די יידישע מסורה איבערגעבט די תפילה ווי אַן ערבשאַפט וואָס קיין אוונטש־אַק, פון דור צו דור ; דער היסטאָריקער, אויסן, שטעלט אים צוריק די סטעפּוויזע מאַכונג, די אומגעלעגנסן, די הינצו־לעגונגען און דער וואַריאַנטן. ווײַט פון זיך קעגן צושטעלן, זיי באַקומפּלעמענטן זיך: Elbogen צעברעכט ניט דעם הײליקן, ער אָפּשלאָלסט זיין טעמפּאָראַלן טיף. די אַרטיקולאַציע צווישן הנחהו קריטיק איז אין דעם הַרץ פון דעם פּראָיעקט פון דער Wissenschaft des Judentums, וועלכער וואָלט זיין גלייכצייטיק טרײַערקייט און ווישן­שאַפט [Schorsch, 1994]. אין דעם זינע, Elbogen מגלם אַ קאַרדינאַל ווערט פון רابינער יידישטום: יענע פון talmud Torah, פון לימוד ווי אַ רעליגיעזער אַקט אַליין, ווי דינסט פון גאָט דורך פֿֿֿער־שטאָנדיקן. די גּלוּתות־לערנטשאַפט איז ניט דאָ אַ צוועק אין זיך אַליין, ניט אַ קאָלטע אַפּרעכונג: זי איז די פאָרם וואָס נעמט, אין דער מאָדערנער אַקאַדעמיש, די ליבע פון דער טעקסט און מסורה.

מען קענען מוטאמען — אָן צו קענען דאָקומענטאַר אָנשטעלן — אַז די דעם־זיניקײט אַליין פון דעם נאָמן Elbogen איז ניט געווען פרעמד צו דער שריפטון־געפילן פון דעם גלומד פֿֿֿאַר די פורמנען פון צוריקקער און קאָנטינואַטעט. אָבער דער היסטאָריקער דאַרף דאָ אַ גרענץ מאַרקיִרן: גאָרנישט אין דע קוועלן טויג מען פון צו באַהאַפטן אַזאַ בינדעניש צווישן דעם פאַמיליע־נאָמן און דער באָרוּפן. עס האַנדלט זיך אום אַ רעזאָנאַנס, ניט אומ אַ סיבה. מיר שלאָן עס אָן ווי אַן יפּערשניטן סימבאָליש צווישן דער זיקרון פון דעם נאָמן און דער אַרבעט פון דעם מענטש, דודורך עס אַנגענומען ווי וואָס עס איז: אַ לייענונג, ניט קײן באַווײַז [Bloch, 1949].

דער מעטיער פון היסטאָריקער, דער אָפּרוּף פון Marc Bloch, פארלאַנגט זיך קיינמאָל ניט צו פאַרמישן די קאָהערענץ פון אַ ספּוּר מיט דער וויקליכקייט פון טאַטן. די שׁין־קעל פון אַ קאָרעספּאָנדענס מאַכט עס ניט צו אַ באַווײַז. מיר האָלטן אָן דעמן אַלס אַ סוּגעסטיווע אין איִער סימבאָליש זינע, און גאָרנישט אָנגעשטעלט ווי א היסטאָריש פֿֿֿֿאַרהעלטניש [Bloch, 1949].

אַ שם־משפּחה איז קיינמאל ניט קיין איינציקער שׁושׁלת: ס׳איז אַ בינדל פון משׁפּחות וואָס וועלן זיך צוקומען דורך אַן איינציקן וואָרט און וואָס זענען פּאַרטיד דורך אונטערשׁידיקע געשׁיכטן. דער שׁם Elbogen, דערשׁטאַרט פּון דער בעהמישׁער טאָפּאָנימיע, האָט זיך פּאַרשׁפּרייט צו דער צײַט פּון דן אַשׁכנזיז־מיגראַציעס אין דײַטשׁלאַנד, אין עסטרײַך־אונגאַרן, אַלדן אין די אַטלאַנטישׁע דיאַספּאָרות פון צפּון־אַמעריקע און, אין דעם XXste יאָרהונדערט, אין יׂשׂראַל. יעדער צווײַג טראָגט דאָרטן דעם רחוק־אַוועקן אַנדענקן פון אַן איינציקן אָרט־אָנהויב אָן נאָטװענדיקערהײַט אַ נוחם געמײַנזאַמס בנים־זקנים צו שׁעלן.

ס׳איז וויכטיק, פֿאַר דעם איסטאָריקער פון משׁפּחות, ניט אָפּצוגעבן זיך דער נִסיון צו אַרטיפיציעל פון כללים אַרומנעמער צו צװיי־שׁלחות. דער שׁטרענגער געניאָלאָגישׁער מעטאָד — וואָס איז אַרײַנגעשׁטעלט, בײַשׁפּיל, דאַנן דעם גלוידיקן אַרבעט פון דע סאָציעטעטן פון ייִדישׁ־געניאָלאָגיע אויף ציוויל־שׁטאַטוס אַקטן, אױפן קהלות־רעגיסטרן און ליסטן פון קאָנטריביוטאָרס — עס לייגט דעם אָנשׁטאַלטן, וואָס בעכעם יענער קאַדעניד זאָל שׁטיין פּאַרטיד אַװilers א דאָקומענט קומט אים אַטעסטן. דעם וואָכטזאַמקײַט אַהערן זיך צו דעם פּאונדאַמענטאַלן קריטישׁן אָנפּאָדערונג פון דעם מעשׂה, וואָס שׁטעלט דעם עדות פון דעם אַרכיוו קדם דעם ווײַניקן פון דעם קאָנטינואואס ֿנאַראַטיוו [Bloch, 1949].

דער גורל פון דעם ייִדישׁ־גערמאַנע משׁפּחות אין דעם XXste יאָרהונדערט איז געווען פּרופֿונדלי מארקט דורך דעם טראַגעדיע. די טראָגער פון דעם שׁם Elbogen אַ בּאַלַעבאָטים אין מיטל־אייראָפּע האָבן גליכן צו פּױל־ּפוּעה דּעם נאַציסטישׁן פּערזעקציעס; דער עמיגראַציע פון Ismar Elbogen אַליין, אין 1938, אַלוסטרירט די פּלוכט פון אַן עליטע צו דער רעטט־עקסיל. די קאָמוניטעטן פון די בעהמישׁע לאַנדער, פון וועלכן דער שׁם איז געקומן, זיינען פּראַק גאַנץ אומגנִיידן אומשׁלאָגן צו לאַנג דער Shoah, בראַכן די מולטישׁעקיוליער קאָנטינואָעיטי פון בעהמישׁן יידישׁקײַט דעשׁקרייבן דאַנן היסטאָריקער [Kieval, 2000].

לן וואָס אַגאַנץ אין דער טראַגעדיע אַז אין דע וועלער דער האָקער פון דעם וויסן פּאַסד־שׁטרן דורך Elbogen רעװיל אַלע איר פּאָרטעיטש. זײַן Ha-Tefillah be-Yisrael, וועלכן אַ טײַל־העברייַ אַטראַנסלעשׁן האָט אַרויס־געקומן אין 1924, האָט געלעגן אַלדן אין יׂשׂראַל און אַמעריקע, אויסער אַרייך פון די אייראָפּאַשׁע דעסטרוקציעס. די מעלוכע האָט אַריבער גילטן דעם גבול קדם דער מענטש, און די העברייַ־רי־איידיציע פון 1972 אין Tel-Aviv וואָלן שׁוון, אַז די קאָנטינואָעיטי האָט סוקסיד: דער ליטורגישׁן ווײַסן און־געווען־אַרבעט אין דער יומאָנגן פון דער Hochschule בערלינער האָט געװאַקסן קדם־הימלן פון יׂשׂראַל. אין דעם זײַן, Elbogen פֿולפֿילד אַנװאָלאָנטאַרילי וואָס די טראַדיציע פון ייִדן דעזיגנײַטש ווי אַינע פון איִרע פּאונדאַמענטאַלע אָבליגאַציעס: אַשׁעור די קאָנטינואָעיטי פון דעם ווײַסן פון דאָר צו דאָר, le'dor va-dor, אויסער דעם בריך.

אַלע הײַנט, דער שׁם אַנדערן, דיספּערסט. זײַן שׁטײַגן אַליין, אויסער דעם בריך, אַטעסט די ריזיליאַנץ פון אַ מעמאָרי: יענע פון אַ ּּאללבאָג אין בעהמיע, דערשׁטיקט צו שׁם־משׁפּחה, אַלדן שׁם־סאָוואָנט, אַלדן שׁם־טראַנסמיטיד אין דעם עקסיל. די דיאַספּאָרע פון דעם שׁם־משׁפּחה רעפּראָדוצ, אַן אַיער־סורט, די דיאַספּאָרע פון דעם פֿאָלק וואָס טראָגט זײ.

די שושלת Ellbogen בייט אַ שולמוס־דױגמע־קײל פון דער אופן, אַז אַ נאָמען קאַנדנסירט אַ געשיכטע. אַלץ הייבט זיך אָן מיט אַ געאָגראַפישער וויקליכקײט: דער קױ פֿון Ohře אומגעבן די טװערפֿשטאָט פֿון Loket-Elbogen, אין מערבדיק בעהמען. פֿון דעם אָרט שטאַמט אַ טאָפּאָנימ, דערנאָך אַ פּאַטראָנימ, שטאַרק געמאַכט און גערמאַנלענדיקט דורך די אָרדנונגען פֿון די האַבסבורג אין סוף־עטש־יאָרהונדערט, אין דער גרעסערער קאָנטעקסט פֿון אַ טשעטשיש־יידן צװישן דײַטש־ און טשעטשיש־קולטור [Kieval, 1988 ; Kieval, 2000].

פֿון דעם נעמדיקן נאָמען ארױסצוקומען אַ פֿיגור פֿון ערשטער ראַנג: Ismar Elbogen, איסטאָריקער פֿון יידישער ליטורגיע, מוסטער־פּערפֿעקשן פֿון דער Wissenschaft des Judentums און עדות פֿון דעם גורל פֿון יידישער גערמאַנישער געלערנטשאַפט, פֿון Breslau ביז צום עקזיל אין ניו־יאָרק [Elbogen, 1993 ; Schorsch, 1994]. אין אים ווערט דער טאָפּאָנימישער נאָמען צום איללוסטר־נאָמען. און זײַן הױפּט־ווערק, Der jüdische Gottesdienst in seiner geschichtlichen Entwicklung, דערוואָס די אומטעיליקע העברעיִש־אויסגאָבע אַרױסגעגעבן אונטער'ן טיטל Ha-Tefillah be-Yisrael be-hitpatchutah ha-historit יום־מפּ אין 1924, בייט מוסטער פֿון דער רײַזע פֿון יידישער דאָנקן אין XXᵏᵒ יאָרהונדערט: געבוירן אין דער דײַטשער שפּראַך פֿון דער אַקאַדעמיע, זי ארױסצענדיקטסער גראַדואַלי דער העברעיִש־שפּראַך פֿון דער ניסיון, און דעם אָפּנען זיך, אין ענגליש, צום גאַנצן וועלט.

אין סוף דער דאָזיגער חקירה, עס איז נאָט צו באַנימן וואָס די שושלת האָט, פֿון אַלע אַנדערע, אַם בעסטן אויסגעדריקט. ניט דער העלדנטום, ניט פּיוסקײט אין סטראַנג־גדרד שינומ, ניט אַמאָל די צדקה צו זײַן—פֿון דען דימענשאָנען, די אַרכיווס האָבן אונס גאַר ניכטס דאָקומענטירט צום טראַגנס פֿון'ם נאָמען. וואָס די Ellbogen־שושלת האָט אויסגעדריקט מיט דער גרעסטער גלאַנץ, דאָס איז וויסן אַלס אַקט פֿון טרײַוות: די אָברצײַגונג, אײיגנטומלעך יידיש אין זײַער העכסטער פֿאָרמולירונג, אַז פֿאַרשטײן דעם פּרעטעריטום פֿון אַ פֿאָלק, צוריקגעבן די היסטאָרישע שיכטיקײט פֿון זײַן תפילות, רעקונסטיטוִיִרן זען א סטּוקטן און די רײַזעס, איז אַ פֿאָרם פֿון ליבע צום פֿאָלק און אַ וועג צו זיכער אים אַ צוקונפט. Ismar Elbogen האָט ניט באַהאַלטן ליבן דורך וואַפנס אַדער דורך מאַטעריעל־צדקה; ער האָט באַהאַלטן אַ זיקער דורך וויסן. און די זיקור, געטראָגן ערשט אין דײַטש, דערנאָך אין אומטײלדיקער העברעיִש שוין אין 1924, דערנאָך אין פּול־העברעיִש אין תל־אביב אין 1972, דערנאָך אין ענגליש אין 1993, דורכגעגאָנגן די קאַטאַסטראָפן פֿון XXᵒ יאָרהונדערט און האָט קומען און שולום צו פֿאָלגערדיקן דורות.

עס איז יענע ינטערטװינמענט צװישן איינציקער גורל און קולעקטיװער זיקור פֿון ישׂראל וואָס גיט דער Ellbogen־שושלת זײַער טראָגווקייט: איידן ער האָט צוגעוויד זײַן חיים צו'ן לערנען פֿון יידישער תפילה, Ismar Elbogen האָט זיך אײנגעשריבן אין די לאַנגע קײט פֿון מיסטער וואס, פֿון'ן גאָנים פֿון בײבל ביז צו דן אַקאַדעמיעס פֿון דער מאָדערנער אייראָפּע, האָבן געהאַלטן אַז דער טרענספּאָרטירט־וויסן איז דער אמת־ שאץ פֿון יידישן פֿאָלק, מער־רעזיסטאַנט ווי די שטיינער פֿון'ן סינאַגאָגן וואס זײנען פֿאַרברענט און מער־דױערהאַפט ווי די אימפּעריעס וואס האָבן זײ פֿאַרברענט. מיר וועלן זיך האַלטן שטענדיק צעטיילן, אין סוף דער חקירה, דעם בעשטיקטן פֿון פּראָבאַבל און פֿון קאַנדזשעקטורד. דער טאָפּאָנימישער מעקור פֿון דעם נאָמען איז בעשטיקט; דער בעהמיש־היסטאָריש רײַ'לױן אַזוא; די טראַדזשעקטאָרי פֿון Ismar Elbogen איז דאָקומענטירט, אַלקאָ די קאָמפּלעקס־רעדאַקטאָרישע געשיכטע פֿון זײַן ליטורגיש־ווערק. בחלק, די קאָנטינױטעט־גנעאָלאָגיש צװישן דער ערשטער טראָגער־שׂ און די מאָדערן־פֿאַמיליעס, אַלקאָ דער סימבאָליש־ריזאָנאַנץ צװישן דעם נאָמען און דעם ווערק פֿון דער עלמוידער, שטײן אין שיקל־פּרודנטער קאַנדזשעקטור. אַזוא פֿאַרמאַכטסיך, אױף אַ קױ פֿון ריװער און אױף אַ ווערק פֿון זיקור, דאָס בוך פֿון אַ שושלת — נוֹ־טרײַ צום פּרעצעפּט פֿון Marc Bloch דעם וואָס דער היסטאָריקער זאָל ווייניקער שפּעראַן ווי פֿאַרשטײן [Bloch, 1949].