משפּחה Effendi

דאָס װאָרט „עפֿענדי" (טערקיש-אָטאָמאַניש efendi, געשריבן اَفَندی) איז אַ כּיבֿוּדיקער טיטל פֿון דעם אָטאָמאַנישן אימפּעריע, אַראָפּגעלייגט פֿונעם ביזאַנטינישן גריכיש aphéntis (αφέντης), וואָס שטאַמט זיך אַליין פֿונעם אַלטן גריכיש authéntēs, „האַר, גבֿיר, דער וואָס האַלט די מאַכט". דער וועג — פֿון קלאַסישן גריכיש צום מיטלאַלטערלעכן גריכיש, דערנאָך צו דער טערקישער אָנפּאַסונג — ווייזט אָן די טיפֿע לינגוויסטישע דורכגייקייט פֿון דעם אַנאַטאָלישן און באַלקאַנישן ראַיאָן, וווּ דאָס אָטאָמאַנישע אימפּעריע האָט איבערגענומען אַ ביזאַנטינישן אַדמיניסטראַטיוון און געזעלשאַפֿטלעכן לעקסיקאָן וואָס עס האָט פֿאַרטערקישט.

אין אָטאָמאַנישן שימוש האָט דער טיטל באַצייכנט אַ בילדונגאַקייט מאַן, אַ מענטש מיט אַ שטעלע פֿון וויסן אָדער מאַכט: גרויסע לייענער, יורעס, דאָקטוירים, סעקרעטאַרן, מיטגלידן פֿון דער קלאַסע פֿון שרייבערס און באַאַמטע. דער טיטל איז אין אַלגעמיין נאָכן פֿאָרנאָמען אָנגעשריבן געוואָרן, און האָט אויסגעדרוקט דעם כּיבוד וואָס מען האָט גאָלט בילדונגאַקייטן, אים אָפּגעשיידט פֿון אַנדערע באַצייכענונגען וואָס זענען אַריבערגעגאַנגען צו דער מיליטערישער אָדער אַדלישער היעראַרכיע. נון, אין דער ייִדישער אָטאָמאַנישער וועלט זענען פֿונקציעס פֿון וויסן און שרייבן — מעדיצין, איבערזעצן, סחורה, סעקרעטאַריאַט פֿון גדולים — אָפֿט אויסגעפֿירט געוואָרן דורך ייִדן, בפֿרט נאָכן אָנקום פֿון די ספֿרדישע גלות-ייִדן אין דעם אימפּעריע אָנהייבנדיק פֿון 1492. עס איז אַזוי זייער מסתּמל, אַז אַ ייִד וואָס האָט אויסגעפֿירט איינע פֿון די פֿונקציעס האָט אין זיין סביבֿה באַקומען דעם דאָזיקן כּיבֿוּדיקן טיטל, און אַז דער לעצטערער האָט זיך לסוף פֿאַרפֿעסטיקט ווי אַ ירושהדיקער שם.

דאָס דאָזיקע פֿענאָמען פֿון דעם איבערגאַנג פֿון אַ טיטל אָדער שפּיצנאָמען אין אַ משפּחהנאָמען איז גוט דאָקומענטירט אין דער געשיכטע פֿון ייִדישע מיטלמעערישע נעמען. ווי עס ווייזט אָן די אַנאַליז פֿון די אָנאָמאַסטישע רעפּערטואַרן אײַנגעזאַמלט פֿון Schaerf, קומט אַ באַמערקנסווערטער טייל פֿון ייִדישע קאָגנאָמעס אין איטאַליע פֿון באַצייכענונגען פֿון הנדל, אָרט אָדער מידה, ניט פֿון ביבלישע נעמען. דער נאָמען Effendi קומט זייער אָפּשאַצלעך פֿון דער דאָזיקער קאַטעגאָריע פֿון נעמען פֿון כּבֿוד אָדער פֿונקציע, וואָס האָבן זיך פֿאַרקריסטאַליזירט ווי פֿאַמיליע-נעמען דורכן קאָנטאַקט מיט די אויפֿנאַמע-געזעלשאַפֿטן. דאָס אָנטרעפֿן פֿון דעם דאָזיקן נאָמען אין איטאַליע אין דעם אָנהייב פֿון צוואַנציקסטן יאָרהונדערט — בשעת ער האָט קלאָר אַן מזרחדיקן אָנשטאַם — פֿירט נאַטירלעך אָן אויף אַ לעוואַנטינישן אַנשטאַם פֿון דער משפּחה, וועמען דאָס קומענדיקע קאַפּיטל באַטראַכט.

כדי צו פֿאַרשטיין ווי אַזוי אַ נאָמען ווי Effendi האָט קענען אַנטשטיין, מוז מען זיך ווענדן צו דעם גרויסן אומקער פֿון 1492 און זײַנע נאָכוויקסן. די פֿאַרטרײַבונג פֿון די יידן פֿון ספּרד, דערנאָך די פֿאַרטרײַבונג פֿון די יידן פֿון פּאָרטוגאַל אין 1497, האָבן אָנגערופֿן דעם מאַסנדיקן אָנזידלונג פֿון ספֿרדישע קהילות אין דעם עאָטאָמאַנישן אימפּעריע, וועלכע האָט זיי אויפֿגענומען אין Salonique, Istanbul, Izmir (Smyrne), Andrinople און אין די גרויסע שטעט פֿון לבֿנט. דאָרטן האָבן דיזע קהילות געפֿונען אַ רעזשים פֿון ריכטיקע טאָלעראַנץ, באַשיצט דורכן סטאַטוס פֿון dhimmi און אָרגאַניזירט אין אויטאָנאָמע קאָנגרעגאַציעס.

די עקאָנאָמישע און אינטעלעקטועלע אינטעגראַציע פֿון דיזע ספֿרדים אין דעם עאָטאָמאַנישן אַפּאַראַט איז געווען אויסערגעוויינלעך. פּגרסן ווי Don Joseph Nassi, האַרצאָג פֿון Naxos און בעראַטער פֿון סולטאַן Selim II אין דעם זעכצנטן יאָרהונדערט, ווײַזן דעם אויפֿשטיג פֿון יידן אין די קרײַזן פֿון מאַכט. ברייטער געזאָגט, די געשיכטע פֿון דער ייִדישער פֿילאָסאָפֿיע און קולטור ווײַזט די לעבעדיקייט פֿון ספֿרדישן מחשבֿה אין לבֿנט, וועלכע האָט פֿאָרטגעזעצט דעם אַנדאַלוזישן יורשה אין די נײַע עאָטאָמאַנישע הײמען [Hayoun, 2023]. דיזע קולטור האָט זיך אָנגעשטיצט אויף אַ לאַנגע טראַדיציע פֿון איבערגעבן טעקסטן און כּתבֿ-ידן, וועגן וועלכע Colette Sirat האָט באַוויזן אַז זי שטעלט אַ ערשטראַנגיקע מקור דאָר צו רעקאָנסטרויִרן דאָס ייִדישע אינטעלעקטועלע לעבן אין מיטלאַלטער און נאָך-מיטלאַלטער [Sirat, 1983]. אין דעם מיליע, וואו ייִדישע דאָקטוירים, איבערזעצער, האַנדלס-אַגענטן און דיפּלאָמאַטן האָבן זיך אַרומגעדרייט מיט עאָטאָמאַנישע דיגניטאַרן, איז דאָס צוגעבן פֿון אַן כּבֿודיקן טיטל ווי efendi צו אַ ייִדישן נאָגיד ניט נאָר מעגלעך, נאָר אויך אָנגעמעסן מיט די סאָציאַלע מינהגים פֿון דעם אימפּעריע.

עס איז אַלזאָ אין דיזער מאַטריצע — יענער פֿון דעם עאָטאָמאַניזירטן ספֿרדישן יידנטום, וועלכע האָט פֿאַרמישט דעם איבעריִשן יורשה מיט דער לבֿנטישער אינטעגראַציע — וואו מען מוז אָפּלייגן דעם וואַרשײַנלעכן געבורט פֿון דעם נאָמען. דער כּבֿודיקע טיטל, סימן פֿון סאָציאַלן אָנערקענונג, וואָלט זיך פֿאַרוואַנדלט אין אַ משפּחה-באַצייכענונג, איבערגעגעבן פֿון דור צו דור, דערנאָך אַוועקגעטראָגן דורך די מיגראַציעס קיין דעם מערבֿדיקן מיטעלמעריקן ים. די ווײַטערדיקע געשיכטע פֿון די Effendi שפּילט זיך אָפּ אין דער טאַט אויפֿן וועג פֿון די איטאַליענישע פֿרײַ-האַפֿנס.

דער קשר צווישן דעם עות׳מאַנישן אימפּעריום און יידישן איטאַליע איז, אין די זיבעצנטע און אַכצנטע יאָרהונדערטן, דורכגעגאַנגען דורך אַ באַזונדערן צוזאַמענפֿאַלפּונקט: דעם פֿרײַן האַפֿן פֿון Livourne. געגרינדעט אויף די Livornine — יענע כּתבי-זכּיות וואָס דאָס גרויסהערצאָגטום טאָסקאַנע האָט צוגעשטאַנען סוף זעכצנטן יאָרהונדערט — האָט די „יידישע פּאָרטוגעזישע נאַציע" פֿון Livourne איינגענומען אַ הויפּטשטעלע צווישן די מערבֿדיקע ספֿרדישע קהילות. Lionel Lévy האָט גערידמעט דיזער קהילה גרונטלעכע שטודיעס, ווי Livourne האָט זיך פֿאַרנעצט מיט Amsterdam און Tunis צו בילדן אַ ברייטן ספֿרדישן האַנדלס- און קולטור-ראַיאָן [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Livourne האָט אָנגעצויגן יידישע משפּחות פֿון אַלע ברעגן פֿון ים-התיכום, אַריינגערעכנט יידן פֿון לעוואַנטישן און עות׳מאַנישן אָפּשטאַם, וועלכע ווערן אין די דאָקומענטן באַצייכנט מיט אונטערשייד צווישן „פּאָנענטינס" (אָנגעקומענע פֿון מערבֿ, פֿון שפּאַניע און פּאָרטוגאַל) און „לעוואַנטינס" (אָנגעקומענע פֿון דעם עות׳מאַנישן לעוואַנט). אַ משפּחה מיט אַ נאָמען פֿון טערקישן אָפּשטאַם ווי Effendi וואָלט זיך נאַטירלעך אײַנגעפֿיגט צווישן יענע לעצטע, וועלכע זענען אין Livourne באַלייגט דורך קהילישע רעגיסטערן. עס איז אַלזאָ וואָרשײַנלעך — אָן דעם וואָס מע קען דאָ ציטירן אַ באַשטימטן אָקט — אַז דאָס Effendi-משפּחה וואָס Schaerf האָט פֿאַרצייכנט אין איטאַליע שטאַמט פֿון דיזער לעוואַנטישן וואַנדערונג צו די טאָסקאַנישע פֿרײַע האַפֿנס, וווּ מיזרחדיקע נעמען האָבן זיך אָפֿט באַוואָרנט אַזוי ווי זיי זענען, אַלס שילד פֿון אַן אָפּשטאַם.

דאָס Livourne-סבֿיבֿה איז אויך געווען אַ הויפּטצענטער פֿון העברעיִשן בוכדרוק און כּתבֿ-יד-פּראָדוקציע, וואָס האָט פֿאָרגעזעצט אין איטאַליע אַ תּלמוד-תּורה-טראַדיציע וועלכע Robert Bonfil האָט אַנאַליזירט אין איר רענעסאַנס-רײַכקייט [Bonfil, 1994]. די באַצירטע העברעיִשע כּתבֿ-יד-שריפֿטן פּראָדוצירט אויף דער האַלבינזל, אונטערגעזוכט דורך Giulia Tamani, בײַוועזן די פֿאָרזעצונג פֿון אַ הויכער בוך-קולטור אין די איטאַליענישע קהילות [Tamani, 2010]. אין דעם קאָנטעקסט פֿון אינטעלעקטועלער לעבעדיקייט און מעדיטעראַנישן אײַנאַנדערמישן האָט דער נאָמען Effendi זיך פֿעסט אַרײַנגעשריבן אין דעם ייִדישן נאָמענס-לאַנדשאַפֿט פֿון איטאַליע.

דאס סעפֿאַרדיש נעץ, וואס ליווָרנע איז געווען איינער פֿון די פּוליצים, האָט זיך נישט אָפּגעשטעלט אין איטאַליע: עס האָט געשטראָלט קיגן צפֿון־אַפֿריקע, וואו די «יִדן־פֿרענקן» אָדער «גראַנאַ» (פֿון Gorna, ליווָרנע אין יידיש־אַראַביש) האָבן זיך געזעצט ספּעציעל אין טוניס. Lionel Lévy האָט דיוק צורוק־געשפּור דעם קײַטיקײט צווישן ליווָרנע און טוניס, וואס מאַכט דעם פּורטוגעזיש פֿאָלק אַ קוהערענטן דור־ים־תיכוני גאַנץ [Lévy, 1999]. עס וואָלט מען דערהער קענען מוטמאָסן — און דער פֿאָרליגנדער בוך נימט דאָס אָן ווי אַ היפּאָטעזע און נישט ווי אַ דער שטאַטסט פֿאַקט — אַז טראָגער פֿון נאָמען Effendi אָדער פֿון שונה נעמנים קענטן זיך האָבן באַטיילט אין די צירקולאַציעס קיגן מאָראָקאָ.

די היפּאָטעזע פֿינט אַ אַלגעמײנע פּלייץ אין דער גשיkhte פֿון יידיש קהילות אין מערב־אַלזשיריע, ווי די קהילה פֿון Tlemcen בעשריבן דורך Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000] אָדער יענע פֿון Sidi Bel Abbès וואו די רבנים־ארכיוון האָלטן אַ צלם פֿון משפּחות און גורלות [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. די קהילות, געלאָגן אין די שרנערס פֿון די סעפֿאַרדיש, מאָראָקאָװש און, פֿון דער XIXטער יאָרהונדערט אָן, פֿרענטשיש וועלטן, האָבן אָפּגענומען שושלות פֿון פּאָריגע אָפּשטאַמונגען, מאָל צייכנט דורך נעמנים פֿון אָרּינטאַלער שטאַם. קיין קוואַל וואס איך האָב קאָנסולטירט קיין גלײַך קענט אָבער דער משפּחה Effendi צו די פּינטלעכע קהילות; דאָרום לייגט דער קאַפּיטל אַ אָנגענומענע רעדאַקציאָנאַלע מוטמאָסן, אָפּגעשטעלט ווי אַ פּאָד פֿון ספּורסן שטאַט ווי סוף. דער צוזאַמנשטויס צווישן דער דנקן־זיך פֿון אַן אָרּינטאַלער נאָמען און דער צפֿון־אַפֿריקער ארכיוו בלײַבט דאָ צו באַשטוין דורך שפּעטערדיקע ווערק.

יענץ זיין גיאָגראַפיש טראַיעקטאָריע, טראָגט דער נאָמען Effendi אַ לאַסט פון זין וואָס האָט שייכות צו דעם וואָס מ'קען רופן די לאַנגע מעמוריע פון יידישע משפּחות. אַ פאַמיליע־נאָמען איז נישט בלויז אַן אַדמיניסטראַטיווער לעבל: ער איז אַ דיפּאָזיטום פון היסטאָריע, אַ שפּור פון סטאַטוס, אַמאָל דער רעשט פון אַ ספּראַך וואָס איז פֿאַרשװונדן פֿון דער פאַמיליע־שטובע. טראָגן דעם נאָמען Effendi מיטל בעוואָרן, אָפֿט אָן וויסן פון די האָלטער זיך אַליין, דעם זיכרון פון אַ געלונגענער אַדאַפּטאַציע אין דער אַטאָמאַן־אימפּעריע, ווו אַן אַהן איז בשפּט געװאָרן ווערטיק פון דעם טיטל פון "מאַיסטער" אָדער "בעלמודע".

די יידישע דאַנקווייז האָט פיל געמיטיטירט איבער דעם פֿארהעלטניש צװישן דעם נאָמען, די הנחה און די אידענטיטעט. Léon Askénazi האָט אונטערשטרישן אַז די יידישע טראַדיציע לעבט פֿון אַן אַרטיקולאַציע צװישן דער ווערטער וואָס מ'האָט מקבל און דער שריפט וואָס מ'זאָל בעוואָרן, צװישן דעם וואָס מ'טראַנסמיטירט מונדלעך און דעם וואָס מ'מאַכט פֿעסט אין דעם טעקסט [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis האָט אויך אונטערוויזן ווי די יידישע דאַנקווייז פֿארבינדט די געזירע, די מעמוריע און די נאָמינאַציע אין דער אָפּשטעלונג פון זיך אַליין [Abécassis, 1987]. דער נאָמען ווערט דאָס אַ אָפּעראַטאָר פון קאָנטיניטעט: ער פֿארבינדט די לעבעדיקע מיטן מתים, די פאַמיליע וואָס איז איצונד צו איר פארן אָפֿנשטאָג. Isaiah Berlin, וואָס האָט זיך געדאַנקט איבער די מאָדערנע יידישע לאַגע, האָט אונטערוויזן ווי פיל די שפּאָנונג צװישן דער אירבנשאַפט־שייכות און דער אַרײַנשטעלונג אין די געזעלשאַפטן פֿון אָפּנעמונג דורכגייט דער גאַנצער מאָדערנער יידישער עקספּעריענץ [Berlin, 1973] — שפּאָנונג וואָס אַ נאָמען ווי Effendi, אָרינטאַלן טראָגן אויף איטאַליענער ערד, ביט אַן בײַשפּיל.

וואָס די טראַדיציע טראַנסמיטירט, דאָ, איז נישט אַ דאַטירטע גענעאַלאָגיע אָבער אַ זין: די שטאָלץ פון אַן אַלטער סאָציאַלער פאַראַקענונג, אַרײַנגעשריבן אין אַ וואָרט. Yerushalmi האָט גיַמיינערט אַז די יידישע מעמוריע גיט פּריאָריטעט צו דער סיגנىפיקאַנץ איבער די כּראָנאָלאָגיע, האָלטנדיק אָן וואָס מאַכט זין פֿאַר די קהילה שטאָט דער שטרענג סוקסעשן פֿון פֿאַקטן [Yerushalmi, 1984]. דער נאָמען Effendi האָט שייכות צו דער לעבענדיקער מעמוריע, טראַנסמיטירט אָן דאָקומענטלעך בווּיס אָבער באַלאַדן מיטן אַ סוחה וואָס איז איידן.

בתום האיתור הזה, השושלת Effendi מתבררת כדמות אַקזמפּלָרית של הסירקולציות היהודיות בים־התיכון. נקודת העוגן התיעודית היא דקיקה אך אמתית: רישום השם על ידי Samuel Schaerf בקטלוג שלו של קוגנומים יהודיים באיטליה משנת 1925. מנקודת תמיכה יחידה זו שנקבעה, המחקר מאפשר לשחזר מסלול אפשרי: כינוי הוקרה עות'ומאני, efendi, « מרו» או « משכיל», שהוענק ליהודי ספרדי משולב בחוגי הידע והסחר של הקיסרות, אחר כך הוקפא כשם משפחה תורשתי וגרור למערב, כנראה דרך דרך נמלי הסחר החופשיים האיטלקיים ודרך הנציון היהודי הפורטוגזי של Livorno.

ההיסטוריות המגרביות נותרות, מעצמן, בתחום ההשערה: הרשת הספרדית כרתה את Livorno, Tunis והצפון אפריקה, אך שום ארכיון שהועלה בחשבון לא מאפשר לקשור אליהם בחוזקה משפחת Effendi. מה שהספר הגדול הזה רצה להציג הוא בדיוק את הדרך בה משתלבות ההיסטוריה והזכרון: הארכיון קובע שם, המחקר משחזר את דרכו הסבירה, והמסורת שומרת על המשמעות שלו. השם Effendi נשאר כך עד ל־עדות להיסטוריה חלקית מבוססת, בדרך כלל סבירה, ובמלואה טעונה זכרון. על הדורות הבאים, המצוידים במקורות חדשים, להפוך להיסטוריה מבוססת את מה שהוא כיום רק מסלול סביר.