משפּחה Buttenwieser

Buttenwiesen איז געווען, פֿון זיבעצנטן ביז צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, איינס פֿון די וויכטיקסטע דערפֿלעך מיט אַ שטאַרקער ייִדישער באַפֿעלקערונג אין בייַערישן שוואָבן. אַנדערש ווי די גרויסע פֿרייַע קייסערשטעט — Augsbourg, Nuremberg, Ratisbonne — וועלכע האָבן פֿאַריאָגט זייערע ייִדן אין שפּעטן מיטלאַלטער און אין דער נייַצייַט, האָבן די לענדלעכע געגנטן פֿון שוואָבן און פֿראַנקן אָנגעבאָטן ייִדישע קהילות, אונטערן שוץ פֿון טעריטאָריאַלע האַרן און קייסערלעכע ריטערן, אַ דויערהאַפֿטיקן מחסה. דאָס איז דאָס באַוווּסטע פֿענאָמען פֿון Landjudentum, דאָס דײַטשע לענדלעכע ייִדנטום, פֿון וועלכן Buttenwiesen איז אַ כאַראַקטעריסטישן ביישפּיל.

די דאָזיקע דערפֿלעכע קהילות האָבן געלעבט פֿון ספּעציפֿישע מלאכות: בהמה־האַנדל, קרעמעריי, האַנדל מיט שטאָפֿן און רוי־מאַטעריאַלן, לאַמבאַרד. זיי האָבן זיך אָרגאַניזירט אַרום דער שול, דעם ריטועלן בוד (מיקוה), דעם חדר און דעם בית־עלמין. Buttenwiesen האָט געהאַט זייַן שול, זייַן בית מדרש און זייַן ייִדישן בית־עלמין, וווּ עס האָבן אויך גערוט די נפֿטרים פֿון די אַרומיקע ישובֿים. די לאַגע פֿון די דאָזיקע לענדלעכע ייִדן ענלט, אין אַ סך שטריכן, צו דער לאַגע פֿון קהילות אין אַנדערע עוראָפּעיִשע ראַנדגעגנטן: אַן עקזיסטענץ אַרומגערהמט דורך האַרנשאַפֿטלעכן שוץ, אָפּהענגיק פֿון פּאַטענטן און טאָלעראַנץ־שטייַערן, וווּ דאָס צוגעהעריקייט צום אָרט האָט זיך אָפּגעלייענט אפֿילו אין די נעמען וואָס דאָס ייִדישע פֿאַמיליעס וועלן שפּעטער טראָגן.

די געשיכטע פֿון דייַטשע ייִדן ארט זיך דאָ אין אַ גוט דאָקומענטירטן ראַמען: יענעם, בעסקרייַבט דורך Béatrice Philippe פֿאַר פֿראַנקרייַך אָבער איבערטראַגבאַר, פֿון דעם לאַנגזאַמן אייַנשרייַבן פֿון ייִדישע קהילות אין קריסטלעכע געזעלשאַפֿטן, צווישן בידינגטן דולדזאַמקייט און פּעריאָדישן אַרויסווייַזן. אין בייַערן גייט די לענדלעכע ייִדישע בייַזייַן פֿאַראויס דעם עמאַנציפּאַציע מיט עטלעכע יאָרהונדערטן, און פֿון דעם דאָזיקן ערדרייַך וואַקסט אַרויס דער משפּחהנאָמען Buttenwieser: נישט פֿון אַ שטאָט, נאָר פֿון אַ דאָרף, שעפּעוודיק און לעבעדיק, וועמענס נאָמען איז דערוויילט געוואָרן אַלס אידענטיטעטלעכן חתם פֿון יענע וואָס זייַנען אַוועקגעגאַנגען פֿון דאָרטן.

דאָס טיפֿע אייַנשרייַבן אין לענדלעכן געוועב פֿון שוואָבן איז נישט אָן אייגענעם ווערט געווען. די עקזיסטענץ אַליין פֿון Landjudentum צייגט אָן אַ פֿעיִקייט פֿון אַנוואָרצלונג, אַ ציידיקייט אין דעם אויפֿהאַלטן פֿון קהילותדיקע מוסדות — שול, חדר, מיקוה, בית־עלמין — אין מיטן אַן אַמביענט וואָס איז מערסטנס פֿייַנדזעליק געווען אָדער, בעסטנפֿאַלס, גלייַכגילטיק. דאָס דאָזיקע זאָרג פֿאַר דעם קולעקטיוון לעבן, דאָס דאָזיקע פֿאַרמישטן זיך אין דעם פּאַרשוועריקייט פֿון דער קהילה טראָץ דעם רעכטלעכן פּרעקאַריאַט, מאַכן אויס איינע פֿון די בייַשטענדיקסטע מאָלן וואָס דאָס ייִדישע מסורה האָט אָנגעטראָגן דורך די יאָרהונדערטן און דאָס קאָנטינענטן. דאָס דאָרף Buttenwiesen, אין דעם זין, איז נישט בלויז אַ גיאָגראַפֿישע וויג: עס איז דאָס ערשטע הייַמפֿייַער פֿון אַ מעלה.

דער שם־משפחה Buttenwieser, אין זיין ארבערשאפטלעכער פאָרם, פינט זיין יוּרידיש אָריגין אין דער פּאָליטיק פון נאָמאַנציע אויפגעצװוּנגן אויף די יידן פון די דײַטשע שטאָטן אין אנפאַנג פון'ן 19טן יאָרהונדערט. אין Bavaria, דער עדיקט וועגן די יידן פון'ם קיניגרײַך, פּראָקלאַמירט אין 1813, צװאַנג די יידישע משפחות צו אָדאפטירן פעסטע משפחה־נעמן און זיי אַנצורעגיסטרירן ביי די אויטאָריטעטן, מעשׂה־סוף צום אַלטן סיסטעם פון יברית־נאָמאַנציע פּאַטראָנימיקום דער בנין אַדם לאַדם (״פּלוני בן פּלוני״).

דער מאָמענט לעגיסלאַטיװ איז געװן דעם לנקודה־זײַט פון דער געשיכטע פון די יידישע נעמן. ווו די טראַדיציאָנעלע נוסח־ער אַ אנשטער אַרטאָיילן דורך זײַן שם־הברית און יענעם פון זיין פאָטער, דערגאַנצט עס מאַל דורך אַ טאָפאָנימ אָדער אַ נאָם פון פּונקציע, די מאָדערנע געַז פֿאָדערט פון א דעם שטײַט אַ שם שטאַביל, טראַנסמישיבל און בַקיאָמן דורך די אַדמיניסטראַציע. פּיל פון די משפחות האָבן זיך דעמאָלט אָדער האָבן זיך באַנעמן, אָדער זיך בענעמן אָדער פּאַטראָנימן פּון איר אָרט פון אָריגין אָדער ווײינונג: אָיף דעם וועגן זיי זיך אוועקגעבן — Bamberger, Fürther, Uhlfelder, Wassermann — און די Buttenwieser.

דער פּראָצעס שטעלט זיך אַרײַן אין דער גרויסער טראַנספּאָרמאַציע אַנאַלאָג דורך Simon Schwarzfuchs, װאָס צײַגט װי די ציװיל־עמאַנציפּאַציע, אין טוּשקע פון די גלײַכהײַט פון רעכטן, ױש אָסף סטעיטקײַט אַדמיניסטראַטיװ און קולטוּרעל: דער פּאַטראָנים פאַס אַ פון די סימנים פון דער אַרײַנקומען אין דער סדר פון דער שטאַט. דער זעלביקער מעכאַניזם איז גוט אַטעסטן אַנדערש: Joseph Toledano, בעשריידנדיק די לאָגיקעס פון פּאָרמאַציע פון די יידישע נעמן, ערקלערט קוימווי דער טאָפאָנימ — דער נאָם פון דער אָרט ווױ מען קומט — קאַנסטיטוט אַ פון די מייער סורסן פון די יידישע פּאַטראָנימיע, אפילו אין דער ווײַטער אַװעק געביר פון Swabia. דער נאָם Buttenwieser טרעגט דעמאָלט, אָ געגראַװן אין זיין מאָרפאָלאָגיע, די סימן פון אַ אַדמיניסטראַטיװ באַשלוס און אַ הערצלעכע טראַנע צום דאָרף־אָריגין.

עס איז זיגנפאַלל אַז צװישן די טרייגער פון'ם נאָם וואָס וועלן זיך אויסטאָן אין'ן פֿאָלגענדיקן יאָרהונדערט, האָט אַ דער שם־הברית פון Moshé — Moses — ווי צו בעטאָנען אַז, אונטער דעם פּאַטראָנים אויפגעצװוּנגן דורך די געַז פון דער מענשן, בלײַבט אונטערעך דער שם־פאָרן איבערגעטראָגן דורך די טראַדיציע פון די פאָטערס.

אין לויף פון דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט, די יידישע פאַמיליעס פון די שוואָבישע שטעטלעך דערלעבן אַ בנימוס פּראָװעס סאָציאַלע און גיאָגראַפישע מאָביליטעט. באַפרייט שטוקווײַז פון די אַלטע הצעות — אויף חתונה, דירה, מלאכות — זיי אַװגעגאַנגען פון די דערפער קײן די שטעט־קסידער: Augsburg, Munich, Frankfurt. דער אָװערגאַנג פון בודלינג און בעהם־האנדל קײן סטאַציאָנערן האַנדל, קײן בענק, קײן פרייע פּראָפעסיעס און קײן אונივערסיטעט איז געװען, פאַר פילן, א זאַך פון צװײ אָדער דריי דורות.

די טראָגער פון נאָמען Buttenwieser האָבן געגאַנגען דער אַלגעמיינער טראַדיציע, פּראָצירט צום דײַטשן יידישן פּראָלעטאַריאַט פון דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט: יענע אַ אַפגעקלערטער, פּאַטריאָטישער, אָפט דינן־רעפורמיסטיש בעלימים, קנפּאַנצן אין דער עקאָנאָמישער און אינטעלעקטואַלער לעבן פון Wilhelminisch דײַטשלאַנד. דער אַפשטייג שאָל די גרעסערע באַװעגונג פון וועלן די דײַטשע יידישקייט איז געװאָרן איינער פון די קװילן פון יידישע מאָדערניטעט — פון Wissenschaft des Judentums, די היסטאָרישע און פילאָלאָגישע וויסנשאַפט פון יידישקייט, קײן דינן־רעפאָרמיזם וואס האט מיטן לימורגיע און געדאַנקן.

דער מערסט גענוי אַטעסטאַציע פון דעם באַװעגונג אין די Buttenwieser שושלת איז געגעבן דורך די געבורט, אויפן 5טן אפריל 1862, אין Beerfelden — קלײן שטאָט פון Hesse אויפן שורה פון Odenwald — פון אַ קינד וואס וועט טראָגן דעם נאָמען Moses. דער גיאָגראַפי־פּרטים איז זיך אַליין אַ רעװעלאַציע: די פאַמיליע האָט זיך פאַרװאָסט זינט Swabia קײן אַנדערע רעגיאָנס פון דרום־ און מיטן דײַטשלאַנד, נאָכפאָלגנדיג די שטרימער מאָביליטעט וואס כּאַראַקטערן דעם דײַטשן יידישקייט פון דעם צײַטאַלטער. Beerfelden איז ניט Buttenwiesen, אָבער דער אַיינער און אַנדער געהערן קײן דער זעלבער ווילטן פון דעם Landjudentum אין באַװעגונג, וועלן די זין און טעכטער האָבן גיװענדט, אין דער צװײטער האלף פון דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט, קײן אונივערסיטעטן און אינטעלעקטואַלע פּראָפעסיעס.

מען געפינט, אין דעם דינאַמיק, דעם אעקאָ פון וואס Schwarzfuchs רופט די מוטאַציע פון דעם יִשְׂרָאֵל: דער אינגאַנג אין דער צאָל, טרייַ קײן אַ רעליגיע רידיפיניד ווי א פּריװאַט קאָנפעסיע, דעם ינװעסטמענט אין דער קולטור און קלוגהײט. דער נאָמען Buttenwieser, געבורן פון אַ דערף, עקאַמפאַניעס אָלש אַ היסטאָריע פון ערבאַניזאַציע און אַקסעסיאָן צו דער בורזשואַזיע וואס איז יענע פון טויזנטער יידישער דײַטשער פאַמיליעס פון דעם נײַנטן יאָרהונדערט.

דער פּאָפּולערסטער דאָקומנטירטער פיגור אין דער שושלת איז אָן קײן צווײפל Moses Buttenwieser, געבוירן אין Beerfelden דעם 5טן אַפּריל 1862 און געשטאָרבן אין Palo Alto, אין קאַליפאָרניע, דעם 11טן אָדער 12טן מערץ 1939. זיין אינטעלעקטואָלער דרך האָט צוזאַמנגעפּאַסט אין זיך עטלעכע דימענסיעס פון דער געשיכטע פון דער יידישער דײַטשלאַנד אין זיין צײַט: דער אַקאַדעמישער אויסביל אין די בעסטע דײַטשע אינסטיטוציעס, די עמיגראַציע צום אַמעריקע, די אַרײַנטרעטן אין די אינסטיטוציעס פון דער ריפאָרמאַטער יידישקײט, און דער דװיילנדיקער ביטראָג צו דער וועלטלעכער ביבליקאָلאָגיישער וויסנשאַפט.

Moses Buttenwieser שטודירט אין די יוניווערסיטעטן פון Würzburg, פון Leipzig און פון Heidelberg, דרײַ שטערן פון דער געלערנטער דײַטשלאַנד פון דעם 19טן יאָרהונדערט. אין Heidelberg האָט ער זיך הנה, אין 1897, מיט אַ דאָקטאָראַט וואָס האָט זיך דרױסגעשטעלט מיט Die hebräische Elias-Apokalypse — אַ קריטישער אַנאַליז פון דער העברעיִשער אַפּאָקאַליפּסע פון Elias, אַ שפּעטער און קאָמפּליצירטער טעקסט וואָס שטייט אַן דער גרענעץ פון דעם ביבליקאָלאָגישן קאַנאָן און פון דער אַפּאָקאַליפּטישער יידישער ליטעראַטור. דער ערשטער ווער, פּובליצירט אין Leipzig בײַים Pfeiffer אין דער זעלביקער יאָר, האָט מויער באַװיזן די דאָפּלטע אַנקערונג וואָס וועט אָפּגערירן אַלע זיין ווער: די שרענגקײַט פון דער דײַטשער פילאָלאָגיע און די דעווואָציע צו דער שקריפּטורער העברעיִשער ליטעראַטור. פיר יאָר שפּעטער, אין 1901, האָט ער אַראָפּגעשטעלט An Outline of Neo-Hebraic Apocalyptic Literature, פֿארלאַנגערנדיק און ברייטערנדיק דעם ערשטן פּרובן אויף די ראַנדן פון דער ביבליקאָלאָגישער טראַדיציע.

אין דער זעלביקער יאָר 1897 איז ער באַנומן געװאָרן פּראָפעסאָר פון ביבליקאָלאָגישער אקסעגעזע אין דעם Hebrew Union College אין Cincinnati, Ohio — דער אינסטיטוציע וואָס איז געגרונדט געװאָרן אין 1875 דורך Isaac Mayer Wise אום פֿאָרצוביילדן די רבנים פון דער ריפאָרמאַטער אַמעריקאַנער יידישקײט, און וואָס וועט ווערן אַיינער פון די גרויס פלעמעס פון דער יידישער וויסנשאַפט אין צפון אַמעריקע. דיזע צוגלײַך באַנומונג צום דאָקטאָראַט און צו דער פּראָפעסאָר־שטול איז זינפּולף: זי האָט אַװעדוהת די גיק מיט וואָס די אינסטיטוציעס פון דער אַמעריקאַנער יידישקײט האָבן געקיינט אָנציִען די בעסטע קעפ וואָס זיינען איבערגעביליט געװאָרן אין אַייראָפּע, ם אַנביתנדיק יידישע כניסותיים אַקאַדעמישע קאַריערן וואָס די דײַטשע אוניווערסיטעט, ד זיינע פּרומיסেס, האָט איהנען נאָך שװער געגעבן. Moses Buttenwieser לערנט ביבליקאָלאָגישע אקסעגעזע אין דעם Hebrew Union College פאָר עטלעכע דעצעניעס, בילדנדיק גענעראַציעס פון רבנים און געלערנטע, און אַלוסטרירנדיק פון זיין פּראָפעסאָר־שטול דיזע אַרײַנשפּיץ אין דעם קלעקטיװן און אינסטיטוציאָנעלן לעבן פון דער יידישער קהל וואָס איז איינער פון די קאָנסטאַנטסטע טוגנטן פון דעם יידישקײט.

די רעגיסטראַציע פון זיין נאָמען אין די ליסטן פון פּראָפעסורים פון דעם Hebrew Union College, ווי עס איז געוואָרן באַשטעטיקט דורך די Encyclopédie juive, שטעלט אים אַ צווישן אנדערע גרויסע נעמען פון דער אַמעריקאַנער יידישער וויסנשאַפט פון דעם צײַטפּונקט — Kaufmann Kohler, David Philipson, Henry Malter —, אין אַ געלערנטער קהל וואָס, אין Cincinnati, בויט דערצײַטיק דעם אַמעריקאַנער ריפאָרמאַטער יידישקײט און די אינטעלעקטואָלע כלים פון אַ נײַ וויסנשאַפט פון דער ביבל.

דאָס מײַסטערװערק פֿון Moses Buttenwieser יתּפּרשׂ זיך אין דרײַ גרונדלעכע בנדים, פּובליציִרט צװישן 1914 און 1938, וואָס בילדן צוזאַמען אַ טרילאָגיע געװיידמעט צו די גרויסע שטימען פֿון דער העברעיִשער בײבל: די נביאים, יוב, און די זמירים. די דרײַ שריפטן, אָפּגעהיטן אין די קארפּוסן, און, קונסטיטּוײַרן די דױעריקסטע בײַטראָג פֿון דער שׁשׁלת Buttenwieser צו דער װעלטװײַטער יידישער דאַנקװייז.

די נביאים פֿון ישׂראל (1914). דער ערשטער שטיצפּונקט פֿון דעם טרילאָגיע, The Prophets of Israel, אֵרשײנט אין 1914, אין דער זעלבער שעה ווען אײראָפּע פֿאָלט אַרײן אין קריג. די הקרוואות איז אַזוי פֿון טויב ווי עס שײנט: די שאלה פֿון די נביאָנישע רעדע — פֿון די מענער וואָס, פֿאָרן פּאָװער און געװאַלט, האַלטן אױף דער פֿארדערונג פֿון גערעכטיקײט — האָט אין דעם מאָמענט אַ באַזונדערע קלאַנג אַנגענומען. Moses Buttenwieser קומט דא צו די גרויסע נביאים פֿון דער העברעיִשער בײבל מיט די אינסטרומענטן פֿון היסטאָרישער פילאָלאָגיע און טעקסטװאַלער קריטיק, זוכן צו רעסטיטּוירן דעם אָריגינעלן קאָנטעקסט פֿון יעדער נביאָנישער בשׂורה, צו דאַטירן די טעקסטן, צו אָפּשפּירן די ינטערפּאָלאַציעס, צו געפֿינען אונטערן די שיכטן פֿון רעדאַקציע די שטימע פֿון די מענער וואָס האָבן גערעדט. דעם מלאכה פֿיל זיך אײן אין דער שטראָמונג פֿון דער Wissenschaft des Judentums, אָבער עס איז אויך, טיף מורא, אַן אַקט פֿון אינטעלעקטּואַלער אמונה אין די רעלעװאַנץ פֿון דער נביאָנישער רעדע פֿאַר דער היינטיקער צײט — אַ איבערצײגונג אַז די נביאים פֿון ישׂראל האָבן אױפגעװארפֿן שאלות וואָס די מאָדערנע וועלט קען ניט ומגיום מיד צו הערן. אין דעם אַפּאַראַט האָט Moses Buttenwieser געווי־אּופּט פֿון אַ שיבוש וואָס די יידישע טראַדיציע האָט אַ סך קולטיװירט: די לעבעדיקע באַציאונג צו גערעכטיקײט, ווי די נביאים האָבן עס פֿאָרמוליִרט, ווי אַ פֿארדערונג אַדרעסט ניט נאָר צו ישׂראל נאָר צו אַלע פֿעלקער.

דאָס בוך יוב (1922). אַכט יאָר שפּעטער, אין 1922, פּובליציִרט Moses Buttenwieser זיין שטודיום פֿון בוך יוב, אַמיד א וועלטװיידער קריג וואָס האָט דער אָנשולדיקער ליידן אַ ריאַליטעט געמאַכט בלאַנגט מיליאָנס מענער. דער בחירה פֿון יוב איז ניט בנימוסדיק: דעם טעקסט איז, אין דער גאַנצער העברעיִשער בײבל, דער וואָס שטעלט מיט דער גרעסטער אַקיוטנעס די שאלה פֿון דער גאָטער גערעכטיקײט און די ליידן פֿון דער צדיק. אין דעם זיך צוקומען מיט די וואָركצייגן פֿון פילאָלאָגיע און היסטאָרישער אַנטקלאָפֿונג, האָט Buttenwieser ניט בלויז אַנאָליזירט די ליטערארישע סטרוקטור אָדער דאַטירט די רעדאַקציע: ער האָט פֿארזוכט דעם טעאָלאָגישן האַרץ, דעם ראַדיקאַלן צוקלויב אױף דער באַציאונג צװישן גאָט, מענש און בעל. די פּראָצעדור עס זיכער זיך, אין איר אינטעלעקטּואַלער פֿארדערונג, צו וואָס די יידישע טראַדיציע קרוי חידוש — די ינטערפּרעטאַטיװע רענעװאַל, דער אָריגינעלער בײטראָג צו דער פֿארשטײן פֿון אַ האַליקער טעקסט —, און עס שטעלט Moses Buttenwieser אין דער לאַנגער שורה פֿון די קאָמענטאַטאָרן וואָס האָבן די פֿרעגעניסט אַ פֿאָרם פֿון פּאָותנות געמאַכט. עס איז אַ כח בעצם זאָגן אַז די ביבליאָגראַפּישע קאַטאָלאָגן זיגנאַלירן אַז זיין מלאכה אויף יוב און אויף די זמירים איבערזעצן עמקע קאָנעקציעס צװישן די צװײַ שריפטן: עטלעכע זמירים, לויט זיין אַנאָליִזן, טראָגן די סימן פֿון דער זעלבער אָטור ווי דער דראַמע פֿון יוב — אַ היפּאָטעזע וואָס וואָלט געװעבט אַ אונטערערדישער פֿאַדן צװישן די צװײַ בוכים און עגיד אַ כח פֿון די קאָהעזיע פֿון זיין אומװעלטליכער ראָיה.

די זמירים, באַהאַנדלט כראָנאָלאָגיש, מיט אַ נײער איבערזעצונג (1938). דער דריטער און לעצטער גרויסער בוך פֿון Moses Buttenwieser אֵרשײנט אין 1938, אָס אונטערן דער University of Chicago Press, אין וואָס וואָס קונסטיטּוײַרט זיין מאָנומענטאַלסטן שריפט: נײן־הונדערט־יאָגער בלעטער, פֿיִערציק בלעטער פֿון פּרעלימינאַריז, אַ נײע גאָנצצע איבערזעצונג און אַ סיסטעמאַטיש כראָנאָלאָגיש באַהאַנדלונג פֿון דער גאַנצער זמירים. אָס פּובליציִרט אינ דער זעלבער יאָר פֿון די קריסטאַל־נאַכט, ווען Moses Buttenwieser איז געװען זיבעציק־זעקס יאָר אַלט און האָט געלעבט שױן אין Palo Alto, ווײַט ווך פֿון די בראָנעדיקע אײראָפּע, רעפּרעזענטירט דער שריפט דאָס קראָונינג פֿון אַ לעבן געװיידמעט צו דער שטודיום פֿון די אַלטן הײליקן טעקסטן פֿון ישׂראל. די כראָנאָלאָגיש פּראָצעדור — קלאַסיפִיצירן די זמירים ניט לויט דער קאַנאָניכן סדר נאָר לויט זייער אָנגענומענער דאַט פֿון קאָמפּאָזיציע — איז געװען אַן אָדאַציאָוס מלאכה, וואָס פֿאָראָוסגעזעצט אַ גאָנץ מלא פֿון העברעיִשער פילאָלאָגיע, דער היסטאָריע פֿון דער אַלטן נֵחמ אָסט און די מעטאָדן פֿון ליטערארישער קריטיק. Moses Buttenwieser פֿאַרטיידיקט דאָ די הערק פּזלאום 81 איז דער עלטסטער פֿון דער זאַמלונג, אַז עטלעכע זמירים — אינצלוסיװ די זמירים 57B און 60 — זיינען אָטענטיש דאַװידיש, און אַז די זמירים 23, 39, 73 און 139 טיילן זייער אָטור מיט דער דראַמע פֿון יוב. די פּאָזיציעס קונסטיטּוײַרן אַ סך פּרעצײזע גלומדע פּראָפּאָזיציעס, דיסקוטירט דורך די קאָמוניטעט פֿון אַנטקלאָפּערס, און עגיד קומפּטימאָניום פֿון אַ סטראָנג ריגאָרוס, ינפֿאָרמד און לעצטליך באַהערשט ביז צום ענדן פֿון אַ לאַנגער קאַריער.

דער טרילאָגיע פֿאָרמירט אַזוי אַן מאָנומענט פֿון דער בנישער בײבלקלושׁלפּן אָפּן ערשטן דריטל פֿון XXטער יאָרהונדערט. עס ילוסטרירט, אין דער מאָסט ליטערעלער קַיפּן, די שיבוש פֿון דער בחכמה ווי דינסט: דער תּלמוד־תּורה — דער שטודיום פֿון די האַליקע טעקסטן — ניט ווי אַ מנהג־פּראַקטיק יענער, נאָר ווי אַ גאָנצער אינטעלעקטּואַלער אונטערנעמונג, מאָביליזּירנדיק אַלע רעסוּרסן פֿון פילאָלאָגיע, דער היסטאָריע און טעאָלאָגישער רעפלעקסיע צו רעסטיטּוירן צום האַליקן טעקסט זיין אָריגינעלן טיפנס און זיין לעבעדיקע רעלעװאַנץ.

דער טראַיעקטאָריע פון Moses Buttenwieser איז אומצעטיילבאַר פון דער גרעסערער באַוועגונג דורך וועלכע דאָס דײַטשישע יודאַיזם זיך טראַנספלאַנטירטע אין אַמעריקע איין לויף פון דעם נײַנצעהנטן יאָרהונדערט. די עמיגראַציע, וואָס טרוג צו דעם אַמעריקאַנישן סטייץ צענטיקער טויזנטער דײַטשער יידן צווישן 1840 און 1880, און האָט זיך פֿאָרטגעזעצט מער שפּאָרזאַם ביז צו דער אָנהייב פון דעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, איז געווען איינער פון די גרונדלעגנדע פֿענאָמענען פון אַמעריקאַנישן יודאַיזם. זי האָט אָיבערגעטראָגן ניט נאָר אַ זאַך יחידים און משפּחות, אָבער אויך אינסטיטוציעס, איידיעס און אַ פֿאָרהאַלטעניש צו דער מאָדערנאָס וואָס וואַלט דויערנד געפֿאָרמט דעם יודישן לעבן אין אַמעריקע.

דער Hebrew Union College פון Cincinnati, ווו Moses Buttenwieser האָט געלערנט מערע טויזנטער יאָר, איז די סימבאָלישע אינסטיטוציע פון דעם טראַנספער. געגרינדעט אין 1875 דורך Isaac Mayer Wise, ס'זעלבשט פון Bohème אָריגינאַל, עס איז געווארן בעלנו שנעל דער הויפּט ראַביישער סעמינאַר פון אַמעריקאַנישן רעפֿאָרמירטן יודאַיזם, אַזויפיל אַ פאַקולטעט פון אַ סעלטנער אינטעלעקטואַלער געדיכטנאָס. Moses Buttenwieser האָט דאָרטן בײַזַמנג געהאַט מיט Kaufmann Kohler, David Philipson, Henry Malter און אנדערע גלותים וועלן די נעמנים באַשטערן די יודישע וויסנשאַפט פון דעם צײַטאַלטער. די קהילה פון פֿאָרשער, פֿאַרזאַמלט אין Cincinnati, האָט געפֿאָרמט אַ סאָרט פון Wissenschaft אַמעריקאַנער, ווו די שטרענגקײט פון דער דײַטשער מעטאָדע האָט זיך געשטעלט אין סერוויץ פון אַ רעפֿאָרמירטן יודאַיזם וואָס האָט געזוכט צו פֿאַרזעינטיקן דעם אַלטן גלויבן און קריטישן מאָדערנאָס.

דאָס טונדיק, Moses Buttenwieser האָט זיך אַרומגעשריבן אין אַ יודישע טראַדיציע טיף אַנקערד: יענער פון דעם אינטעלעקטואַל וואָס דינט דער קהילה דורך וויסן, וועלן די בײַטראַג צו יודישן דעמקן איז אויך אַ פאָרם פון קאָלעקטיווער בטּלות. די פּראָלאָנגד לערנען אין חברת אַ קהילה אינסטיטוציע — באַשאַפן ראַביים, איבערפֿירן די וויסנשאַפט פון דער טעקסט, פֿילן פון דור צו דור די קיס פון ישראל צו זיך יבור מיט זיין איגן שכּן — איז אַ פאָרם פון tikkun, פון שומר און פֿאָרדויער, וואָס האָט אַן ויבער־קלאַנג צו דער שׂימה פון דעם גרויס אַקאַדעמיעס ראַביישער פון Babylone אָדער די שולן פון די tossafists פון מיטלדיקער אייראָפּע.

די לעבן פון Moses Buttenwieser האָט זיך אַנגעענדיקט אין Palo Alto, אין California, דעם 11 אָדער 12 מאַרץ 1939, עטליכע חדשים נאָך דער פּובליקאַציע פון זיין לעצטער גרוסער בוך און עטליכע חדשים נאָך דער Nacht der Kristalle. ער איז געשטאָרבן אין אַמעריקע, ווײַט weg פֿון דעם דירל Beerfelden און נאָך ווײַטער ווײַג פֿון Buttenwiesen, אָבער מיט, הינטער אים, אַן שׁאָפן וואָס האָט געמאַכט לאַך צו די לינאַזש און צו די טראַדיציע וואָס ער איז געווען מדבר פון. זיין גורל אילוסטרירט, עמעצן קאָלק, דער קיס פון דעם נאָמן Buttenwieser צו דורכצוקומען די גרענيצן און די טראגעדיעס אין טראָגן מיט אים עפּעס עסנציעל: די געטרייַט צו לערנען און צו דער וואָרט איבערגעבן.

דער XXte יאָרהונדערט צעברך קלאָר די געשיכטע פון די ייִדישע קהילות אויף לאַנד אין באַװאַריע. אנהייב 1933, האַט דער נאַציאָנאַל־סאָציאַליסטישער רעזשים זײַנע ראַסישע געזעצן פרײַװעט די דײַטשישע ייִדן פון זייערע רעכטן, פון זייער באַסיץ און פון זייער סיקערייט. די קליינע שטעטלעך קהילות, שוין געשװאַכט דורך די לױף צו די שטעט, זײַנען געװען אונטער די ערשטע וואָס זײַנען אָפגעשװונדן: שילן אָװן אָדער פארקויפט, בית־קברות שענדלעך, דער אונטערװוינער פֿארצװונגן צו עמיגראַציע אָדער דעפּאָרטּירט.

די ייִדישע קהילה פון Buttenwiesen, ווי די פון די שכניות שטעטלעך אין Swabia, האָט געװוסט דעם שיקורים. די נאַכט פון Kristallnacht אין נאָװעמבער 1938 האָט געמארקט, אין באַװאַריע ווי אין גאַנץ דעם Reichs, די צעשטערונג פון די דיר אָװ־שטעט און די דינעניקן פון דער שפּאָל. אויגן וואָס קאָנטן אַװעקפאָרן — צו די Vereinigte Shtatn, צו Mandatarski Palestina, צו Engeland. אויגן וואָס בליבן זײַנען דעפּאָרטּירט צו די לאַגערן פון מיזרח און, פאַר דער מערערהײַט, דערמאָרדט. אַלזאָ דער קהילה, אויפן זעלבן ערד, איז אָפגעשטארבן וואָס האָט געגעבן איר נאָמען צו דעם Buttenwieser שושלת.

Moses Buttenwieser, ער, איז געװען סיקער אין Palo Alto: ער האָט אויסגעלאָזט דײַטשלאַנד דעצניאַ פריער, און זײַן אַמעריקאַנער נאַטוראַליזאַציע האָט אים געלייגט ווײַט פון דעם יעגער. אָבער די וועלט אין וואָס ער איז געװאָרן און געלערנט — די אוניװערסיטעטן פון Würzburg, פון Leipzig און פון Heidelberg, די שטעטלעך ייִדיש פון דײַטש דרום — יז געװאָרן צעשטערט אין דער זעלבער צײַט ווען זײַן לעצטער בוך געפּובליצירט. ער איז געשטאָרבן אין מאָרץ 1939, פאָר ער האָט געזען דער גאַנץ מדה פון דער קאַטאַסטראָף, אָבער שפּעט גנוג צו האָבן געמאָסן זיך דער דיקשן.

פון דעם אָנטאָפּן וועלט זײַנען מאַטעריאַלע סימנים — דער ייִדיש בית־קברות פון Buttenwiesen, עטלעכע בנינים, רעגיסטערס, מצבות — און אַ חובה פון זכירה וואָס די קאָנטעמפּאָראַרער אַרכיװיסטיק־וואָרק אויף ייִדיש זײַנען שטרענגץ צו קאַנסערװירן. די אומטערנעמונגן פון דיגיטאַליזאַציע פון ייִדישן heritage, ווי אלס וואָס דערשריבן יז ביי Jason Guberman-Pfeffer פאַר Nort Afrika, אילוסטרירן דעם גלאָבאַלן אַרבעט פון רעטונג פון דער צעשפּרייטער מקורות פון דעם ייִדיש דיאַספּאָראַ בדרך אַ סכנה פון שכחה. דער נאָמען Buttenwieser, מיטן אויסגאָנג, איז קיין מער נאָר דיזיגנירט אַ גיאָגראַפִיש אָרידזשין: ער איז געװאָרן אַ צײַג, געטראָגן ביי דע סערװיװאָרס און זייערע דעססנדנץ, פון אַן אָנטאָפּן וועלט. און דער וואָרק פון Moses Buttenwieser — קאַנסערװירט אין די בּיבליאָטעקן פון Amerika און ישראל, דיגיטאַליזירט, ציטירט, דיסקוטירט — איז זי אַליין אַ פאָרם פון סערװיװל: אַ דע וויסן וואָס אַ אַופּטליווס דער גיװאָלט.

וואָס בלײַבט הײַנט פֿון דעם נאָמען Buttenwieser? ער בלײַבט אַלס אַ לעבעדיקן משפּחה־נאָמען, וואָס טראָגן אים שפּרייטע נאָכקומען אין דער גאַנצער וועלט, בעיקר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן און אין ישׂראל. ער בלײַבט אויך אַלס דאָקומענט: ווײַל אַ טאָפּאָנימישער נאָמען איז בכלל אַ מינאַטור־אַרכיוו אינעם זיך אַליין. ער היט אין זײַנע זילבן דעם זכּרון פֿון אַ מקום — Buttenwiesen — וואָס די רובֿ פֿון זײַנע הײַנטיקע טרעגערס האָבן קיין מאָל נישט דערזען, אָבער זיי זײַנען, עטימאָלאָגיש, זײַנע יורשים.

ער בלײַבט צום לעצטן אַלס אַן אינטעלעקטועלן קאָרפּוס. די דרײַ גרויסע ווערק פֿון Moses Buttenwieser — The Prophets of Israel, The Book of Job, The Psalms, Chronologically Treated, with a New Translation — מאַכן אויס אַ פּינקטלעכן, דאַטירטן, נאָכפּרוּפֿבאַרן ביבליאָגראַפֿישן ירושה, וואָס פֿאַרוואָרצלט דעם נאָמען Buttenwieser אין דער וועלט־געשיכטע פֿון דער ביבלישער עקזעגעזע. אין דעם אַרום האָט די ליניע אַרויסגעבראַכט עפּעס זעלטנס: נישט נאָר אַ זכּרון פֿון אָרט און קהילה, נאָר אַ מעסטבאַרן בײַטראָג צום מחשבֿה, אַ שאַפֿונג וואָס מען קען עפֿענען, לייענען און דיסקוטירן — ווי אַלע וואָס נעמען זיך צו די כּתבֿי ישׂראל.

דאָ ענטפֿערן זיך די משפּחה־זיקאַרן און דאָס היסטאָרישע אַרכיוו. דער איבערגעגעבענער מסורה אין די משפּחות — דאָס דאַנקען אָן אַ באַיִרישן אָנהייב, אַן אַוועקוואַנדערן, אַן אומגליק — געפֿינט זײַן באַשטעטיקונג אין די מקורות: נאָמען־רעגיסטרירשריפֿטן, צאַגראַמאַטן, דעפּאָרטאַציע־רשימות, קבֿר־אינשריפֿטן, און — בנוגע Moses Buttenwieser — דעם קאַטאַלאָגן פֿון אוניווערסיטעטס־ביבליאָטעקן אין דער גאַנצער וועלט. דער נאָמען פֿונקציאָנירט ווי אַ טרעפֿ־פּונקט צווישן דעם אינטימן דערציילונג און דעם דאָקומענטירטן פֿאַקט. דאָזיקע צונויפֿקומען דערמאָנט דעם איבערגאָב־מאָד פֿון ייִדישע דיאַספּאָרע־אידענטיטעטן, וווּ דער משפּחה־נאָמען דינט אַלס אַ פֿאָדעם וואָס פֿאַרבינדט דורות מיט קאָנטינענטן — אַ מעכאַניזם וואָס מען טרעפֿט אָן, אונטער אַנדערע הימלן, אין דער ספֿרדישן פּאַטראָנימיע וואָס Joseph Toledano האָט אויפֿגעפֿאָרשט, וווּ דער נאָמען היט דעם שפּור פֿון אָרט, מלאכה אָדער גרינדל־עלטערן.

אַזוי ווי אַזוי דערפֿילט דער נאָמען Buttenwieser, ווי אַזוי פֿיל ייִדישע נעמען, אַ צוויי־פֿאַכיקע פֿונקציע: ער פֿאַרוואָרצלט אין אַ פּינקטלעכן אָרט, און ער פֿאַרבינדט אַ דיאַספּאָרע. דאָרין נעמט ער טייל אין יענעם אוניווערסאַלן ירושה וואָס Yves Plasseraud האָט דערקענט אין די פֿאַרשוווּנדענע ייִדישע וועלטן — אַ פּאַטרימאָניום וועמענס ווערט גייט אַריבער דעם צאָל פֿון זײַנע איבערגעבליבענע און שטראַלט ווײַט אַריבער זײַן גאָגראַפֿישן ווידל. דאָס שוואָביש שטעטל איז פֿאַרשוווּנדן אַלס קהילה; דער נאָמען, ער בלײַבט — טרעגער פֿון זײַן זכּרון און זײַן חכמה.

---

די געשיכטע פון דער שושלת Buttenwieser לייענט זיך ווי אַ קאָנדענסאַט פון דעם גורל פון דער דײַטשער לאַנדיש יידישקייט: אַ כּפריּ־אָרים אין דער שוואַביש־באַװעריש דָרף, אַ נאָמען געפֿאַסט דורך דער געזעץ פון ע־מאַנצִיפּאַציע, אַ בורזשואַז אָפּשטײג אין דעם XIX יאָרהונדערט, אַ אַטלאַנטיש עמיגראַציע, דער בנין פון אַ ווילנשאַפטלעך ווערק פון ערשטן ראַנג, און די טראַגיש בּרײַכות פון דעם XX יאָרהונדערט. יעדער פון דעם שטוּפן איז פֿעסטגעשטעלט דורך די היסטאָרישע עכסגאַנציע־ווידן; דער דיטאַל דער יִיחוּס, אָן אַ אָפּנומען סינטאָגראַפּיע פון פּאָבליציּערט און כּמוּ־קאָמפּלעט, בּלײַבט טײלווײַז אין דער רעגיסטער פון דעם פּראָבאַבל — אָיסגע­נומען Moses Buttenwieser, דעסן ביאָגראַפּיע איז דאָקומענטירט מיט דערמאָנט.

דאָס אָס זיכער איז דער ווערט פון דעם נאָמען ווי אַ עדות. געשמִידט אויף דעם טאָפּאָנימ פון Buttenwiesen, אַרײַנשרײַבט עס אין דער מאָדערנער צשיל־שטאַט די זכּרון פון אַ מקום און פון אַ קהילה וואָס, פֿון דער Landjudentum שוואַביש בּיז דער יצטיקער דיאַספּאָרע, דורכגעגאַנגען האָט ע־מאַנצִיפּאַציע, מאָדערניטעט און קאַטאַסטראָפע. און עס האָט פּראָדוצירט, אין דער פּערזאָן פון Moses Buttenwieser, אַ פיגור דעסן ווערק — The Prophets of Israel (1914), The Book of Job (1922), The Psalms, Chronologically Treated (1938) — רעפּרעזענטירט איינס פון די מערות־דערװײלטע קאָנטריביוציעס פון אַ יידן פון דײַטשלאַנד צו דער בינת־הנדל פון די תכניות פון Israel.

אַז מען וואָלט דארפן צו בּענעמען דאָס וואָס די שושלת Buttenwieser וועט, צווישן אַלע, האָבן עס בעסטן אויסגעדריקט, עס וואָלט זײַן דער ווערט פון וויסן ווי דינעסט: יענע אויברעדונג, טיף יידיש, אַז די לימוד פון די הײליגע טעקסטן איז נישט קײן איינזאָמע און פּיוטיש אָנגאַנג מיטגעקלאָפּט אויפן עצמו, נאָר אַ קאָמיוּנאַל און יוניווערסאַל אַקט, אַ ווײג צו האָנערן די מסורה דורך זי צו פרעגן, צו דינעסט יִשְׂרָאֵל דורך אים צו אָדער, און צו געבן דער וועלט — דורך די פילאָלאָגיש שטרענגקײט, די אינטעלעקטואַלע ערליכקײט און די טיפקײט פון דער עממשות — וואָס די נביאים, Job און די תהלים־זאַגער האָבן אַרײַנגעטאָן אין זייערע ווערטער: אַ אַלטשוײַ פראַגן וועגן דער צדקה, פון ליידן און פון גאָטן דער שפּראַך. פֿון דעם דָרף Buttenwiesen צו דער קאַטעדרע פון דער Hebrew Union College פון Cincinnati, פֿון דער Landjudentum שוואַביש צו די ספרייעס פון אַמעריקע און Israel, די שושלת Buttenwieser האָט געטראָגן דעם נשמות.

לויט דעם גײסט פון דעם אַרבעטן וואָס זוכן צו באַשיצן די ירושות פון די פארלאָרענע יידישע וועלטן, צוריקצוגעבן דער געשיכטע, עס איז צו מאַכן דעם נאָמען זײַן טיפן און צום זיקרון זײַן קאַװאָד.